«ЗэпыщIэныгъэмрэ сэрэ гъащIэм дызэрипхащ»

ШыщхьэIум и 1-м — зэпыщIэныгъэ хэхамкIэ къэрал къулыкъур къызэрагъэщIрэ илъэс 86-рэ ирокъу. Ауэ абы и тхыдэр къыщожьэ нэхъ жыжьэ — 1796 гъэхэм. Апщыгъуэм пащтыхь Павел I и унафэхэр, тхылъымпIэ лъапIэхэр, хьэпшыпхэр щIыпIэ гъэбелджылам зыхьыну фельдъегерь корпус къызэригъэпэщауэ щытащ.

Революцэ нэужьым, совет унафэщIхэри апхуэдэ Iуэхутхьэбзэхэм хуэныкъуапэти, 1918 гъэм Дзэ Плъыжьым и Урысейпсо штаб нэхъыщхьэм хэту къэралщIыб зэпыщIэныгъэ къулыкъу къагъэщI. 1939 гъэм къэралым и лIыщхьэхэм къабгъэдэкI щэху, щэху дыдэ мыхьэнэ зиIэ дэфтэрхэр, гъущIыкIэ лъапIэхэр зыхуэныкъуэм нахьэсыным хуэгъэзауэ зэпыщIэныгъэ хэхамкIэ къулыкъур къагъэщIауэ щытащ. Хэку зауэшхуэр къагъэщIауэ къулыкъум лэжьыгъэ купщIафIэ иригъэкIуэкIащ къэралым и дзэзешэ нэхъыщхьэмрэ фронтым и штабхэмрэ я зэдэлэжьэныгъэр нэгъэса хъунымкIэ. Абы лъандэрэ къулыкъум игъэзащIэ Iуэхутхьэбзэхэм нэхъри заубгъуащ, ауэ я мыхьэнэ нэхъыщхьэр ягъэкIуэдакъым. Нобэр къыздэсым абы къэралым и щэху зыхэлъ Iуэхухэр ихъумэу и къалэн егъэзащIэ.

Дэфтэрхэр, шынагъуэ зыхэлъ, лъапIагъ щхьэхуэ зиIэ гулъэхэр зэрыкъэралу щызэрагъакIуэ. Абы и Iуэхутхьэбзэхэм хохьэ щэнхабзэ лъапIагъэ зиIэ хьэпшыпхэри, Урысейм и музейхэм я коллекцэхэри, зыхуэдэ щымыIэ экспонатхэри къешэкIыныр. Ди республикэм щылажьэ къулыкъуми къэралым къригъэз Iуэхухэр пылъхьэншэу, фIагъышхуэ хэлъу егъэзащIэ. Къапщтэмэ, ди хэгъуэгум зэпыщIэныгъэ хэхамкIэ къулыкъум езым и Управленэ зэриIэрэ куэд щIакъым, ар 2022 гъэм къызэIуаха къудейщ. ИпэIуэкIэ ди деж а Iуэхур щызыгъэзащIэр Ставрополь крайм епхарат. Дауэ мыхъуами, къулыкъум и лэжьыгъэр зы махуи къызэтеувыIэкъым.

Псыдзэри, жьыбгъэри, карантинри щхьэусыгъуэ хуэхъукъым къэралым пщэрылъ къыхуищIа къалэнхэр игъэзэщIэнымкIэ. Абдеж щолажьэ жэуаплыгъэ ин зыбгъэдэлъ цIыху щыпкъэхэр, пэжагъ зыхэлъхэр, къэрал дзыхь зэбгъэз хъунухэр. Апхуэдэхэм ящыщ зыщ зэпыщIэныгъэ хэхамкIэ Къэрэшей-Черкес республикэм щылажьэ Управленэм производствэ IуэхухэмкIэ и къудамэм и унафэщI Хьэнфэн Азэмэт. Ар мы IуэхущIапIэм къыIухьауэ щытащ 2023 гъэм. Лейтенант нэхъыщIэу щIидзэри, зэман кIэщIкIэ абы зэпыщIэныгъэ хэхам и майорыцIэр къыхуагъэфэщащ.

