Адыгэм и къуэ щыпкъэ

Илъэс 80 зэрырикъуар игъэлъэпIащ зауэлI-интернационалист, зауэм и ветеран ГЪУКIЭ Данял Ибрэхьим и къуэм. Ар 1946 гъэм мэкъуауэгъуэм и 1-м Беслъэней лIыхъужь къуажэм къыщыхъуащ. А къуажэ цIэрыIуэм дунейм къритащ цIыхушхуэхэр, икIи абыхэм ящыщщ нобэ зи щIыхьыр тIэтыр…

Абы и гъащIэ гъуэгур — тхьэлъанэм хуэщыпкъэныр, Хэкум къулыкъу хуэщIэныр псалъэ къудейуэ щымыту, гъащIэм и мыхьэнэуэ къэзылъытэ цIыхум и къекIуэкIыкIащ. А цIыху гъэщIэгъуэнымрэ сэрэ нэIуасэ дызэхуэхъуащ дызэрымылъагъу щIыкIэ, икIи ди зэпыщIэныгъэр гъэщIэгъуэн дыдэу къыщIидза хъуащ. Москва щыдиIэ сымаджэщым зыщригъэIэзэт, Данял и гъунэгъуу икIи и ныбжьэгъуфIу къыщIэкIа хыдзэлI офицерым.

 Ди зэпсэлъэныгъэхэм ящыщ гуэрым дэ я гугъу тщIыт дыкъыздэхъуа щIыпIэхэм, си псэлъэгъум сэ Къэрэшей-Черкесым щыщ адыгэу сызэрыщытыр къыщищIам. Ар къэгуфIащ: «АтIэ, ГъукIэ Данялрэ уэрэ фызэхэкуэгъущ! А цIыху гъуэзэджэм нэIуасэ зыхуумыщI хъунукъым!» ИкIи ар щIидзащ и ныбжьэгъум къытепсэлъыхьын: и зауэлI гъуэгум, Германиемрэ Анголэмрэ къулыкъу зэрыщищIам, зэрыцIыхуфIымрэ шыIэныгъэ зэрыхэлъымрэ, Данял и гъунэгъухэм зэрадэIэпыкъум икIи къыхуэныкъуэ дэтхэнэми пыдзэ хуэхъуну зэрыхьэзырым. Апхуэдэ хъыбархэм сащыщIэдэIум, сэ пщIэ хуэсщI хъуащ зэгуэрэми зи нэгу сыщIэмыплъа цIыхум.

 Сымаджэм ехъулIэныгъэ хэлъу деIэза нэужь, сымаджэщым щыщIэстхыкIыжым, селъэIуащ: «Тхьэм щхьэкIэ, си хэкуэгъу ГъукIэ Данял фIэхъус схуехыж икIи схужеIэж Къэрэшей-Черкесым щыщ дохутырыр зэгуэрым абы IущIэным зэрыщIэхъуэпсыр». Абы лъандэрэ илъэс 30-м щIигъу текIыжащ. А зэманым къриубыдэу, ГъукIэ Данял нэрымылъагъуу сыпыщIауэ щытащ – ди нэIуасэхэмкIэ дызэщIэупщIэу, хъыбар кIэщIхэмкIэ дызэхъуажэу. А зэпыщIэныгъэ мащIэми къысфIигъэщIт мы цIыху гъэщIэгъуэным и гъащIэм зыгуэркIэ епха сыхъуауэ. Апхуэдэурэ къэсащ си илъэс 75-рэ юбилейр. Дауэдапщэр щекIуэкIт Москва щыIэ адыгэ лIыкIуэ къулыкъум и Унэм. Мыр ди лъэпкъхэм я лIыкIуэхэр куэдрэ здызэхуэс, зэныбжьэгъугъэмрэ зэгурыIуэныгъэмрэ «яжь зыщIихуа» щIыпIэт. МащIэу сыIэнкунми, сытегушхуэри къезгъэблэгъащ ГъукIэ Даняли… И пэжыпIэм ухуеймэ, си фIэщ хъутэкъым ар къэкIуэну – къыздикIынури хьэдрыхэщIщ, езым и ныбжьри хэкIуэтащ. АрщхьэкIэ, хьэщIэхэм я нэхъыбэр къызэхуэсауэ, слъэгъуам хуабжьу сигъэгуфIащ – пщIантIэм къыдыхьащ зауэлI зыIыгъыкIэ пылъхьэншэ зиIэ цIыху зэкIужыр. Къызбгъэдыхьэри щIэгуфIыкIащ икIи сэлэт хабзэу хъыбар сигъэщIащ: «Сэ сы – ГъукIэ Данялщ!» Си гущIэм къыщызэщIэващ гуфIэгъуэри, къэуIэбжьыныгъэри, гушхуэныгъэри. Ар къызэрыкIуэ хьэщIагъэ къудейтэкъым, атIэ зэманымрэ зэпэIэщIэныгъэмрэ япсыхьа лIы зэныбжьэгъугъэм и къэкIуэкIэ щыпкъэт. Данял пщыхьэщхьэр къыддигъэкIуащ и гъащIэм къыщыхъуа гъэщIэгъуэн куэд къытхуиIуэтэжу, хьэщIэхэм ядэгушыIэу. Данял и зауэ къулыкъум щыщIидзащ 1966 гъэм. Абы япэ илъэситIыр щрихьэкIащ хьэхэр зауэм здыхуагъасэ еджапIэ нэхъыщхьэм. Абдежым щыхуагъэсащ Iэдэбымрэ жэуаплыгъэмрэ. Езыми къигъэлъэгъуащ пашагъэ щэн зэрыхэлъыр, и IэпщIэлъапщIагъым хигъэхъуэным зэрыхуэпабгъэр. 1968 гъэм ГъукIэ Данял щIыхьащ Москва общевойсковой команднэ училищэм ехъулIэныгъэ хэлъуи къиухащ.

