Псэр усэбзэу къыщиIукIкIэ

Риммэ 1951 гъэм шыщхьэIум (августым) и 20-м Хьэбэз къуажэм зэгурыIуэрэ зэдэІуэжу щыпсэу быныбэ унагъуэм къихъухьащ. Адэр лэжьыгъэм, творчествэм етат, анэр унэгуащэу унагъуэр зыхуэныкъуэ псоми хуигъазэт. НэхъыщІэм нэхъыжьыр и щапхъэу сабийхэр къызэщІэтаджэт. Зэщхьэгъусэхэм сабийхэм я еджэнкIи, лъэныкъуэ зэхуэмыдэхэмкIэ заужьынымкIи хуабжьу гулъытэ хуащІт. Арати, 1961 гъэм Хьэбэз къуажэм музыкальнэ еджапIэ къыщызэIуахым, Исуф апхуэдэ къэхъугъэм хуэгунэфу къэнэнкIэ зы Iэмали щыIакъым: и хъыджэбзхэу Риммэрэ Мирэрэ фортепианом зыхуагъэсэну еджапIэм ишащ.

— Абдеж ди егъэджакIуэ хъуар Войтюховский Иван Ивановичт. Ар Ставрополь щыщт, абдеж музыкальнэ училищэр къыщиухауэ, унэтIыныгъэкIэ Хьэбэз къуажэм къагъэкIуат. Ауэ абыи зы Іуэхугъуэ гъэщІэгъуэн пыщIат. Иван Иванович Лермонтов Михаил и творчествэр фIыщэу илъагъут, куууэ щыгъуазэт. ИкІи усакІуэм Кавказыр, адыгэхэр къызэригъэлъэгъуэжыр и гум хэпщІауэ щытти, лэжьыгъэ IуэхукIэ мы къуажэм къаунэтIыну щагъэбелджылым, абы жиIауэ щытащ: «Сэ сыздэкIуэнур черкесхэр здэпсэуращ!».

Апхуэдэу ар Хьэбэз къуажэм къыщыхутауэ щытащ, — игу къегъэкIыж Риммэ. Апщыгъуэм хъыджэбз цІыкІур илъэсипщI ныбжьым итт. ИкIи фIэфIу фортепианом зыхуигъэсэн щIидзат. Иван Ивановичи унагъуэм ныбжьэгъу къыхуэхъуахэм языхэз хъуащ. Илъэс фIэкI мылэжьауэ, дзэм къулыкъу щищIэну щыдашами, ар Исуф къыхуэтхэт, унагъуэм щыщхэм псоми я хъыбар зригъащIэт, зыгъэпсэхуакIуэ къыщаутIыпщкIи, Хьэкъунхэт здэкIуэжыр.

А пIалъэм ехьэлIауэ Риммэ и гукъэкIыжхэм ящыщщ анэр сыт щыгъуи къатеубгъуауэ зэрыщытари: Бусинэт езыр унэгуащэми, сабийхэм сыт и лъэныкъуэкIи заужьын хуейуэ къилъытэти, унагъуэ Iуэху куэд ящхьэщихт, я ехъулIэныгъэхэм щыгуфIыкIт. Къыхэгъэщыпхъэщи, Риммэрэ къыдалъхуахэмрэ я сабиигъуэр къызэрымыкIуэу щытащ нэгъуэщІ къуажэдэс сабийхэм ялъытауэ. АтIэ, я адэ Исуф цIыху гъэщIэгъуэныщэти, абы сыт щыгъуи литературэр, музыкэр зи Iэпэгъу ныбжьэгъухэр, нэIуасэхэр хьэщIапIэ къыхуэкIуэрейт. Апхуэдэт усакIуэхэу, тхакIуэхэу Уэхъутэ Абдулыхь, Гъуэщокъуэ Хъусин, Ахъмэт Мухьэдин, Хьэнфэн Алим, Братхэ Хьэбасрэ Хьэсинрэ, Шэрджэс Алий, АбытIэ Владимир, Анзорхэ Мухьэмэд, Туаршы Мухьэрбий, Нэхущ Мухьэмэд, уэрэдус цIэрыIуэхэу Даур Аслъэнрэ Сидакъ СулътIанрэ, нэгъуэщIхэри. Риммэ ахэр ноби фIыкIэ игу къокIыж.

