Ижь-ижьыж къадогъуэгурыкIуэ…

Сэтэней нартхэр зэреджэр гуащэщ: Сэтэней гуащэ. Сэтэней гуащэ, гуащэхэм я лей — куэдрэ къыхохуэ нарт хъыбархэм. Сэтэней и пщIэр зэрылъагэм, абы пащI зэрыщымыIэм и щыхьэтщ ар. «Сэ нарт шу сыпащI», – жеIэ езы Сэтэней, нартхэм я пащхьэ щиIэ пщIэмрэ лъытэныгъэмрэ и напщIэм телъщ, абы ирогушхуэри. Нартхэм я лъэхъэнэми, иужькIи «гуащэ» псалъэм «пашэ» мыхьэнэ иIащ.

ИужькIэ абы мыхьэнэщIэ игъуэтащ, ар щынэрылъагъущ «унэгуащэ» псалъэм — унагъуэм я цIыхубз нэхъыжь, тхьэмадэм и щхьэгъусэ; нысэ зиIэ бзылъхугъэми гуащэкIэ еджэ хъуащ («нысэм и гуащэ»), «Гуащэ» псалъэм ущрохьэлIэ мажусий диным къыдежьа цIэхэми – Псыхъуэгуащэ, Хыгуащэ, Хадэгуащэ, Мэзгуащэ (псым, хым, хадэм, мэзым я гуащэ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, я тхьэ). Тхьэпэлъытэущ Сэтэней гуащи нартхэм къазэрыщыхъур: нартхэр зекIуэ ежьэнумэ, абы йочэнджэщ, ар нартхэ я ущиякIуэщ, Iущыгъэрэ губзыгъагъэрэ зыдалъагъу тхьэпэлъытэ гуащэщ.

Пасэрей дунейм къыщежьащ «гуащэ» псалъэм епха хабзэ гъэщIэгъуэнри — Хьэнцэгуащэ къешэкIыныр (уэшх кърагъэшхын щхьэкIэ). Хьэнцэгуащэ кърашэкIыурэ пасэрейхэр тхьэ елъэIурт, мыр жаIэурэ: «Хьэнцэгуащэ къыдошэкI, ди тхьэ, уэшх къегъэщэщэх». Тхьэ елъэIуурэ зыбжанэрэ кърашэкIырти, Хьэнцэгуащэр псым е хым халъафэрт, нэгъуэщIу жыпIэмэ, Псыхъуэгуащэм (Хыгуащэм) тыхь (къурмэн) хуа щIырт. «Хьэнцэгуащэ» псалъэм и лъабжьэр «хьэнцэрэ» «гуащэрэщ» (хьэнцэр яхуапэрти, гуащэкIэ еджэрт – Хьэнцэгуащэ).

ХьэнцэкIэ зэджэр кхъуафэжьейр зэрыщIатхъу бэлагъырт. А псалъэр лъабжьэ хуэхъуащ пхъэIэщэ пхъэбгъур зэралъэщI бэлагъым и цIэми – «кхъуэхьэнцэ»: «кхъухь хьэнцэ» – апхуэдэущ а псалъэр къызэрыбгурыIуэнур. Хьэнцэ яхуапэ щыхъуар нэхъ иужькIэщ. Уэшх кърагъэшхын щхьэкIэ, тхьэ щелъэIунум деж, пасэрейхэм яхуапэрэ кърашэкIыу щытар цIыхубз щIалэщ (нысащIэщ) – абы щыхьэт тохъуэ тхыдэр. Тхьэ елъэIуурэ зыбжанэрэ кърашэкIа нэужь, нысащIэр псыхэлъафэ ящIырт – псым (е хым) и тхьэм тыхь хуащIырт. «Тхьэм и нысэ гуащэ» – арат зэреджэр уэшх кърагъэшхын щхьэкIэ кърашэкI нысащIэм (гуащэм).

Сабийхэр зэрыджэгу хьэпшып цIыкIум – гуащэм – кIахэ адыгэхэр ноби зэреджэр «нысэтхьэпэщ» – абы къыщызэтенащ «тхьэ нысэ гуащэм» къыщежьа «нысэ» псалъэр, ар щыхьэт тохъуэ «хьэнцэгуащэ» псалъэр «тхьэ нысэ гуащэм» къызэрыщежьам.

