Гушхуэ зыкIуэцIылъ егъэджакIуэ

«ЦIыхум и уасэр и лэжьыгъэрщ» — жаIащ дяпэ ита нэхъыжьыфIхэм. Сыт щыгъуэ зэмани тыншу щытакъым егъэджакIуэу улэжьэныр. Мыр щIэныгъи, акъыли, шыIэныгъи, Iэмали зыхэлъхьэн хуей Iуэхущ. Мис, а псори зэзыгъэуIуфыр егъэджакIуэ нэс мэхъу. Гуапэ зэрытщыхъуащи, къэралым и лIыщхьэм Iэпэ щIидзащ къихьа унафэм – егъэджакIуэ IэщIагъэм и щIыхьыр зэрылъагэм, я гуащIэдэкIым и пщIэр къэIэтыным, я IэпщIэлъапщIагъым хэгъэхъуэнымрэ хуитыныгъэхэр хъумэнымрэ хуэгъэзауэ. ЕджапIэр — лъэщапIэщ. Сабий къыдэкIуэтейхэм мыбдеж я акъылыр, гупсысэхэр щызэфIоувэ. Абы елъытащ я къэкIуэнури, гъащIэм щагъуэтыну лъэувыпIэри. Абы шэч хэлъкъым. Аращ адыгэм щIыжиIар: «ЩIэныгъэр лъащIэншэщ, гъэсэныгъэр — пIалъэншэщ» жэуэ. Абы щIыгъужыпхъэщ, акъылым щэнри игъусэн зэрыхуейр.

«ЦIыхум и уасэр и лэжьыгъэрщ» — жаIащ дяпэ ита нэхъыжьыфIхэм. Сыт щыгъуэ зэмани тыншу щытакъым егъэджакIуэу улэжьэныр. Мыр щIэныгъи, акъыли, шыIэныгъи, Iэмали зыхэлъхьэн хуей Iуэхущ. Мис, а псори зэзыгъэуIуфыр егъэджакIуэ нэс мэхъу. Гуапэ зэрытщыхъуащи, къэралым и лIыщхьэм Iэпэ щIидзащ къихьа унафэм – егъэджакIуэ IэщIагъэм и щIыхьыр зэрылъагэм, я гуащIэдэкIым и пщIэр къэIэтыным, я IэпщIэлъапщIагъым хэгъэхъуэнымрэ хуитыныгъэхэр хъумэнымрэ хуэгъэзауэ. ЕджапIэр — лъэщапIэщ. Сабий къыдэкIуэтейхэм мыбдеж я акъылыр, гупсысэхэр щызэфIоувэ. Абы елъытащ я къэкIуэнури, гъащIэм щагъуэтыну лъэувыпIэри. Абы шэч хэлъкъым. Аращ адыгэм щIыжиIар: «ЩIэныгъэр лъащIэншэщ, гъэсэныгъэр — пIалъэншэщ» жэуэ. Абы щIыгъужыпхъэщ, акъылым щэнри игъусэн зэрыхуейр.

фынущ Светланэ хуэгъэзауэ. Езым бзэ дахэ Iурылъщ. ЦIыхур зыхуэдэр къэпщIэну ухуеймэ, ар зэрыпсалъэм щIэдэIу. ИтIанэ гурыIуэгъуэ пщыхъунущ ар хэтми, и гупсысэр, и зэхэщIыкIыр сыт хуэдэми. Светэ и псалъэр кIэщIщ, и гупсысэр кIыхьщ, псэ хьэлэлщ, цIыху гуапэщ, сабийхэр фIыуэ елъагъу, езыхэри гуапэу къыподжэж, гулъытэ, пщIэ къыхуащI. ЕгъэджакIуэхэм, анэ-адэхэм я псэм дыхьэ гъэсакIуэщ, ущиякIуэщ. Ар къалэну зыхуигъэувыжащи, зы махуи а гъуэгум текIкъым. ЦIыхум яжриIэн егъуэт, и гупсысэхэр шэщIауэ утыку ирелъхьэ. И псалъэм пщIэ иIэщ, нэгъуэщIхэм жаIэми гупсэхуу йодаIуэ. Арауэ къыщIэкIынщ ар еджапIэ унафэщIым и къуэдзэу апхуэдиз илъэс хъуауэ щIэлэжьэфыр – фIыщIэ къыхуащIу, и лэжьыгъэр зыхащIыкIрэ къехъуэхъуу. Зэдэлажьэ гупыр ин дыдэщ. Ар зэгурыIуэу зэдэбгъэлэжьэныр къалэн тыншкъым. Псоми гу лъатэ абы и гур зэIухауэ дунейм зэрытетым – цIыхум дилъагъу фIыр егъэдэхэфри, зыгуэрым хуэIэзэри егъэгушхуэф. Апхуэдэ дыдэуи ехьэкI-къехьэкI хэмылъу я ныкъусаныгъэхэри ярегъэлъагъужыф.