— Ди адэм унэм къыщызэригъэпэщ литературэ пшыхьхэм дэри дыхишэт. «Си хъыджэбз цIыкIу, пианино къытхуеуэт», — гуапэу жиIэти, сэрэ Мирэрэ макъамэ къидгъэкIт, Фатимэ уэрэд жиIэт. Усэ дыкъыщригъаджэ къэхъут. ИужькIэ, езы нэхъыжьхэр къызэхэнэти, литературэм, щэнхабзэм, дунейм къыщыхъу Iуэхугъуэхэм гъэщIэгъуэныщэу ирипсалъэт. Дэ абыхэм дахэсыну къекIутэкъым, ауэ дащIэдэIукIыну дыхъуапсэти, зэрыхъукIэ нэхъ пэгъунэгъу зытщIт а пэшымкІэ, — жеІэ Риммэ.

Апхуэдэурэ, гъуазджэмрэ щэнхабзэмрэ зыхашэурэ, сабиигъуэр кIуащ. ИкIи 1968 гъэм Риммэ макъамэ еджапIэр, 1969 гъэм курыт еджапIэр ехъулIэныгъэ иIэу, «тху» защІэкІэ къиухри, «гъуэгущхьиблым» къыщыхутащ. — Сыту жыпIэмэ, сыздыщIыхьэнур къысхухэхтэкъым. Адэ-анэм медицинэм зестмэ яфIэфIт, сэ макъамэр сигу пыкІтэкъым. Апхуэдэу щыхъум, иужькIэ зыми сыхущIемыгъуэжын папщIэ, зыщIыпIи сыщIэмыхьэу, а илъэсым сыгупсысэну тезубыдащ, — жеIэ ди псэлъэгъу гуапэм. Пщащэ гурыхуэр ищхьэ еджапIэ щIэмыхьэу къыщынэм, ауэ сытми Iуэхуншэу пщIантIэм дэсыну къыхуегъэкIуакъым. АтIэ, абы адэ-анэм яжриIащ лэжьыгъэ гуэр зэрыхуейр.

Апхуэдэу щыхъум, адэм абы къыжриIащ курыт еджапIэр музыкэмкIэ егъэджакIуэ зэрыхуэныкъуэр. ИкIи Риммэ лейуэ мыгупсысэу а лэжьыгъэм фIэфIу пэрыхьэри, Хьэбэз еджапIэ-интернатми, иджырей е 1-нэ курыт еджапIэми сабийхэр макъамэм хуригъаджэу илъэскIэ щылэжьащ. Риммэ сабийхэр музыкэм дригъэхьэхт, композитор цІэрыІуэхэм я ІэдакъэщІэкІхэм, нотэхэм щигъэгъуазэт, ежьууэ уэрэд жаригъэІэт…

Апхуэдэу нэжэгужэу а илъэсыр блэлъэтащ. Аргуэрыжу Риммэ ищхьэ еджапIэ щIыхьэн Iуэхур къыпэщылъ хъуащ. Пщащэр адэ-анэми, дэлъху-шыпхъухэми я ущиехэм едаIуэри, медицинэр къыхихащ. ИкIи ехъулIэныгъэ иIэу 1976 гъэм Ставрополь дэт мединститутыр къиухащ. ИужькIэ унэтIыныгъэкIэ дохутыр-терапевтыр япэ щIыкIэ Уарп районым щыIэ къуажэ цIыкIухэм щылэжьэну ягъэкIуащ. АдэкIэ Медногорскэ жылагъуэм яунэтIри, абы дэт сымаджэщым и терапевт къудамэм щылэжьащ. Риммэ абдеж и лэжьыгъэмкIэ щытхъу къилэжь зэпыту щытми, ар Хьэбэз къуажэм дэт сымаджэщым къэкIуэжыну щIэхъуэпст, абдежми терапевту щыIэр закъуэтIакъуэт.