* * *

Кавказ лъэпкъ зыбжанэм ижь-ижьыж лъандэрэ къадогъуэгурыкIуэ тхьэхэм бгым ираIулIа цIыхум и хъыбархэр. Апхуэдэ хъыбархэр хэтщ адыгэ IуэрыIуатэми. Абыхэм ящыщ зыщ Хьэмрий и хъыбарыр. Тхьэхэм я ней зыщыхуахэм – бгым ираIулIахэм – ящыщщ Нэсрэн Жьа кIи. Пасэрей хъыбархэм зэрыжаIэмкIэ, Нэсрэн ЖьакIэ тхьэм и нэлат къыщIытехуар мафIэр къихьыжыну Iуащхьэмахуэ дэкIын мурад зэрищIарщ: Iуащхьэмахуэ тхьэхэм я тIысыпIэщ (пасэрей алыджхэм я Олимп хуэдэу), абы дэкIын мурад щищIакIэ, Нэсрэн ЖьакIэ тхьэм пэувауэ аращ. Хьэмрий и хъыбарым наIуэу къыхощ тхьэм и нэлат зытехуэр мафIэхьыр зэрыарар. Пасэрей алыдж IуэрыIуатэм щыцIэрыIуэщ ПрометейкIэ зэджэ мафIэхьыр – ари тхьэхэм бгым ираIулIащ мафIэ къазэрыфIидыгъуам щхьэкIэ.

Пасэрей алыдж IуэрыIуатэм зэрыжиIэмкIэ, Прометей тхьэхэм зраIулIар… Кавказ къуршхэрщ. Ар тегъэщIапIэ ящIри, щIэныгъэлIхэм хуагъэфащэ пасэрей алыдж IуэрыIуатэм щыцIэрыIуэ мафIэхь щэджащэм, Прометей, и хъыбархэр пасэрей кавказ лъэпкъхэм я деж къыщежьауэ. Мыпхуэдэ хъыбари жаIэ адыгэхэм: Тхьэм пэувам и цIэр ТIэлалщ. Щыпэувым, тхьэр къыхуэгубжьащ ТIэлал: иIэтри бгыщхьэм ириIулIащ. Бгыщхьэм еIулIауэ ихьынущ и гъащIэр. Дунейр щыкъутэжыну махуэм ТIэлал Iэхъулъэхъур зэпиудынурэ бгыщхьэм къехыжынущ. ТIэлал къежьэжын и пэ гъаблэ хъунущ. ЦIыхур егъэзыгъэ хъуауэ къахыхьэнурэ къажриIэнущ: «Гъусэ къысхуэхъунур къысхурехъу». ИтIанэ жьапщэ хъунущ, хыр къиунурэ щIылъэм псыдзэ къыщIэуэнущ. ЩIылъэм зыри къытенэнукъым: псыдзэм трилъэсыкIынущ. ТIэлал гъусэ хуэхъур къелынущ, бгыщхьэм иришэнурэ…

***

Инжыдж бжьэпэ (Шэрджэсым), Хьэбэз къуажэм пэмыжыжьэу, пасэрей чэщанэжь тетщ. Iэдииху и чэщанэкIэ йоджэ абы. Чэщанэм апхуэдэцIэ теIукIынкIэ щIэхъуар мыпхуэдэу къаIуатэ. … Нарт хахуэ гуэр щыIащ. Нартыр зекIуэ кIуэрейт, шыбз гуартэ къихуурэ къигъэзэжырт. Жэщу къигъэзэжамэ, чэщанэм щIэс и щхьэгъусэм, Iэдииху, и Iэблэр щхьэгъубжэм къыдишиикIырти, псы уэрым зэпрыдза чэтэн лъэмыжыр къигъэнэхурт, нартым шыбз гуартэр псым зэприхурти, чэщанэм дыхьэжырт: «Шыбз гуартэ къэсхуащ», — жиIэрти. И лIыр зэрызыщытхъужыр игу техуакъым Iэдииху.

«Си Iэблэр щхьэгъубжэм ныдэзмышиикIмэ, псым укъызэпрыкIыжыфынукъым», — ехъурджэуащ Iэдииху и щхьэгъусэм. Ар нартым идакъым: зекIуэ кIуэри шыбз гуартэ кърихужьащ, шыбз гуартэр лъэмыжым къытрихуащ, арщхьэкIэ мазэхэ жэщти, шыбз гуартэри езыри лъэмыжым елъэри псым хэкIуэдащ — и лIым хузэгуэпати, Iэдииху и Iэблэр щхьэгъубжэм къыдишиикIакъым. Iэдииху и лIым и хьэдэр Инжыдж псыкIэ къыщигъуэтыжри щIилъхьэжащ. Ар зыщIэлъ Iуащхьэм Iуащхьэ къуагуэкIэ йоджэ ноби…

Апхуэдэ хъыбар иIэщ Iэдииху и чэщанэм. Нарт хъыбар теIукIами, Iэдииху и чэщанэкIэ зэджэм и тхыдэр нэгъуэщIщ, и ныбжьри жыжьэ нэсыркъым. Инжыдж бжьэпэ тет чэщанэр щащIауэ къалъытэр 1760 гъэхэрщ, езыгъэщIар ХьэтIохъущыкъуэ Темрыкъуэщ – Къэбэрдейм и тхыдэм лъэужьышхуэ къыхэзына ХьэтIохъущыкъуэ Исмел (Исмел ПсыгъуэкIэ зэджэм) и адэрщ.

КЪАРТУЛ Хьисэ