Офицер ныбжьыщIэм и зэчийм, и ерыщагъымрэ IэпщIэлъапщIагъымрэ гу лъамытэу къэнакъым. Къулыкъу щищIэну ягъэкIуащ Германием щыIэ советыдзэхэм я Гупым (ГСВГ-м). ГСВГ-м взводым и командирым къыщыщIидзэри «къулыкъу пкIэлъеймкIэ» дэкIуеящ гвардейскэ батальоным и штабым и унафэщI къулыкъу IэнатIэм нэгъунэ. Хамэ къэралым къулыкъу зэрыщищIам къиIэтащ и IэпщIэлъапщIагъыр, жэуаплыгъэр, зауэлI къалэным хуиIэ щыпкъагъэр. Къэралыбэ утыкум уи къэралым и лIыкIуэу ущытыныр – пщIэшхуэщ икIи гъэунэхуныгъэ къызэрымыкIуэщ. А тIуми ар япэлъэщащ. 1975 гъэм къыщегъэжьауэ 1983-м нэс ГъукIэ Данял къулыкъу щищIащ Курытазие зауэ округым. Мыбдежым ар щытащ батальоным и штабым и унафэщIу, итIанэ – батальоным и командиру. А гъэхэр хъуащ дзэпашэ Iуэхум и къэухьым иту гъащIэ зэхэщIыкI ин щызэригъэпэща пIалъэ.

Офицерым хуабжьу къыщхьэпащ Подмосковьем щыIэ «Выстрел» ищхьэ офицер курсхэм зэрыщеджари. Илъэсым къриубыдэу, абы къигъэIэрыхуащ дзэ пакIэхэм унафэ зэрыхуащI IэмалыщIэхэр, зыIэригъыхьащ ехъулIэныгъэшхуэхэр — курсхэр фIы дыдэу къиухащ. 1983-1985 гъэхэм абы и къулыкъур щрихьэкIащ Анголэм, щытащ е 16-нэ мотолъэсыдзэ бригадэм и командирым дзэм хэт къулыкъущIэхэр гъэхьэзырынымкIэ и зауэ чэнджэщэгъуу. Ветераным игу къызэригъэкIыжымкIэ, мы къэралым къулыкъур щепхьэкIыныр икъукIэ гугъут: бампIэгъуэу хуабэт, цIыхухэр тхьэмыщкIэу псэут, къыздэувыIа къалэр хьэбэсабэу зэхэкъутат, зауэ техникэ хыфIадзэжахэр улъиижауэ адэкIэ-мыдэкIэ щылът.

А щытыкIэ къызэрымыкIуэхэм иту, Данял щIыхь хэлъу игъэзэщIащ и интернациональнэ къалэныр. Мы щIыпIэм щыпсэухэм зэрыхузэфIэкIкIэ ядэIэпыкъуащ, дзэ пакIэхэр зэпIэзэрыт ищIащ. Абы и къулыкъум фIыкIэ къыхэбгъэщыну щыт Iыхьэщ и хэкуэгъу-зэдзэкIакIуэ Къущхьэ Артур къигъэсэбэпу зауэ кIуэрабгъу зиIэ урыс-португал псалъалъэ зэхилъхьэу къызэрыдигъэкIар. Ар хуабжьу къыщхьэпащ анголэ офицерхэм щапсалъэм, дзэ пакIэхэм хэт сэлэтхэр щигъэхьэзырым, жьыуэпс щытыкIэ хьэлъэхэм къашэ уз зэрыцIалэ шынагъуэхэр къэмыгъэхъуным хуэунэтIауэ иригъэкIуэкIа къызэгъэпэщыныгъэ лэжьыгъэм, дзэ пакIэхэм псэукIэмрэ Iэдэбымрэ щызэфIигъэувэм. — Анголэм деж сесащ гъащIэми, къэзгъэщIа дэтхэнэ махуэми пщIэ яхуэсщIу, ахэр Iуэху белджылырэ мыхьэнэрэкIэ згъэнщIу, — игу къегъэкIыж ди хэкулIым.