Апщыгъуэм район сымаджэщым и дохутыр нэхъыщхьэр Кхъуэхъу Долэтти, ар хэлIыфIыхьри, Риммэ 1979 гъэм Хьэбэз къаунэтIыжащ. ИкIи 2020 гъэм пщIондэ ар абдеж IэнатIэ зэхуэмыдэхэм пэрыту щылэжьащ. 1980- 2011 гъэхэм къриубыдэу Риммэ район сымаджэщым и терапевт къудамэм и унафэщIу щытащ. 2002 гъэм Къэрэшей-Черкесым щIыхь зиIэ и дохутыр фIэщыгъэцIэ лъапIэр къыхуагъэфэщащ. 2020 гъэм Риммэ лэжьыгъэр зэригъэтIылъэкIри, сыт щыгъуи и псэр дэзыхьэхыу щыта Iуэхугъуэхэм, унагъуэм ятриухуащ. Риммэ и IэщIагъэм и гугъу пщIымэ, шэч хэмылъу, абы и псэр хэпщIа хъуат. ЦIыхугъэшхуэрэ гулъытэ нэсрэ хэлъу сымаджэу къекIуэлІауэ хъуам япыкъуэкIащ мы бзылъхугъэр. Уеблэмэ гурэ псэкIэ зыхищIэт хэт и узри, и гукъеуэри, щIэгъэкъуэн зэрахуэхъуным хущIэкъут. Абы къыхэкIыу и лэжьэгъухэм куэдрэ къыщыжраIэ къэхъут апхуэдизу и гум псори щIимыгъэхьэну, сымаджэр зэрыкуэдыр икIи псоми уи гумрэ уи псэмрэ ятебгуашэмэ, тыншу узэрымылэжьэфынур.

АрщхьэкIэ, псэм даIуэ и хабзэкъым. Псэм сытри зэрызыхищIэм хуэдэущ цIыхум и дуней тетыкIэри зэриухуэр… АтIэ, Хьэкъун Риммэ и IэщIагъэмкIэ и гъуэгуанэм зэрызиукъуэдиям ди щIэджыкIакIуэр щыдгъэгъуэзамэ, иджы мы лъэпкъыпсэ бзылъхугъэр усыгъэм зэрыхыхьари жыIэпхъэщ. Зэуэ къыхэгъэщыпхъэщи, дызэреплъымкІэ, Риммэ мыусэну зы Iэмали щыIакъым: абы и сабиигъуэр творческэ интеллигенцэм я псалъэм, я дуней еплъыкІэм, я зэхэтыкІэм я жьауэм щIэту щигъэкIуащ. А псом и гущIыIужкIэ, адэм и лъым хэта хъугъуэфІыгъуэхэр и бынхэм дэтхэнэми ялъысауэ жыпІэ хъунущ. — Балигъ сыхъуауэщ усэн щыщIэздзар. Япэ щIыкIэ стхыхэр зыми езгъэлъагъутэкъым. ИужькIэ нэхъ сытегушхуэри, си шыпхъу нэхъыщIэ Сэтэней сыкъыхуеджауэ щытащ. Абы усэхэр игу ирихьри, «Iэмал имыIэу мыхэр бгъэлъэгъуэн хуейщ» къызжиIащ. ИкIи, куэд дэмыкIыу, ди деж Мыжей Михаил хьэщIапIэ къэкIуауэ щытащ.

Си шыпхъум сигъэгушхуэри абырэ ди адэмрэ усэхэр язгъэлъэгъуащ. Михаил ахэр сIихри, 1983 гъэм адыгэ газетым къытридзауэ щытащ, — игу къегъэкIыж Риммэ. Апхуэдэу Мыжейм пщащэм и Iэрытххэм ящыщу къытридзахэм яхуэдэщ «Си медицинэ», «Шопен и нэпсхэр» усэхэр. ИкIи усыгъэхэм япэ къихуэу хуищIа псалъэ хэзышэм мыпхуэдэу щитхащ: «… ЦIыхум сэбэп хуэхъу хущхъуэхэм ящыщщ усыгъэ дахэри. Нартхэм Бэдэху и Iубахъэм и мызакъуэу, Iэзагъэшхуэ халъагъуэт Ашэмэз и пшыналъэми». УсакIуэм дунейр псэкIэщ зэрызыхищIэри, Римми сыт хуэдэ къэхъукъащIэми, Iуэхугъуэми апхуэдэущ зэры пыкъуэкIыр.

