Зи къалэмыпэм нур къыпих

Москва къалэм адыгэ тхакIуэ икIи усакIуэ цIэрыIуэ КIыщокъуэ Алим сыхуэзауэ черкес литературэм дыздрипсалъэм, «Бзылъхугъэ шу щэху» трилогием и япэ тхылъыр иIыгъти, и напэкIуэцIхэр щIиплъыкIыурэ жиIащ: «Хьэкъун Исуф адыгэ IуэрыIуатэр, дунейпсо тхыдэр фIыуэ зэрищIэр мыбыи къыбжеIэ»… Зыми жиIэкъым Хьэкъуныр тхакIуэ, усакIуэ ин дыдэрэ дуней псом щыцIэрыIуэу, и тхыгъэхэр дагъуэншэрэ IэпапIэрэ ядомылъагъуу.

Ауэ, фIэщхъуныгъэ хэлъу жысIэнщи, литературэр фIыуэ зылъагъу псори дрищыхьэтщ нобэрей черкес литературэм зиужьынымкIэ а лIыр и гуащIи, и акъыли зэремыблэжам. ЕгъэджакIуэти, езыри еджэт, нэгъуэщIхэри иригъаджэт. Япэ щIыкIэ, 1950-1953 гъэхэм Псыхуабэ (Пятигорск) егъэджакIуэ ин ститутыр, иужьыIуэкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр къиухащ. ЕгъэджакIуэу здэлажьэ Хьэбэз курыт еджапIэм деж сабийхэр щыдригъэхьэхащ усэ тхыным икIи езыр и пашэу литературэ кружок къызэригъэпэщри, усакIуэ-тхакIуэ ныбжьыщIэхэм я Iэпэ къыщIэкIахэр щигъэнаIуэу щIидзащ. «Черкес пэж» газетым къытехуащ а ныбжьыщIэхэм я япэрей тхыгъэхэр. Абыхэм ящыщт Тхьэкъуахъуэ Михаил, Шэрджэс Алий, Туаршы Мухьэрбий, АбытIэ Рае, нэгъуэщIхэми я IэдакъэщIэкIхэр.

Езы Исуфи гуащIафIэу лэжьат. СощIэж, абы къытрыригъэдзауэ щыта усэхэр, поэмэхэр, къапщтэмэ, «Нэуэжьыдзэ», «МытIырэ», «Бгы гъуанэ», «Лермонтовым и унэм», «Iэдииху», нэгъуэщIхэри. Псом хуэмыдэу абы зыхилъхьэ щыIэтэкъым Iэдииху чэщанэмрэ абы теухуа хъыбарыжьхэмрэ. ЩоджэнцIыкIу Алий щыхуэусэм, ардыдэхэри къигъэсэбэпащ: ЛIыщIыгъуэ куэдыр зи ныбжьу Чэщанэжь кхъуахэм сеплъыхукIэ, Си гум къокIыр мычэму Адыгэм и къуэу усакIуэр! Си ныбжьэгъу цIыкIухэмрэ сэрэ Али-Бэрдыкъуэ еджапIэм дыщIэсу, абы и усэхэр, хъыбархэр зэрыт газетхэр, тхылъхэр къыщытIэщIыхьэкIэ, дыхуэпабгъэт дэри усыгъэ гуэрхэр къызэрыдгъэщIынум. ЕгъэджакIуэу димыIами, и литературэ кружокым дыхэтыну ди насып къимыхьами, усыгъэ Iуэхум япэ дыдэ зыщетта илъэсхэм Исуф гулъытэншэу дыкъигъэнакъым, «фэ фыхамэ къуажэщ, егъэджакIуэ фи мащIэкъыми, абыхэм захуэвгъазэ», — къыджимыIэу, едгъэлъагъу тхыгъэ тIэкIухэмкIэ чэнджэщыфIхэр къыдитт.

Зы пщыхьэщхьэ гуэрым си ныбжьэгъу Шорэ Хьэсинрэ сэрэ Хьэбэз теддзэри дыкIуэгъащ, Исуф тлъагъун, дыбгъэдэсын, ди усэщIэхэм дыкъыхуеджэн мурадкIэ. «Сытыт, атIэ, дэ дыщIалэжь цIыкIумэ, езым и лIы фIыгъуэмэ, куэдрэ зэман къыттригъэкIуэдэну къыщIэкIынкъым», — жытIэт гъуэгу дыздытетым. АрщхьэкIэ абы нэмысыфIэу и унэ дригъэблэгъащ, дигъэхьэщIащ… ДыкъыщыщIэкIыжам, кIыфIт, Али-Бэрдыкъуэ нэс лъэсу умыкIуэжмэ, узэрытIысхьэн транспорт щыIэтэкъым. Бысымхэр къыдэлъэIуат жэщ дыщыIэну.

Яхуэддакъым: ди унагъуэхэр гузэвэнут, пщэдджыжьым еджакIуэ дыкIуэн хуейт. Исуф езыр щакIуэт, фоч иIэти, ар и бгым иридзэри, хъыбарыжьхэр къыджиIэурэ, бжьэпэ защIэкIэ ди къуажэкIэм нэс дыкъигъэкIуэтэжауэ щытащ. Абы иужьми куэдрэ дрихьэлIащ Исуф. Сыт щыгъуи гуапагъэрэ цIыхугъэрэщ дэтлъэгъуар. Абы къыхэкIыу, сэ къысщохъу Исуф и къалэмыпэм нурыр сыт щыгъуи къыпихыу, усэ итхми, прозэ къигъэщIми, мафIэр нартхэм къахуэзыхьыжа Сосрыкъуэ хуэдэу, ди литературэри къигъэнэхуу. Щхьэхуэу сабийхэм щхьэкIэ Хьэкъун Исуф итха уэрэд цIыкIухэм, хъыбархэм, таурыхъхэм, усэхэм сакъытеувыIэнщи, я зэхэлъыкIэкIэ, я IукIэкIэ IуэрыIуатэм къызэрыщхьэщыкI щIагъуэ щыIэкъым. Аращ ахэр инми цIыкIуми я гум щIыдыхьэр, псори щIызыIэпишэр. Ди сабийхэм я гуапэу сыт щыгъуи ядж абы къигъэщIа «Къэрабэ», «ЩакIуэ дадэ къиIуэтэжхэр», «Мэстафэ мыщэм зэрихьар», «Мимэ», «Ажэгъуэмэ», «Бжьэмий» тхылъ цIыкIухэр, тхыгъэ щхьэхуэхэр. Москва деж «Гусельки» музсборникым иту дунейм къытехьащ «Сэтэней», «Хьэрэхьуп», «Къэрабэ» усэ цIыкIухэр урысыбзэкIэ зэдзэкIауэ. Апхуэдэ къабзэу, Хьэкъуным и псалъэкIэ яуса уэрэдхэр сабий хорым игъэзащIэу Москва радиом къитащ. Апхуэдэ уэрэдхэр щымащIэкъым ди республикэм и телерадиокомпанэм и фонотекэм дежи.

АБЫТIЭ Владимир, КъЧР-м и цIыхубэ усакIуэ, тхакIуэ, 1994 гъэ