И нэмысыр лъагэщ

Псэужамэ, шыщхьэIу мазэм илъэс 80 ирикъунут еджагъэшхуэ — политолог, профессор, КъЧР-м и НИИ-м и унафэщIу щыта, Къэрэшей-Черкес къэрал технологическэ Академием диссертацэмкIэ Советым и унафэщI IэнатIэм тета, Ищхъэрэ — Кавказ университетым и доктор Советым хэта, АБДОКЪУЭ Станислав Iэмин и къуэр. Адыгэ лъэпкъым и мызакъуэу, Урысей псор зэрыгушхуэ щIэныгъэлI щэджащэщ Абдокъуэ Станислав. ГъэщIэгъуэнщ икIи щапхъэ дахэ зэрыримыкъу щыIэкъым еджагъэшхуэм, гъэсэныгъэ нэс зыхэлъу щыта цIыху къызэрымыкIуэм и гъащIэ гъуэгуанэр, и къекIуэкIыкIар…

«Унэм зыщыгъаси хасэм яхыхьэ», — адыгэ псалъэжь пэжыр мызэ-мытIэу нэхъыжьхэм жаIэу зэхихат Станислав къыздалъхуа, цIыху цIэрыIуэ куэд къызыдэкIа ПсэукIэ-Дахэ къуажэм щыдэсым. Абы хуэщыпкъэу, сыт щыгъуи пщIэ яхуищIт нэхъыжьхэм, бзылъхугъэхэм. Зи гъуэгу зэпимыупщIыпхъэ зэпиупщIтэкъым, нэхъыжь и псалъэ зэпиудтэкъым, цIыху щабэт, гуапэт, и адэ-анэм жаIэр тIу иримыщIыкIыу игъэзащIэт. Мис апхуэдэ щэныфIхэм къыкъуэувэжт Iуэхур, лэжьыгъэр фIыуэ зэрилъагъур.

И классэгъу япэ иримыгъэщу, фIыуэ еджэурэ къиухащ я къуажэ еджапIэр. ЕгъэджакIуэ унагъуэм къихъухьа щIалэ цIыкIур 1965 гъэм Къэрэшей-Черкес къэрал пединститутым и филологие факультетым щIыхьэри, ехъулIэныгъэ лъагэ иIэу ар къызэринэкIащ, егъэджакIуэ IэщIагъэр зригъэгъуэтауэ. АбыкIи къэмыувыIэу, щIалэм и щIэныгъэм щыпещэ Азербайджан къэрал университетым и аспирантурэм икIи ари хъарзынэу къеух. Станислав и гуащIэдэкI лэжьыгъэр щрегъажьэ Ставрополь технологическэ институтым и къудамэу Черкесск къалэм дэтым. Абы лъандэрэ и лэжьапIи и лэжьыгъи ихъуэжакъым. А ищхьэ еджапIэм ассистенту къыщыщIидзэри, доцент, профессор хъуащ. И гъащIэ псор щIэблэм щIэныгъэ нэс ябгъэдилъхьэным триухуащ.

Абы щылажьэурэ «Преодоление культурно-бытовых различий между городом и деревней: на материалах Карачаево-Черкесской автономной области» темэмкIэ и лэжьыгъэр пхигъэкIри, философие щIэныгъэхэмкIэ кандидат щIыхьыцIэ лъагэр къыфIащащ. Абы ипэжкIэ, 1970-нэ гъэхэм, пэщIэкIащ дзэ къулыкъури. 1996 гъэхэм институтым политологиемрэ тхыдэмрэкIэ и кафедрэм и унафэщIу лэжьащ. А илъэс дыдэм «Студентхэм я политикэ щэнхабзэмкIэ социально-философие Iуэхугъуэхэр» темэмкIэ и доктор лэжьыгъэр Ставрополь дэт къэрал технологическэ университетым щыпхигъэкIащ. Адыгэ щIэныгъэлIым и гуащIэм уасэшхуэ хуищIауэ щытащ диссертацэр пхыгъэкIынымкIэ зи нэIэм щIэта, Ло моносов М. и цIэр зезыхьэ Москва университетым философиемрэ социальнэ къэхутэныгъэхэмрэкIэ и кафедрэм и профессор Панов М.И. Абы зэритхымкIэ, «гъащIэмрэ зэманымрэ къыхалъхьэ зэхъуэкIыныгъэхэм къыхэкIыу, зэман къэкIуэным ди студентхэмрэ щIалэгъуалэмрэ хуэгъэхьэзырын хуейщ.