Абы и щыхьэтщ Риммэ и ІэдакъэщІэкІхэм ящыщу нэхъ гущІыхьэ дыдэм и къежьапІэри. — Курджиновэ и Iэхэлъахэм щыІэ жылэ цІыкІухэм лэжьэн щIэздзэн ипэ, си адэр сщIыгъуу а щІыпІэм дыкIуащ, щытыкIэр, сыздэпсэунур зэдгъэлъэгъуащ. Къуажэ цIыкIухэр Лабэ Iуфэ Iуст. Ахъмэтыбгри абыхэм къащхьэщытт. Адэм сигъэщIауэ Къарэмырзэ Алий и къуажэу абдеж щыпсэуам и хъыбар гуауэм сыщыгъуазэти, а щIыпIэ дыдэм сыкъыщыхутэм, абы сегупсыс зэпыт сыхъуащ. «Севмыгъафэ Лабэпс!» усэр апщыгъуэращ си гум къуэпсу къыщежьар, — дыщегъэгъуазэ Риммэ. И усэхэр пщащэм утыку ирахьа нэужь, и Іыхьлыхэми ар усэным зэрыхуэпабгъэр ящІэххэти, Риммэ а лъэныкъуэм нэхъ тегушхуэ хъуащ. Апхуэдэурэ, Хьэкъуным и усэхэр къытехуэ хъуащ «Черкес хэку», «Адыгэ псалъэ» газетхэм, «Iуащхьэмахуэ» журналым. 1998 гъэм Черкесск къыщыдэкIа «Адыгэпхъухэм я пшыналъэ» тхылъым Риммэ и усэ тхущIрэ тIурэ ихуащ.

УсакІуэм нэхъыбэу и IэдакъэщIэкIхэр зытеухуар адыгэм и тхыдэращ, музыкэращ, медицинэращ, дыкъэзыухъуреихь дунейращ. Апхуэдэщ «Бзум и псалъищ», «Бегъымбаршу», «Къру слъагъумэ согумэщI», «Майм и 21-м», «ПщIыхь», «Къепщэ си гум, къамылапщэ!», «АдрыщI адыгэхэм деж», «Бетховен», «ШыкIэпшынауэ», «Пшынэ Iэпэр щIэуащ», «Жыгым и тхьэусыхэ», «Врачым и гупщысэ», «ГъащIэ мащIэ», нэгъуэщIхэри. НобэкIэ Риммэ лэжьыгъэр зэригъэтIылъэкIащи, зэман нэхъыбэ иIэ хъуащ. ИкIи а къыхукъуэкIа зэманым ар хуабжьу щогуфIыкI: и псэр дэзыхьэх, езым фIэфI Iуэхугъуэхэм зритыну Iэмал игъуэтащи. — Пианино унэм щыIэщи, абы нэхъыбэрэ сеуэ сыхъуащ. Макъамэ куэдым япэм сытегушхуэтэкъым, иджы языныкъуэхэм гукIэ, нэгъуэщIхэм нотэкIэ тыншу соуэф. Апхуэдэщ Бетховен Л. и «Соната №17 «Буря»», «Соната №14 «Лунная»», Шуберт и «Музыкальный момент», нэгъуэщI произведенэхэри. Музыкэр зэрыгугъэтIысым къинэмыщIауэ, ар щхьэкуцIымкIи хуабжьу щхьэпэщи. Цызэрыхъи сощI. Ари хуабжьу сигу ирохь. ИтIанэ нэмыцэбзэр фIыуэ зэзгъэщIэну сыхъуапсэти, ари зызогъэхъулIэ. Хъыбар кIэщI цIыкIухэм нэмыцэбзэкIэ аудио IэмалкІэ содэIу. Усэращи, ар си псэ щытыкІэм и теплъэу къэхъу псалъэхэщ. Удз гъэгъахэр — розэхэр, флоксхэр, лилиехэр — къызогъэкI. СфIэфIщ медицинэм теухуа аудио лекцэхэм, Куприн, Чехов, Толстой, нэгъуэщI классикхэм я аудио тхылъхэм седэIуну. А псоми иджы сыхущIохьэ, — къыхегъэщ нэжэгужэу Риммэ.

Егъэлея хэмылъу жытІэнщи, ди щхьэкІэ мы бзылъхугъэ гъэщІэгъуэным дызэрепсэлъа пІалъэ кІэщІым къриубыдэу псэкІэ дихьэхун лъэкІащ. Зэрыгуапэм, гъэсэныгъэ лъагэ зэрыхэлъым, и усэхэр псэм къыбгъэдэкІыу зэрыщытым къанэмыщІауэ, абы дунейм тет дахагъэу хъуам гу лъыуигъатэу щытщ, ноби дахагъэм, щІэныгъэм хуопабгъэ. Лъэпкъыпсэрэ псэ къабзэу мы гъащІэм хэпсэукІ Риммэ къыщыхъуа махуэмкІэ дохъуэхъу, гуфІэгъуэрэ дэрэжэгъуэрэ щымыщІэу куэдрэ псэуну Тхьэм жиІэ!

ГЪУКIЭКЪУЛ Иринэ