Урыс пащтыхьыдзэм и генерал, тхыдэтх, тхакIуэ Потто Василий Кавказым щыпсэу лъэпкъхэр фIыуэ щыгъуазэщ, лъэхъэнэ зыхэпсэукIам къриубыдэу ди щIыналъэм и зауэ тхыдэр, Кавказ зауэм и къекIуэкIыкIар къызэрыритхэкIам къыхэкIыу. Мы мазэм мы цIыху гъэщIэгъуэныр къызэрыхъурэ илъэси 190-рэ ирокъу…
Потто къыщыхъуащ Тулэ къалэм 1836 гъэм. Абы и адэр Тулэ щыIа кадет корпусым и ротэм и командирт. Абы къыхэкIыу щIалэ цIыкIум и ныбжьыр илъэси 9-м щынэсым, кадет корпусым щIагъэхьащ. Абдеж Василий фIыщэу щеджэт, егъэджакIуэхэр къыщытхъу зэпыту къекIуэкIт. Адэм къыхухиха гъащIэ лъагъуэм Василий хэзэгъати, 1853 гъэм ар Санкт-Петербург къалэм щыIэ Дворянскэ полкым хагъыхьащ. Зауэ Iуэхур и IэщIагъэу щытми, щIалэр тхэным, тхылъхэм дихьэхт. Апхуэдэу 1854 гъэм абы и япэ тхыгъэхэм ящыщ зыр – Кърым зауэм теухуа усэр – «Журнал военно-учебных заведений» къыдэкIыгъуэм къытрадзауэ щытащ. Ар, къыхэгъэщыпхъэщи, Николай I игу ирихьри, Василий дыщэ сыхьэтрэ абы кIэрыщIа лэрыпсымрэ къыхуигъэфэщауэ щытащ. 1855 гъэм Потто ягъэIэпхъуэ Новороссийск щыIэ драгун полкым. Абы хэту ар зэуэ къыщохутэ зэхэуэхэр ткIийуэ щекIуэкIыххэ Кавказым.
Апхуэдэу ар япэу хохуэ Къарс быдапIэм и ебгъэрыкIуэныгъэ Iуэхугъуэхэм. Зи ныбжьыр апщыгъуэм илъэс 19-м ит щIалэщIэм Кавказым зыщыхуэза гъащIэщIэм хуабжьу и къэухьым зригъэужьащ, куэдым иригъэгупсысащ. ИкIи Кърым зауэр зэриухыу, къулыкъу къыдэзыщIэ нэгъуэщI щIалэхэм яхуэдэу, абы унэм игъэзэжкъым, атIэ Кавказым щыпсэухэм нэхъыфIу защигъэгъуэзэну мурад ещI. Апхуэдэу ар Дагъыстаным, адыгэ щIыналъэм, нэгъуэщI лъэпкъхэм я деж къыщохутэ. Василий фIэгъэщIэгъуэну лъэпкъхэм я хъыбарыжьхэм, уэрэдыжьхэм, я псэукIэщыIэкIэм, дуней еплъыкIэм зыщегъэгъуазэ. ИкIи Потто игу иреубыдэ Кавказым зыщрихьэлIа, и нэгу щIэкIа Iуэхугъуэхэр къритхэкIыну. Мы Iуэхум хилъэса щIалэм 1859 гъэм и гукъэкIыжхэр «Военный сборник» журналым яхурегъэхь.
Апхуэдэу дунейм къытохьэ «Воспоминание о Закавказском походе 1853-1856 годов» зыфIища, тхыдэр зи лъабжьэ и япэ тхыгъэр. Апщыгъуэм Потто и тхыгъэм и цIэ дыдэм ипIэкIэ «Драгунский офицер» жэуэ кIэщIидзауэ щытащ. Иужьым абы къыкIэлъыкIуахэщ «Воспоминания», «Походные записки о кампании 1863 г. против польских мятежников», «Стычка у дороги Грудовой 25 июля 1863 г.», «Несколько дней на Кубани», «Чир-Юрт в рассказах старых нижегородцев», «Рассказ о смерти майора Золотухина», «История Новороссийского драгунского полка» тхыгъэхэр. Къыхэгъэщыпхъэщи, Потто и IэдакъэщIэкIхэм кIуэ пэтми щIэджыкIакIуэхэр нэхъри дахьэхт, щIэупщIэшхуэ яIэт. 1866 гъэм Василий Николаевскэ кавалерийскэ училищэм ягъэкIуащ. ИужькIэ 1870 гъэм майор фIэщыгъэцIэр иIэу Оренбург щыIэ къэзакъ юнкер училищэм и унафэщI ящIащ.
И нэIэм щIэт ныбжьыщIэхэм я къулыкъур адэкIэ здрахьэкIыну щIыпIэхэм нэхъ IупщIу зыщигъэгъуэзэн папщIэ Потто къыргъыз губгъуэхэм ихьащ. Зы къыргъыз щIалэ фIэкI щIымыгъуу, абы щIыпIэшхуэр къызэхикIухьащ, и нэгу щIигъэкIащ. ИкIи а зекIуэм къигъэщIащ «Степная война» литературэ тхыгъэщIэр. 1874 гъэм ар иджылызыбзэкIи зэрадзэкIри, Лондон къыщыдагъэкIауи щытащ. 1887 гъэм Василий Кавказ зауэ хэгъуэгум и штабым штаб-офицер IэнатIэр къыхуагъэфащэри, а пIалъэм щыщIэдзауэ Потто и IэдакъэщIэкI псори Кавказ закъуэращ зытриухуэр. Апхуэдэу Василий и IэдакъэщIэкI нэхъ инхэм ящыщу дунейм къытохьэ «Кавказская война в отдельных очерках, эпизодах, легендах и биографиях» жыхуиIэр.