«ЦIыху вэгъзэгъщ» зыхужаIэщ. Пэжщ, и гум хутемыгъахуэхэри щыIэщ — ар лэжьыгъэм зыщIезыгъахуэхэращ. Светланэ – пщIэшхуэ зыхуащI, зи псалъэр ялъытэ, зи чэнджэщ щIэдэIу цIыхущ. Игурэ и щхьэрэ зэтелъу дунейм тетщ. Абы щыхьэт тохъуэ и IэщIагъэм и зэчийри, и къэухьри зэтехуэу къызэрыгъуэгурыкIуэр. Гууз-лыуз хуиIэу зи ужь ит Iуэхумрэ илъэс куэд щIауэ и пщэ дэлъ къулыкъумрэ зэтохуэ. Ар ящыщкъым куэбжэ гъэбыдарэ бжэ зэхуэщIауэ псэухэм. И унэр сыт щыгъуи цIыху кIуапIэщ. И щхьэгъусэ Мурад хуэдэхэр гъуэтыгъуейщ, адыгэгу кIуэцIылъщ, жылагъуэ Iуэхузехьэщ, куэдым сэбэп яхуохъу, езыр цIыху тыншщ. Светланэрэ Мурадрэ я унагъуэр щапхъэ зытрахщ.

ЩIалитI зэдапIащ – Азэмэтрэ Аслъэнрэ. Азэмэт 1983 гъэм Хьэбэз къуажэм къыщыхъуащ. Самборэ дзюдорэкIэ къэралыбэ класс зиIэ спортым и мастерщ. Спортсмен цIэрыIуэр бжыгъэрэ самборэ дзюдомрэкIэ Урысейм, Дуней псом, Европэм и чемпион хъуащ. 1985 гъэм Хьэбэз къуажэм къыщалъхуа Аслъэн – политическэ щIэныгъэхэм я кандидатщ, «Московский институт деловой карьеры в КЧР» ищхьэ еджапIэм граждан – хуитыныгъэ дисциплинэхэмкIэ кафедрэм и унафэщIщ. Светэ къыдалъхуахэми я гугъу сымыщIынкIэ Iэмал иIэкъым. Ахэр: Ленэ, Алий, Заремэ сымэщ. Дэтхэнэми ищхьэ щIэныгъэ бгъэдэлъщ. Ленэ еджапIэм къыщыддэлэжьащ (и хьэдрыхэ дахэ ухъу). Зыхэта гупым нобэр къыздэсым ягу къагъэкIыж и гу щабагъыр, хьэлэлагъыр, хэлъа цIыхугъэшхуэр. ЗдэкIуам Тхьэм щигъэтынш, жэнэтыр къылъысауэ къыщIигъэкI. Алий зымыцIыху щыIэу си фIэщ хъункъым, ди республикэм дежи, уеблэмэ нэгъуэщI хэгъуэгухэми. Къиухащ Литовскэ ССР-м и Вильнюс къалэм дэт, СССР-м и МВД-м и начсоставыр здагъэхьэзыр ищхьэ еджапIэр, «юриспруденция» IэщIагъэр иIэу.