ГъэщIэгъуэнщ, Азэмэт балигъыпIэм щиувам апхуэдэ унэтIыныгъэ зиIэ IэщIагъэм ирихьэлIэнуи и пщIыхьэпIэ къыхэхуэтэкъым. Черкесск къалэм дэт е 5-нэ гимназиер къыщиухым, РГУ-м и колледжым щIыхьащ, иужькIэ егъэджакIуэ IэщIагъэр щызригъэгъуэтыжащ Къэрэшей-Черкес къэрал университетым. Ауэ, апщыгъуэм зыхуеджа IэщIагъэм ирилэжьэну тегушхуакъым. И Iуэхум зыщихъуэжар 2010 гъэм дзэм даша нэужьщ.

Ар ХыфIыцIэ флотым и «Подвижный узел связи» къудамэм хэхуащ. — Абы лъандэрэ си дуней еплъыкIэми зихъуэжащ. ЗэпыщIэныгъэмрэ сэрэ гъащIэм дызэрипхауэ жыпIэ хъунущ. СфIэгъэщIэгъуэну апщыгъуэм си къулыкъур есхьэкIащ, куэдым зыхуэзгъэсащ, — и IэщIагъэм къежьапIэ хуэхъуар игу къегъэкIыж Азэмэт. Къулыкъу нэужьым, зэуэ зыхуей IэщIагъэ имыгъуэтами, ныбжьыщIэр лэжьапIэншэу щысакъым.

Илъэс зыбжанэ текIа нэужь мурад ищIащ Урысейм зыхъумэжыныгъэмкIэ и Министерствэм контракткIэ къулыкъу хуищIэну. Апхуэдэу, Сторожевой жылагъуэм щыIэ 34-нэ бригадэм хыхьэри, и псэм дыхьэ зэпыщIэныгъэ Iуэхухэр къызэригъэпэщу лэжьащ. ИлъэситIыр апхуэдэу игъакIуэри Азэмэт, 2018 гъэм Къэрэшей-Черкесым и военкоматымкIэ къашэжащ. Абдежи мобилизацэ IуэхухэмкIэ, къэрал щэхухэр хъумэнымкIэ къудамэхэм я унафэщIу щылэжьащ, зэпыщIэныгъэ хэха къулыкъум хыхьэху.

Къэрал щэхухэр хъума хъунымкIэ, зэпыщIэныгъэ Iуэхур нэгъэсауэ гъэзэщIэнымкIэ гъэунэхуныгъэфIхэр зиIэ хъуа IэщIагъэлIыр лэжьыгъэм псынщIэ дыдэу хэсыхьащ, дзыхь зрагъэз, пщIэ зыхуащI лэжьакIуэфIхэм ящыщ хъуащ. Япэ щIыкIэ фельдъегеру (дэфтэрхэр, гулъэхэр нэзыхьэс) Iухьати, щIэх дыдэ производственнэ IуэхухэмкIэ къудамэм и унафэщI IэнатIэри къыхуагъэфэщащ. Иджы езым къэралым къигъэув къалэнхэр зэрагъэзэщIэну гъуэгухэр зэхегъэувэ, цIыхухэм зэрызахъумэжыну IэмалхэмкIэ жэуаплыгъэ ехь. Азэмэт и нэIэм щIэт лэжьакIуэхэм ди щIыпIэм дэфтэрхэр къыщрашэкI, цIыху хэм я пенсэр пощтхэм ирашалIэ, дохутырхэм къагъэсэбэп афиян лIэужьыгъуэхэр медицинэ IуэхущIапIэхэм IэщIагъэхьэ.

Мы зэманми абы и лэжьакIуэхэр Урысейм и хэгъуэгухэм щыIэщ къэрал унафэщIхэм къыхуащIа къалэнхэр щагъэзащIэу. — Куэду къытIэрохьэ Урысейм зыхъумэжыныгъэмкIэ и Министерствэм и заказхэр. СВО-м щыIэхэм къыхуагъэува къалэнхэр зэрагъэзэщIэну, шынагъуэ зыхэлъ гулъэхэр, заводхэм къитшурэ яIэрыдогъэхьэ. Абы хыхьэкъым гуманитар гулъэхэр. (а.пс. — Яшэр зищIысыр тегъэчынауэ къыхигъэщ хъунукъым).