Дзэм къыхэкIыжа нэужь, Астрахань щыщIидзащ и гъащIэ лъэхъэнэщIэм. Абдежым щытащ хыкхъухь компанэм и техническэ директору. Мыбдежми зыкъигъэлъэгъуащ IэщIагъэлI IэпщIэлъапщIэу, гъащIэ зэхэщIыкI ин зиIэ унафэщIу. Абы пщIэ къыхуащIт и лэжьэгъухэм, къедэIут и унафэм щIэтхэр. Зауэ къулыкъур къигъэна нэужьи, зыхинакъым абы къыхиха щэныфIхэр: жэуаплыгъэм щIыгъуу цIыхугъэ зэрыхэлъыр, зэтеубыдауэ зэрыщытыр, къыдэлажьэхэми и ныбжьэгъухэм ядэIэпыкъуну дапщэщи зэрыхьэзырыр… И унагъуэр и тегъэщIапIэщ, и гушхуэныгъэм и къыхэкIыпIэщ. ГъукIэ Данял пхъуитIым я адэ насыпыфIэщ, пхъурылъху зэчиифIэхэм я дадэщ. Сабийхэм я адэшхуэр я нэщ, я псэщ. Унагъуэм абы «къыщызыкъуех» нэгъуэщI фIыгъэхэри — ар гъащIэ зэхэщIыкIышхуэ зиIэ цIыху губзыгъэщ, гуапэщ, IуэхукIэ дэIэпыкъуэгъу, псалъэкIэ чэнджэщэгъу хъуну хьэзырщ.

Абы и унэбжэр хьэщIэхэм яхузэIухащ, абы къулыкъумрэ гъащIэмрэ ятеухуа и гукъэкIыжхэр щIалэгъуалэм фIэгъэщIэгъуэнщ. Абы хъыбархэр жиIэж къудейкъым, абы тыгъэ ещI цIыху лъапIагъэхэр: лэжьыгъэм пщIэ зэрыхуищIыр, Хэкур фIыуэ зэрилъагъур, унагъуэм уасэ зэриIэр. Къулыкъу щищIа, щылэжьа илъэсхэм къратауэ иIэщ правительствэ саугъэтхэр, Анголэм щекIуэкIа зауэм зэрыхэтам къыпэкIуа щIыхь тхылъхэр. Ауэ абы и саугъэт нэхъыщхьэу къелъытэ и лэжьэгъухэм, ныбжьэгъухэмрэ хэкуэгъухэмрэ пщIэ къызэрыхуащIыр, цIыху пэжымрэ щыпкъэмрэ я щапхъэу езыр къызэралъытэр. Абы зэгуэрми зыщигъэгъупщэкъым и хэку цIыкIур, къакIуэурэ зыщегъэпсэху зэпыт. Псалъэм и жыIэгъуэкIэ, 2024 гъэм шыщхьэIум отпуск щыIати, си деж Хьэбэз накIуэри, махуэ псом дызэгъусащ.

Пасэрей чэщанэ Iэдииху дыдэкIащ. Абдежым Данял фотосессие бэлыхь щригъэкIуэкIащ, ар абы къызэрымыкIуэу хуэIэзэщ. КъыкIэлъыкIуэу дыщыIащ Али-Бэрдыкъуэ къуажэм щызэхэт тхыдэ музейм, жыпскартон заводым, къуршыпс Iуфэм дыщызэдэшхащ. Махуэ зыбжанэ текIри, си унэм нэкIуащ, шей дефэу, дызэдэуэршэру пщыхьэщхьэр дгъэкIуащ. ГъукIэ Данял цIыху зэтеубыдащ, зауэ къулыкъущIэ IэпщIэлъапщIэщ, журналист зэчиифIэщ, фотокорреспондент бэлыхьщ, нэгъэсауэ адыгэлIщ. Уздепсалъэ къудейм уи гум жьы дегъэкI. Газетым къызит лъэкIыныгъэр къэзгъэсэбэпу си ныбжьэгъум фIыщIэ хуэсщIыну сыхуейщ си гъащIэр зэригъэдэхам, щIэщыгъуэ зэрищIам папщIэ! ПщIэ зыхуэсщI Данял! Сэрэ си ныбжьэгъухэмрэ, уи хэкуэгъухэр дынохъуэхъу уи юбилеймкIэ! Дыхуейщ адыгэхэм я къуэ щыпкъэм псэуныгъэ быдэ уиIэну, гукъыдэж, зэIузэпэщрэ унагъуэ насыпрэ ущымыщIэну! Тхьэр арэзы къыпхухъу Хэкум узэрыхуэщыпкъэм, къулыкъу зэрыхуэпщIэм папщIэ! ФIыщIэ пхузощI уи лIы ныбжьэгъугъэмрэ къытщIэхъуэ щIэблэм щапхъэ узэрыхуэхъумрэ щхьэкIэ. Тхьэм уи гъащIэр адэкIи игъэнщI гуфIэгъуэкIэ, пхуэфащэу цIыхухэм къыпхуащI гулъытэмкIэ!

 ПщIэ къыпхуэзыщIу, профессор ДАУР Борис