Адыгэ кхъужьхэр

Сочэ къыщыкI пхъэщхьэмыщхьэ куэдым я лейщ кхъужьыр. Ахъо (инжир), хъурмэ, пIэре (киви), тIамыплъ, хьэмэрэ Бразилием къраша фейхоа… А псоми мащIэщ яхэтыр хамэщI кърамышауэ. Урысейм и Ипщэ лъэныкъуэм етпхыу дызэса пхъэщхьэмыщхьэ куэдыр ди хэкум дыгъуасэ хуэдэщ къыщихьар, илъэс щитI-щищ хуэдизкIэ узэIэбэкIыжмэ. Ауэ пасэ зэман лъандэрэ Сочэ щагъэкI ди адэжьхэм къащIэна пхъэщхьэмыщхьей жыг, абы зэи нэгъуэщI щIыпIэ фыщрихьэлIэнукъым — ар кхъужьщ! 

Хэкурыс адыгэхэр IэкIуэлъакIуэу жыг хадэхэм елэжьу зэрыщытам, а Iуэхур фIыуэ къазэрехъулIэм творческэ цIыху цIэрыIуэ куэд тетхыхьащ. 
Тхыдэдж-кавказыдж, археолог Дьячков-Тарасов Александр:
«Псеикъуэпс къуэладжэр… пхъэщхьэмыщхьэ жыг хадэхэм хэсу псэу къуажэм зыгуэркIэ изогъэщхь».
Урысей генерал, тхыдэдж Потто Василий:
«Хьэблэ, къуажэм хуэдэу, цIыху куэд зыдэс щыIэкъым а щIыналъэм: абы и губгъуэхэр пхъэщхьэмыщхьейхэмкIэ къэсыхьащ…»
Перуджэ къалэм дэт, Мэкъумэш IэнатIэмкIэ институтым экологиемкIэ и лэжьакIуэ, профессор Джироламо Ацци:
«Пэжу жысIэнщи, хы ФIыцIэ Iуфэм Iус адыгэхэм япэу сащыхэхуам, пхъэщхьэмыщхьэ жыгхэр щыщIэращIэ жэнэтыщI сихьа си гугъащ!». 
Европей зекIуэлIхэм къызэрыхагъэщамкIэ, адыгэ кхъужьейхэр Инджылызым и жыг хадэ нэхъыфIхэм зыкIи къакIэрыхуркъым, уеблэмэ дыдейхэр ефIэкIыу ябж лIэужьыгъуэу иIэмкIэ, ахэр зэрызэрахьэ IэмалхэмкIэ. Мис аращ узэлэжь жыг хадэм и зыужьыныгъэм папщIэ зэхэпхыфыну щыIэ щытхъум я нэхъыфIыр.
Псалъэм къыдэкIуэу, апхуэдэ щIыкIэу хадэхэр щIызэрахьэфар ирапх ди лъэпкъ хабзэфIым. Гъатхэр къызэрысу, зекIуэ ежьэм ипщэ илът кхъужьей къудамэ цIыкIухэр мэзым щIэт жыг бэвылъэхэм гуагъэкIэну. Апхуэдэ бгъэдыхьэкIэрауэ жаIэ Кавказ къуршылъэхэмрэ мэзылъэхэмрэ жыгыу итыр къыдэзытар.

 
Адыгэ кхъужьейм теухуауэ къэхутакIуэ Уваровэ Прасковье жиIэгъащ:
«Бгырысхэм къадекIуэкI хабзэ хъарзынэхэм ящыщу фигу къэзгъэкIыжыну сызыхуейм и мыхьэнэр аращи, зи ныбжь хэкIуэтахэм, лэжьэнуи, нэгъуэщI-къинэмыщI Iуэху зезыхьэнуи зыхузэфIэмыкIыжхэм бжыгъэ хэха гуэр хуагъэувырт, пхъэщхьэмыщхьэ жыгхэм къудамэщIэхэр гуагъэкIэн хуейуэ. Ди нэхъыжьыфIхэм я гуащIэу а къэкIыгъэхэм ирахьэлIар пIэуэ къытенауэ жыгыжьхэм ноби ятелъщ, псом хуэмыдэу, хуэрэджейхэм».

Сыт пхъэщхьэмыщхьэ къызыпыкIэ жыгыу хъуам кхъужьейр къыщIыхагъэщхьэхукIыр? Жэуапыр хьэзырщ: сочэдэсхэм я дежкIи, Ипщэ щIыналъэм щыпсэухэмкIи, КавказымкIи адыгэ лъэпкъым и кхъужьым «бренд» нагъыщэ зэриIэр, дуней псом къызэрыщацIыхур уасэншэщ. Нэхъыжьхэм къызэрытхуаIуэтэжымкIэ, кхъужьей жыгрэ чэщейрэ зи пщIантIэ дэмыт адыгэ унагъуэм пщIэ хуамыщIу щытащ пасэм щыгъуэ. 