Ар къыдэкIыгъуэ 20 хъууэ дунейм къытесхьэри, иужькIэ тхылъ томи 5-м ирагъэзэгъащ. А къыдэкIыгъуэхэм императорым — Александр III — гу лъитауэ щытащ икIи сом мини 4 авторым хуигъэфэщащ, и IэдакъэщIэкIхэр адэкIи къыдигъэкIын папщIэ. Кавказ зауэм теухуа тхылъхэм щIэджыкIакIуэхэр къыщагъэхутэт Кавказыр къыщазэу лъэхъэнэ гъэщIэгъуэным. Зэхэуэхэр, къэхъукъащIэхэр Потто апхуэдизымкIэ художественнэу къритхэкIти, абы и тхыгъэхэр зауэ прозэм и щапхъэ нэхъыфI дыдэу къалъытат. 1899 гъэм Потто генерал-майору щытыххэкIэрэ, Кавказ зауэ хэгъуэгум щыIэ штабым и зауэ-тхыдэ къудамэм и унафэщI ящIащ. ИкIи абы и редакцэм щIэту къыдэкIащ «Исторический очерк Кавказских войн от их начала до присоединения Грузии к России», «Утверждение русского владычества на Кавказе», «Кавказский сборник», «История терского казачества», «Памятники времён Кавказской войны» тхылъхэр. Иджыри зы Iуэхугъуэ гъэщIэгъуэным гу лъывэдгъэтэну дыхуейт. 1902-1903 гъэхэм Потто чэнджэщэгъу хуэхъуауэ щытащ и хэкуэгъу, тхакIуэ Толстой Лев. Апщыгъуэм ар «Хаджи Мурат» повестым елэжьт.
Потто Василий и IэдакъэщIэкIхэу Толстойм къыщхьэпащ «Гаджи Мурат», «История 44-го драгунского Нижегородского полка», «Вступительная глава к истории Дагестанского конно-иррегулярного полка» тхыгъэхэр. 1906 гъэм генерал-лейтенант хъуа Потто Тифлис (иджы Тбилиси) щаухуауэ щыта Кавказ зауэ-тхыдэ музейм и унафэщIу трагъэхьащ. Музейр апщыгъуэм илъэс 20-м нэблагъэкIэ Iэпэдэгъэлэл ящIауэ хэкIуэдэжт. Потто къыхуагъэфэща къалэным жэуаплыгъэрэ зэхэщIыкIрэ иIэу бгъэдыхьащ икIи икIэщIыпIэкIэ музейр экспонатыщIэхэмкIэ ягъэбэгъуащ: ар зэры-Империеу и зауэтхыдэ музейхэм я нэхъыфI дыдэ хъуащ. Абы щыплъагъунут Кавказ зауэм и щыхьэт хъуа ныпхэр, Iэщэ, хьэпшып зэмылIэужьыгъуэхэр, зэхэуэр къэзыгъэлъэгъуэж сурэтхэр. ЖыIэпхъэщи, а музейм папщIэ Кавказ зауэм теухуа сурэтхэр зытхыну пщэрылъ зыхуащIауэ щыта сурэтыщI Рубо Франц и IэдакъэщIэкI куэд ди нобэм къыднэсащ. Потто Василий илъэс щэныкъуэкIэ зауэ IэщIагъэм пыщIауэ щытами, апхуэдиз дыдэ пIалъэр абы Кавказыр зэгъэщIэным, абы тетхыхьыным тригъэкIуэдащ. Генералым и дунейр ихъуэжащ 1911 гъэм.
Ар Тифлис къалэм, Невский Александр и цIэр зезыхьэ зауэ соборым щыщIалъхьэжащ. Гу лъывэдгъэтэну дыхуейщ, шэч хэмылъу, Потто Василий урыс пащтыхьым и цIыхуу, и зауэлIу зэрыщытар. Шэч зыхэмылъщ, Потто сыт хуэдэ гупсысэкIэ иIами, абы сыт къритхэкIми «цензурэ» ткIий зэрытелъар. Апхуэдэщ а зэманым сурэтхэр зытхыу щыта сурэтыщIхэми я Iуэхур. Арами, Потто и тхыгъэхэр щыщIэбджыкIкIэ, абы адыгэхэм пщIэ яхуимыщIауэ фIэщ щIыгъуейщ… Генералым адыгэхэм я щыIэкIэ-псэукIэри, я хьэл-щэнри, я шыфэлIыфIэри нэгъэсауэ, фIэгъэщIэгъуэныщэу зэрызэпкърихар умыгъэщIэгъуэн плъэкIкъым. Нобэ псэу адыгэхэмкIэ Потто хуэдэ къулыкъущIэхэм къащIэна тхыгъэхэр уасэ зимыIэщ: абыхэм IупщIу ди блэкIар уи нэгу къыщIагъэувэ.
Зыгъэхьэзырар ГЪУКIЭКЪУЛ Иринэщ
Больше на Черкес хэку
Подпишитесь, чтобы получать последние записи по электронной почте.