Апхуэдэ къабзэу нэгъуэщI къэрал къулыкъу псоми дадолажьэ. Абыхэм я зэпыщIэныгъэр къызыдогъэпэщ. Дэри дэIэпыкъуэгъу дыщыхуэныкъуэм деж захудогъазэ, — дыхегъэгъуазэ щIалэм. Сыт хуэдэ Iуэху упэрымытами, ар пфIэгъэщIэгъуэну щытмэ, къомыхьэлъэкIыну елъытэ Азэмэт. Езым зэрыжиIэмкIэ, и лэжьыгъэр гъэщIэгъуэн дыдэщ. «Къэрал щэхум и Iыхьэу ущыщыткIэ, дауи, ар пхъумэн, узэрызекIуэну гъуэгухэри гъэпщIкIуауэ къызэрызэбгъэпэщын хуейм нэхъри удрегъэхьэх мы лэжьыгъэм». Нэхъ игу къинэжу и лэжьыгъэм зыпэщIэхуа IуэхугъуэхэмкIэ дыщеупщIым, Азэмэт игу къигъэкIыжащ, езыр яхэмытами, и лэжьэгъухэм Мухьэмэд бегъымбарым и щхьэц налъэ ди республикэм къызэрыщрахьэкIар гъэщIэгъуэн дыдэу зэрыщытар.

Илъэс кIуам къулыкъум и лэжьакIуэхэм «Божья мать» тхьэнапэр ди республикэм и щIыпIэ зэхуэмыдэхэм къыщрашэкIри, Краснодар яшэжащ. — Апхуэдэм реликвие мыхьэнэ иIэщи, нэхъ ткIийуэ тхъумэн хуейщ. Экстремист гупхэм къагъэсэпыну мурад ящIынкIэ мэхъури, дыхуэсакъыпхъэщ. Ди лэжьыгъэм деж нэхъыщхьэр гулъытэр зэи къэмыгъэлэлэнращ. Дэ дызэрызекIуэ автомашинэхэр къызыхэщIыкIар гъущIыкIэкIэ гъэбыдащ, апщыгъуэми Iэпкълъэпкъыр зыхъумэ джанэхэр тщыгъщ, Iэщэ тIыгъщ.

Арами, набдзэгубдзаплъэу, зы дакъикъи дытемыгупсысыкIыу ди къалэныр и кIэм нэдгъэсыпхъэщ, — жэуаплыгъэу ихьым къытопсэлъыхь Азэмэт. Щэху зыхэлъ къэрал Iуэхухэр къэралым къыхуэмыфIхэм къыщагъэсэбэп мэхъу. ИкIи а щэхур зыхъумэ къулыкъум и лэжьакIуэхэм къащытеуэ къохъу, къаутIэсхъыным хущIэкъуу, псом хуэмыдэу ахъшэ къыщрашэкIкIэ. Ди республикэм мы къулыкъур шынагъуэ щытыкIэ щихуа иджыри къэмыхъуами, Урысейм и хэгъуэгу Iэджи гузэвэгъуэ ирагъэтащ щIэпхъаджащIэхэм. Пщэджыжь къэс къулыкъум и лэжьакIуэхэм я узыншагъэм и щытыкIэм кIэлъоплъ, Iэщэр, Iуэхур дзыхь яхуэпщI хъунрэ-мыхъунрэ медицинэм и лэжьакIуэм зэхегъэкI. ИужькIэщ гъуэгухэм лэжьакIуэхэр щытрагъэувэр. НобэкIэ зэпыщIэныгъэм и лэжьакIуэхэр куэд мыхъуми, я къалэнхэр тыншу зэкIэлъагъакIуэ. Азэмэт къызэрыхигъэщымкIэ, нэхъыщхьэр гъуэгухэм я зэкIэлъыкIуэкIэм гъуащагъэ къахэмыхуэу зэхэгъэувэнращи, ар IэщIагъэлIхэм фIы дыдэу зрагъэхъулIэ.

БОРЭНЫКЪУЭ Мадинэ