Лъапсэрыхыу къыщIэкIат

Куэдыр щыгъуазэщ пасэрей Урым къэралыгъуэжьым и курыхыу лIэщIыгъуэ куэдкIэ къекIуэкIа Италие хытIыгуныкъуэм и ипщэ лъэныкъуэр зи хэщIапIэ Везувий Iуащхьэм (иджырей Неаполь и гъунэгъущ) зэрымафIэбгыр а лъэхъэнэм псэуахэм ягу къыщигъэкIыжа махуэр абыхэм дежкIэ икъусыкъужкIэ лъапсэрыхыу къызэрыщIэкIар.

Ар къыщыхъуар дыщыпсэу лъэхъэнэм (эрэм) ипэ ита 79-нэ гъэм и шыщхьэIу мазэм и 24-рщ. БлэкIар нэIурыту Тхыдэр джыным, зэхуэхьэсыжыным мыхьэнэ ин дыдэ зэриIэр къыхэзыгъэщу «археологие» псалъэр япэу къэзыгъэсэбэпауэ щытар Пасэрей Алыджым и философ цIэрыIуэ Платонщ. Абы къызэринэкIа и щIэныгъэ тхыгъэхэм ар къызэрыхэщыр «блэкIам теухуа Iуэтэжхэр» егупсысыкIэм техуэущ.

АтIэми, лъэхъэнэ жыжьэу блэкIахэм къыщекIуэкIахэр, щыпсэуахэм щагъэхъахэр зэфIэзыгъэувэж IэщIагъэ-щIэныгъэм зэреджэ псалъэр алыджыбзэм къытехъукIащ, archaios-пасэрей, logos-егупсысыкIэ, зыгурыгъэIуэкIэ мыхьэнэхэр къызэрыкI IыхьитIуи зэхэтщ. КъызэрекIуэкIар Зэрыщытам дытепсэлъыхьыжынщи, шыщхьэIум и 24-м и пщэдджыжьыпэм цIыхухэм зэуэ гу лъатащ къапэгъунэгъу Везувий бгым Iуву къыщхьэщыгъуэлъхьа пшэ гуэрэн фIыцIэм.

 АфIэкIа хэмылъу, Iэгъуэблагъэр зэуэ кIыфIыбзэ къэхъуащ, уафэри, дыгъэр къыпхымыпсыжыфу, шынагъуэу зэщIэгъуэгъуащ. Пхъэбгъу кIапэлъапэ, шхыIэн хуэдэхэр я щхьэм трамыпIауэ цIыхухэр уэрамхэм къыдыхьэжыфыртэкъым, мафIэбгым къызыхиутIыпщыкI яжьэ пщтырымрэ уафэм дрипхъей мывэ зэщIэплъахэмрэ зыщахъумэн папщIэ. Везувий зи гугъу тщIы лъэхъэнэ жыжьэм ипэкIи мызэ-мытIэу къибыргъукIат. Абы щыхьэт тохъуэ щIэныгъэлIхэм ирагъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэри а щIыпIэм щыпсэуа лъэпкъхэм къызэранэкIа IуэрыIуатэри. Ауэ, зэрыжытIащи, тхыдэм нэхъ къыхэнар а бгым шынагъуэ дыдэу зыкъыщызэкъуиха, ди эрэм ипэ ита 79-нэ илъэсырщ.