Абы къыкIэлъыкIуащ Москва СССР-м и МВД академиер, «юрист-правовед» IэщIагъэмкIэ. Хабзэхъумэ къулыкъум епха IэнатIэ лъагэ куэдым пэрытащ, ноби жэуаплыгъэ зыхэлъ пщэрылъхэр егъэзащIэ: хабзэхъумэ къулыкъум и ветераныр республикэм и жылагъуэ, бэдаущ гъащIэм жыджэру холэжьыхь. Абы къыхуагъэфэщащ орден, медаль бжыгъэ, фIыщIэ нагъыщэхэр. Хэкупсэ гъэсэныгъэм, ветеран зэщIэхъееныгъэм хуищI хэлъхьэныгъэр къыхалъытэкIэрэ, и цIэр къраIуащ «полковник» къулыкъуцIэ лъагэмкIэ. Алий! Адыгэхэм полковник куэд диIэкъым. Лъэпкъыр дыбогъэдахэ, дыбогъэгушхуэ. Уэ пхуэдэ цIыхухэр ди нэщ, ди псэщ. Уи гъащIэ гъуэгур Тхьэм кIыхь дыдэ тхуищI! Заремэ Москва щопсэу, щолажьэ. И пщащэм мы гъэм диплом плъыжькIэ къиухащ УФ-м и Президентым и нэIэм щIэт Финанс академиер. Москва къалэм и мэр Собяниным къыIэщIилъхьащ пщащэм и дипломыр. Ари жыдмыIэ хъункъыми, Светланэ и адэ къуэш Лий Азнаур адыгэм и пелуану диIащ. 1976 гъэм «Ленин нур» (иджы «Черкес хэку») газетым къытехуауэ щытащ пелуаным теухуа тхыгъэшхуэ. Абы хэт сурэтым щиплъагъуэт Азнаур и плIэIум шыр Iэтауэ дэлъу. А теплъэгъуэр си унагъуэм ноби щызыдохьэ… ГъащIэм зыхуейр щилъэгъуауэ зыми жиIэфакъым, насыпыфIэри мэхъуапсэ.

Хэти хъуауэ жьыщхьэмахуэ, хэти и щIалэгъуэр дахэу гъащIэм докIуэкIыф. Мис апхуэдэу и гъащIэр йокIуэкI гушхуэ зыкIуэцIылъ егъэджакIуэ щыпкъэ Сидакъ Светланэ. Нобэ хэпсам илъэс бжыгъэ текIыжами, тыгъэфIхэр къыуетыж. ЕгъэджакIуэм дежкIэ ар лъапIагъэ нэхъыщхьэщ, ар зэгуэр мамырыгъэмрэ дахагъэмрэ хуигъэсахэм я фэеплъщ. ЦIыхубэ Iущыгъэм мыпхуэдэу къыхощ: «ЕгъэджакIуэр и еджакIуэхэм яхохьэ щIым уэшхыр зэрыхэтIысхьэм хуэдэу». Си фIэщ мэхъу апхуэдэ Iущыгъэр Сидакъ Светланэ зэрыхуэгъэзар, абы хуэдэхэм зэрыхужаIэр. Пэжщ, зэманыр уэчыл нэхъыщхьэщ. Апхуэдэ егъэджакIуэфIхэм я фIыщIэкIэ, зы илъэсым илъэс къыпэкIуэу, егъэджакIуэхэм щIэблэр ягъасэ закъуэкъым, атIэ, фIагъымрэ гуапагъымрэ хапщэ. ЕгъэджакIуэфI хъуну псоми къайхъулIэкъым. Ауэ, нобэ зи гугъу тщIы бзылъхугъэр нэгъуэщIщ – ар къыхуэгъэщIащ егъэджакIуэ IэщIагъэм. Абы шэч хэлъкъым. Уинстон Черчиль жиIэгъащ: «ЕджапIэм щылажьэ егъэджакIуэхэм ябгъэдэлъ властым щIэхъуэпсыфынут премьер-министрыр!»… ДауикI, абы иIауэ къыщIэкIынут Светланэ Михайловнэ хуэдэ егъэджакIуэ нэхъусахэр. Срогушхуэ илъэс 25-кIэ мы бзылъхугъэм и нэIэм сыщIэту сызэрылэжьамкIэ. Ар сэркIэ щIыхьщ. И гуащIэдэкI лэжьыгъэм, и жылагъуэ Iуэху зехьэкIэм щIыхь, фIыщIэ нагъыщэ лъапIэхэр къыхуагъэфэщащ. Ари жыIэпхъэщи, хэхыныгъэ къэс комиссэхэм я пашэу ягъэув мы бзылъхугъэ Iущыр. Светланэ! Тхьэм гуныкъуэгъуншэу уигъэпсэу! Уи нэм илъагъум уи гур щыгуфIыкIыу, Уи тхьэкIумэм зэхихым уи псэр игъэтыншу, Уи лъэм уздихьыр хъерыгъуэ защIэу, ГъащIэ кIыхькIэ Тхьэр къыпхуреупсэ!

ДЫГЪУЖЬ Лерэ, егъэджакIуэ