Нэмыс, кIухьэн яхэлъу, щIэныгъэкIэ, политикэкIэ, Iуэху зехьэкIэкIэ зэтегъэпсыхьауэ ахэр гъащIэм хуэдмыгъэхьэзырмэ, къэралми цIыхуми зыужьыныгъэ щIагъуэ яIэнукъым». Абдокъуэ Станислав апхуэдэ Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэращ и лэжьыгъэм тегъэщIапIэ щищIар. Псом хуэмыдэу нэIэ хэха тригъэтт СССР-у щытам и щIыналъэм щыпсэу лъэпкъ, лъэпкъыгъуэ куэдым дяпэкIэ ягъуэтыпхъэ зэхущытыкIэхэм, дэтхэнэ лъэпкъми и зэхэщIыкIым зыкъызэриIэтым, иужьрей илъэсхэм къежьа лъэпкъ зэгурымыIуэныгъэхэм лъабжьэ яхуэхъуам, а псоми иджырей политикэ щэнхабзэм къытригъауэ ныбжьхэм. Станислав жиIэт Ищхъэрэ Кавказым ис лъэпкъхэм щIэгъэхуэбжьауэ зыужьыныгъэ ягъуэтынымкIэ хэкIыпIэ псори зэрыщыIэр. Гулъытэ хуищIт лъэпкъ зэхуэмыдэхэм, дин зэмылIэужьыгъуэхэм къахэкIахэм яку къыдэхуэ зэныбжьэгъугъэ, зэгъунэгъугъэ щытыкIэхэм. Апхуэдэ зэхущытыкIэ дахэхэр нэхъри быдэ хъун папщIэ лъэкI къигъанэтэкъым. Абдокъуэм Москва, Ростов, Черкесск къалэхэм къыщыдигъэкIащ монографиехэмрэ брошюрэхэмрэ. ЩIэныгъэ лэжьыгъэу 50-м щIигъу и Iэдакъэ къыщIэкIащ. Сыт хуэдэ лэжьыгъэ щIэныгъэлIым къимыгъэщIами, егупсыст абы и студентхэр — Къэрэшей-Черкес къэрал технологическэ институтым щригъаджэхэр — зэрыщIипIыкIынум, и щхьэкIи и псалъэ пэжхэмкIи мызэмытIэу щIалэхэмрэ пщащэхэмрэ иущийт. Егъэджэныгъэм абы къыгуихтэкъым гъэсэныгъэр. ЩIэныгъэм и гъусэу гъэсэныгъи яритт студентхэм.

«Станиславрэ сэрэ Черкесск къалэм дэт и унэ пщIантIэм и жыг жьауэм дыщызэбгъэдэст. И щхьэгъусэ Фатимэрэ я бынхэмрэ я Iуэху щIэкIэм, зэпсэ лъэкIэм укIэлъыплъмэ, зэуэ къыбгурыIуэт адыгэ нэмысрэ хабзэрэ зэрылъ унагъуэ дызэрыхуэзам. Арыншэуи хъунукъым, уи щхьэкIэ пхэлъ нэмысращ ущыщIэныгъэлIкIэ уи гупсысэхэри зэрыбухуэнур», — итхауэ щытащ тхакIуэ, журналист цIэрыIуэ АбытIэ Владимир. Станислав литературэм, гъуазджэм бгъэдыхьэкIэ гъэщIэгъуэн яхуиIэт. АтIэ, философыр философщ, политикыр политикщ, математикри аращи, щхьэж езым къыхиха щIэныгъэ лIэужьыгъуэмрэ IэщIагъэмрэ и гъащIэ псор треухуэ. Абы ехьэлIауэ Абдокъуэм жиIэт: «Гъэсэныгъэри, философиери, политикэри, тхыдэри жыжьэ нэсынукъым литературэмрэ гъуазджэмрэ я жьауэм щIэмыту, абыхэм я щапхъэ хьэлэмэтхэр тегъэщIапIэ ямыщIу. СызэреплъымкIэ, лъэпкъ литературэри хъахъэщ, къарууншэщ, фагъуэщ щIэныгъэр, лъэпкъым къыхэкIа щIэныгъэлI цIэрыIуэхэр лъэувэгъу ямыщIмэ…».

Мис апхуэдэ Iуэху еплъыкIэ гъэщIэгъуэнхэр иIэу, сыт хуэдэ лъэныкъуэгъазэмкIи зэхэщIыкI лъагэрэ зэчийрэ бгъэдэлъу апхуэдэт Станислав. Къэралым зэкъым Абдокъуэ Станислав нагъыщэ лъагэкIэ, лъапIэкIэ къызэрыхигъэщар. Апхуэдэу, Станислав УФ-ми КъЧР-ми щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, Урысейм социальнэ щIэныгъэхэмкIэ и Академием и действительнэ член, ищхьэ профессиональнэ егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ хъуащ. «За заслуги перед Отечеством» орденым етIуанэ нагъыщэ зиIэ и медалыр, «За активное участие во Всероссийской переписи населения» медалыр къыхуагъэфэщауэ щытащ. Ахэр езым бгъэдэлъ щIэныгъэ куумкIэ, ерыщагъымкIэ къилъэщыжащ. И нэмыс лъагэу, пщIэрэ щIыхьрэ иIэу дунейм тета Абдокъуэ Станислав и фэеплъыр яхъумэ иригъэджахэм, зыцIыхуу щытахэм, и ныбжьэгъуахэм, зэрылъэпкъыу. Абыхэм я гум илъщ ар сыт щыгъуи гуапэу къыппыкъуэкIыу, гъэсэныгъэшхуэ хэлъу, цIыху щабэу, гуапэу, пэжыгъэм и телъхьэу, хэткIи щапхъэу зэрыщытар.

ЕЗАУЭ Маринэ