Уеблэмэ ди кхъужь «брендыр» еуэ-еуэкIэ къыщагъэсэбэп Сочэ дэт ипщэ-кавказ пщэфIапIэ щэджащэхэм, шхыныгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм халъхьэ. АбыкIэ къагъэлъагъуэ я иджырей пщафIэхэм ягъэхьэзырыр зыми ейм зэремыщхьыр. 
АрщхьэкIэ, адыгэ кхъужьыр гум щIыдыхьэр тхыдэфI зэриIэ закъуэракъым, абы адрейхэм ямыIэ ефIэкIыныгъэхэр дыболъагъу: и къудамэхэм апхуэдизу пыкIэ яIэщи, жьым имыгъэджэгужу мэдий, хьэпIацIэ щеуэр зэзэмызэххэщ, куэдыфIи къагъащIэ. 
Къэпщтэжмэ, адыгэ кхъужьейм нэхъ ефIэкIыныгъэ гъэщIэгъуэну иIэр илъэс зыбжанэ къызэригъащIэрагъэнщ. Гъэ дапщэ къызэпичыфыну къызэрыкIуэ пхъэщхьэмыщхьэ жыгым: илъэс тIощI, тхущI, хыщI? Ари къыдэхъумэ. Ди адэжьхэм ягъэкIыу щыта кхъужьейм илъэс 250 — 300-м щIигъукIэ жылэр игъашхэу щытауэ яIуэтэж. 
Метр 25-рэ зи лъагагъ кхъужьейм килограмм 1700-м нэс къыпачырт дяпэ итахэм. Дапхуэдэу ину икIи быдэу щытын хуейт а къомыр къызыпыкIэ жыгыр?! УмыгъэщIэгъуэн плъэкIынукъым! 

Къэтхь щапхъэхэм щIыдгъупхъэщ кхъужь лIэужьыгъуэхэм я лъапсэр къыщежьэ щIыпIэхэм языхэзу адыгэщIыр къызэралъытэм мыхьэнэшхуэ зэриIэр. Хы ФIыцIэ Iуфэ Кавказым нобэкIэ ущрохьэлIэ дунейм щынэхъ цIэрыIуэ дыдэ кхъужь лIэужьыгъуэ тIощIым щIигъум, хагъэкIуэдэжахэми, щIагъуэу зыпымылъыжхэми. Адыгэхэм жыгхэр гъэпскIыным, зэхэгъэкIыным щIэныгъэшхуэ зэрыхуаIар къапщтэмэ, лIэужьыгъуэкIэ зэгъунэгъу кхъужьей жыгыщIэ къызэрымыкIуэхэр къагъэхъуну ялъэкIащ, жыпIэнурамэ — ямыгугъэу. 

Мэкъумэш, биологие щIэныгъэхэмкIэ доктор, академик Жуковский Пётр адыгэ кхъужьым хужиIауэ щытащ: 
«Шапсыгъхэм я кхъужь лъэпкъыфIхэм пкъы ящIыныр ЩIыкурытых щIыналъэм и эллинскэ кхъужь щэнхабзэм зыкIи елъытатэкъым. Дауи, ЩIыкурытыхымкIэ щагъэкI кхъужьхэр я теплъэкIэ нэхъ гурыхьуи пхужымыIэн: зыми шэч къытрихьэркъым а къэкIыгъэр Кавказым япэу къызэрыщежьам — ирехъу ар мэзым къыщыкIауи, лъэпкъыфIым хуагъэкIуэжауи… Алыдж къэралым кхъужь щагъэкI щIыгу илъми, абы щыпсэу лъэпкъхэм ныбжьыфIрэ зэхэщIыкIрэ яIэми, ягъуэтынукъым Кавказым хэкIыпIэу иIэм и Iыхьэ пщIанэм хуэдиз».
Адыгэхэм къагъэхъуащ кхъужь лIэужьыгъуэ зыбжанэ, ауэ лъэ быдэ зыщIахэм, нэхъ къайхъулIахэм хабжэ «Черкесский бергамот» жыхуиIэр, Адыгэ Республикэми, Кавказми щыкуэд кхъужьейщ. Аращ килограмм минитIым нэблагъэ къызыпыкIэр. Фоупсу IэфIщ.

«Зимняя черкесская» (Бжьыхьэкхъужь) — щIымахуэкIэм хъу жыгщ, нэхъыбэу здэщыIэр Сочэ и бгыхэмрэ мэзхэмрэщ. Езы пхъэщхьэмыщхьэм и мэр гуакIуэу, и фэр Iуву, гуащIэ мащIэ къыщIэуэу щытщ. Бжьыхьэкхъужьыр бгъавэу банкIхэм иплъхьэным нэхъ тегъэпсыхьащ. «Ханджалова груша» — бжьыхьэ кхъужьейщ, IэфIыбзэщ икIи щабэщ. 

Мыбдежым къыхэгъэщыпхъэщ дэтхэнэ кхъужьейми фIэщыгъэцIэ тхурытхум нэс зэрызэрихьэр, сыту жыпIэмэ, адыгэ лIакъуэ къэс езым и жыIэкIэ иIэжщ. Апхуэдэуи жыIапхъэщ зи цIэ къитIуа жыг лIэужьыгъуэхэр къэгъэхъуным адыгэ фIэкIа зыми и Iэ зэрынэмысар, ар лъэпкъыр дызэрыгушхуэ лъапIэныгъэхэм зэращыщыр. 
ЛIэщIыгъуэ зыбжанэкIэ узэIэбэкIыжмэ, адыгэ жыг хадэхэр хабжэрт дунейм щызэрахьэ лэжьыгъэ нэхъ инхэм. Гектар миным щынэс къэхъурт зы кхъужьей хадэм и инагъыр. Ауэ иджыпсту Сочэ и Iэхэлъахэм ди лъэпкъым ейуэ къинар кхъужьей 300-м зэрынэхьэсми аращ, ари бгылъэхэм деж. 
Зэры-Кавказу къапщтэмэ, диIа уардагъым щыщу къэнэжар жыг мин зытIущщ. Жагъуэ зэрыхъущи, къыпхуэмыгъэщIэрэщIэжыну кIуэдыпащ жыг лIэужьыгъуэ гуэрхэри. 

ЛЫХЬ Тимур