А гъэм псырэ пшахъуэ-мывэу къикъуэлъыкIа фIыцIагъэ абрагъуэу зи пщтырагъыр градус 700-м нэблагъэр Помпеи, Геркуланум, Стабии къалэхэмрэ абыхэм къедза къуажэ цIыкIу зыбжанэмрэ ящхьэщыхьащ. А къэхъукъащIэ шынагъуэм, зэрыхуагъэфащэмкIэ, цIыху мин 16-м щIигъу хэкIуэдащ. Археологие щIэныгъэм хуэлажьэ IэщIагъэлIхэм я гугъу тщIымэ, абыхэм Помпеи къалэр здэщыта щIыпIэм деж 1748 гъэм щрагъэкIуэкIа щIытI Iуэхугъуэхэм я фIыгъэкIэ зи гугъу тщIы жылэжьыр, къэхъукъащIэ шынагъуэм ар зэрырихьэлIам хуэдэ къабзэу, къыщIагъэщыжат. Метр бжыгъэ и Iувагъыу зэтрипхъауэ щыта яжьэр зэбгратхъужа иужькIэ, археологхэм къагъуэтащ къалэдэсхэм ящыщу 40-м я хьэдэр. КъинэмыщIауэ, зэрыщыта дыдэм хуэдэу къыщIагъэщыжащ а лъэхъэнэ жыжьэм Помпеи къалэм иIа уэрамхэмрэ абыхэм тета унэхэмрэ.

Зэуэзэпсэу къатепсыха псэзэпылъхьэпIэм цIыхухэмрэ псэущхьэхэмрэ хуэмыхьэзыру къызэрыщIэкIар къэхутакIуэхэм я нэгу къыщIэуващ. ЩIэныгъэлIхэм ирагъэкIуэкIа зэпэлъытыныгъэхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, мафIэбгым гуэрэн фIыцIэу къызыхилыпщIыкIа гъуэзым километр 31-кIэ уафэгум зыщиIэтат, апхуэдизу ар къарууфIэу икIи гуащIащэу къыщIэкIати. Яжьэрэ мывэу, Iугъуэрэ пшахъуэу зэхэзэрыхьыжауэ Везувий къыпкърыкIа гъуэжькуийр апхуэдизу еруущэу къыщIэкIати, кIуэрыкIуэм тету зэхилыпщIамрэ зэхигъэткIухьамрэ гъуни-нэзи зимыIэм хуэдэт.

 А лъэхъэнэ жыжьэм мафIэбгыр къызэрикъуэлъыкIар зи нэгу щIэкIа, Урым къэралыгъуэжьым и политик икIи тхакIуэ цIэрыIуэ Плиний НэхъыщIэр а къэхъукъащIэм мыпхуэдэу тетхыхьыжат: «Пшэ фIыцIэжь абрагъуэр псынщIащэу къыжьэхэкIуатэрт. Абы кIыхьу къыхэбзыщхъукI мафIэ бзийхэр уафэр зыгъэхъуэпскI щыблэм хуэдэт, ауэ куэдкIэ нэхъ гуащIэт икIи шынагъуэт…». Ди зэманым Везувий иужьрей дыдэу къыщибырыгъукIар 1944 гъэращ. Абы лъандэрэ а бгыжьым зэпIэзэрытыфи мамырыфи зытрегъауэ. АрщхьэкIэ, щIэныгъэлIхэм зэрыжаIэм тетщIыхьмэ, дэтхэнэ зы мафIэбгми зыкIи зыкъыуимыгъащIэу зэман нэхъыбэ дигъэкIыху нэхъ Iейщ — абдежращ абы къару нэхъ ин дыдэ щызэхуихьэсри. Ауэ щыхъукIи, кхъэхалъэжьыпIэ хъуа Помпеи и Iэхэлъахэм ит мафIэбгым илъэс минитI ипэкIэ къызэрызэрыкIам нэхърэ нэхъ гуащIэжу зыкъызэкъуихынри зыхуэIуа щыIэкъым. Апхуэдэ къэхъу хъужыкъуэмэ, ар а Iуащхьэм и гъунэгъуу щыпсэухэм я дежкIэ шынэгъуащэу къыщIэкIынкIи хэтщ. Мы зэманым щыхьэт дызытехъуэр аращи, Помпеи – уафэр «зи тепIэн» музей зэIухащ, еплъыну хуейхэм гъунэгъу зыхуащIыну хуиту. Ар ящыщщ, ЮНЕСКО зэгухьэныгъэм къызэрилъытауэ, дуней псом пщIэ нэхъ зыхуэщIыпхъэ, тхыдэм и щIэин нэхъ лъапIэ дыдэхэм.

КЪУМАХУЭ Аслъэн, «Адыгэ псалъэ» газет