Ену иреблэ нартхэм я мафIэр!

Накъыгъэм и 12-м илъэс 90 ирикъуащ Къэрэшей-Черкесым щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, адыгэ еджагъэшхуэ-IуэрыIуатэдж, лингвист, публицист, Хъупсырокъуэ Хъ. и цIэр, «ЩIыхь нагъыщэ» орденыр зезыхьэ щIэныгъэхутэ институтым (КъЧИГИ-м) лъэпкъхэм я IуэрыIуатэмкIэ и къудамэм и щIэныгъэрылажьэ нэхъыжь БРАТХЭ Хьэсин Сэхьид и къуэр. 1998 гъэм къыщегъэжьауэ Хьэсин щолажьэ КъЧИГИ–м IуэрыIуатэмкIэ и къудамэм. А зэманым къриубыдэу абы и Iэдакъэ къыщIэкIащ тхылъи 3, тхыгъэ зэхуэхьэсахэр зэрыт зы сборник, щIэныгъэ лэжьыгъэ 12.

Ар зи щIэныгъэкIэ лъэныкъуэ куэд къызэщIэзыубыдэ еджагъэшхуэщ. ГуащIафIэу хэлэжьыхьащ щIэныгъэрылажьэ гупым къыдигъэкIа «Русско-кабардино-черкесский словарь общественно-политической терминологии» (1984), «Адыгская (черкесская) энциклопедия» (2006), «Адыгские (черкесские) загадки. Оригиналы и перевод на русский язык. – Сбор. Загадки народов Карачаево-Черкесии» (2011) тхылъ уасэншэхэм.

Абы и IэдакъэщIэкIщ «Нартхэр» IуэрыIуатэм теухуа щIэныгъэ статья куэд. 2003 гъэм ди лэжьэгъу щIэныгъэрылажьэм «Символика огня и меча в адыгском фольклоре» темэмкIэ ехъулIэныгъэ хэлъу и кандидат диссертацэр пхигъэкIауэ щытащ. 2007 гъэм дунейм къытехьащ «Фауна в лексике черкесов» — «Мир птиц: этноорнитонимия» фIэщыгъэцIэр зиIэ и щIэныгъэхутэ лэжьыгъэм и япэ томыр. 2020 гъэм иухащ а тхылъым и етIуанэ томыр. 2013 гъэм дунейм къытехьащ и «Символика огня, меча и слова — Логос в фольклоре черкесов — адыгов (национальное, общечеловеческое в мифе, языке, традиционной культуре)» монографиер. Мыбдеж щIэныгъэлIыр пылъащ нарт IуэрыIуатэм и Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэр къитIэщIыну. ИкIи хьэкъыпIэкIэ къехъулIащ мафIэмрэ къамэмрэ я нагъыщэм Кавказым и IуэрыIуатэм щиIэ мыхьэнэр гурыIуэгъуэ ищIын.

Къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм къриубыдэу зыхуигъэувыж къалэнхэр игъэзэщIэн папщIэ, Братхэ Хьэсин къыхудэхуащ «Нартхэр» IуэрыIуатэм и лъэпкъ къэкIуэкIэхэри нэгъуэщI IуэрыIуатэ жанрхэри къигъэсэбэпын, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, абы къыхигъэбелджылыкIын хуейт: лIыхъужь IуэрыIуатэм мафIэр къэгъуэтыным, цIыхухэм къаIэщIэгъыхьэным щиIэ мыхьэнэр; лIыхъужь IуэрыIуатэм хэт солярнэ, астральнэ мыхьэнэхэр; адыгэхэм я IуэрыIуатэм дыгъэмрэ мафIэмрэ щаубыд щIыпIэр; нарт IуэрыIуатэм и лIыхъужь нэхъыщхьэ Сосрыкъуэ и къамэр къызыхэкIамрэ абы и мыхьэнэмрэ, къамэр адыгэхэм къызэрагъэсэбэпар; мафIэмрэ къамэмрэ я нагъыщэхэр адрейхэм ялейуэ къызэрыкIуэр.

Прометей и мафIэм, домбеякъ, гъущI (жыр) къамэм я образхэр адыгэхэм, нэгъуэщI лъэпкъхэм я IуэрыIуатэм зэрыхэтым творческэу зэрыбгъэдыхьам Хьэсин лъэкIыныгъэ къритащ «нагъыщэхэм я лей» («суперсимвол») мыхьэнэщIэхэр щIэныгъэ утыкум япэу кърихьэн. Белджылы ищIа «мафIэ», «къамэ» «суперсимволитIым» яIэщ лъэпкъхэр, щIэныгъэ бгъэдыхьэкIэхэр зэзышалIэ къару инрэ мыхьэнэ бейрэ. Ахэр епхащ иджырей цIыхухэм зэрагъэтIылъэкI мыхъуну къапэщылъ Iуэхугъуэ зэхэщIыхьахэм. Нагъыщэхэр зыдж щIэныгъэ IыхьэщIэу щыт символогием къигъэлъагъуэр, иджырей нагъыщэхэм я закъуэкъым, абы зэхегъэкI ахэр къызэрежьамрэ къакIуа зэхъуэкIыныгъэ гъуэгуанэхэмрэ. ЦIыхуцIэ зиIэм и иджырей щIэблэм мафIэм лъигъэсыжын хуейщ хуэфащэ пщIэр — хуиузэдын хуейщ Фэеплъ сын е Музей Унэ илъэс мин блэкIахэм къриубыдэу къазэрыщхьэпамрэ хузэфIагъэкIа къулыкъумрэ я нагъыщэу. Абы щIыгъууи ахэр хъун хуейщ щэнхабзэм и дунейпсо тхыдэм я фэеплъ нагъыщэ, мафIэмрэ дыгъэмрэ я гимн, цIыхуцIэ зиIэм къикIуа тхыдэ гъуэгур къызэрыхуагъэунэхуам, хьэршым и щIыIэм зэрыщахъумам папщIэ.

ЦIыхухэм къагурыIуэн хуейщ иджыр къыздэсым ялэжьами, къагъэщIами мафIэр и мыхьэнэ нэхъыщхьэу зэрыщытар, ар цIыхуцIэ зиIэм къыдэгъуэгурыкIуа, лъэныкъуэ псомкIи къыщхьэпа къызэрымыкIуэ Iэмэпсымэу, пкъыгъуэу къызэрынэр. Хьэсин къызэрилъытэмкIэ, апхуэдэ фэеплъ псэуалъэр щызэфIагъэувэ хъунут европей къалащхьэхэм ящыщ зым — псалъэм и жыIэгъуэкIэ, европэ цивилизацэр къызэрытэджыкIа гущэу щыт Алыдж къэралым и Афины къалэм е ЮНЕСКО-м и хэщIапIэ нэхъыщхьэ Париж. А проектыр зэфIэгъэкIыным къыхашапхъэщ щэнхабзэ тхыдэм елэжь еджагъэшхуэхэр, къэрал зэхуэмыдэхэм ящыщ архитекторхэмрэ скульпторхэмрэ. А фэеплъ сыным къытещIыкIа псэуалъэ нэхъ цIыкIухэр щагъэув хъунут дуней псом и къэралхэм я къалащхьэхэм. Абдежым апхуэдэ къабзэу мафIэм къихь сэбэпым щIыгъуу къыщагъэлъэгъуэн хуейщ къыпыкI зэранри. Мыбдежым мафIэр къоув цIыхуцIэр зиIэр щIыгум телэжьыхьыну, КъэкIуэнур зэрыхъунур къыгурызыгъаIуэ, къыпэплъэр къезыгъэлъагъу, къэзыгъэунэху Iэмалу. Нартхэм я мафIэр ужьыхакъым икIи ужьыхынукъым.

Сосрыкъуэ нартхэм, ЩIыгур зи зэхуэдэ унэу щыт цIыхухэм къахуихьа мафIэр ену иреблэ, псэ зыIутхэм я гъащIэмрэ ягухэмрэ игъэхуабэу. Нартхэм я мафIэр щремыункIыфI цIыхуцIэр зиIэм и Унэм — ЩIыгум! КъЧГИИ-м и IуэрыIуатэ къудамэр мы гъатхэ махуэ нэжэгужэм йохъуэхъу Братхэ Хьэсин Сэхьид и къуэм и юбилеймкIэ! Абы иреIэ псэуныгъэ быдэ, кавказ гъащIэ кIыхь, творческэ ехъулIэныгъэщIэхэмрэ фIыгъуэу щыIэмрэ!

ДЗЫБЭ Айшэт, КъЧГИИ-м лъэпкъхэм я IуэрыIуатэмкIэ и къудамэм и унафэщI, доцент, филологие щIэныгъэхэм я кандидат