Зэкъуэтыныгъэр — лъэпкъ шынагъуэншагъэщ

Къэрэшей-Черкес Республикэм лъэпкъ ӀуэхухэмкӀэ, цӀыхубэ зэпыщӀэныгъэхэмрэ печатымрэкӀэ и Министерствэмрэ КъЧкъУ-мрэ я къызэгъэпэщыныгъэкӀэ, «Урысей лъэпкъым и зэкъуэтыныгъэр — Урысейм и лъэпкъ шынагъуэншагъэщ» фӀэщыгъэцӀэр зиӀэ хэгъуэгузэпх форум екӀуэкӀащ.

Ар къызэрагъэпэщащ лъэпкъ ӀуэхухэмкӀэ федеральнэ агентствэм и дэӀэпыкъуныгъэ хэлъу. МахуитӀкӀэ зэхэта дауэдапщэм щытепсэлъыхьащ лъэпкъ шынагъуэншагъэм, щӀалэгъуалэр зэрыгъэубыдыным, Урысей Федерацэм щыпсэу лъэпкъхэм я зэкъуэтыныгъэр гъэбыдэным, къэрал лъэщ, къарууфӀэ къызэгъэпэщыным теухуа Ӏуэхугъуэхэм. Иджырей зэманым нэхъ Ӏуэхугъуэ щхьэпэ дыдэхэмрэ мыхьэнэшхуэ зиӀэхэмрэ ящыщ зым теухуа зэӀущӀэм къызэхуишэсащ политикхэр, къэхутакӀуэхэр, социологхэр, щӀэныгъэлӀхэр, ӀэщӀагъэлӀхэр, къэрал, жылагъуэ лэжьакӀуэхэр, динырылажьэхэр. Псори зэхэту дауэдапщэм къеблэгъащ нэрыбгэ 200-м нэс. Форумым къызэщӀиубыдащ Москва, Кърым, СКФО-м и хэгъуэгухэм я лӀыкӀуэхэр. Ахэр жыджэру зэдэгуэшащ я Ӏуэху еплъыкӀэхэмкӀэ, зэхъуэжащ я гупсысэхэмкӀэ.

ЗэӀущӀэшхуэм деж Урысейм и щӀыналъэ зэмылӀэужьыгъуэхэм къикӀа хьэщӀэхэр зэрыцӀыхуну, зэпыщӀэныгъэщӀэхэр зэращӀылӀэну, пленар зэӀу щӀэмрэ секцэ зэпсэлъэныгъэхэмрэ купщӀафӀэу хэтыну зыхуагъэхьэзырыну Ӏэмал яӀащ Форумым и япэ махуэм и Ӏуэхугъуэ нэхъыщхьэ хъуа пленар зэӀущӀэр къызэӀуихащ КъЧкъУ-м и ректорым и къалэнхэр зыгъэзащӀэ Чанкаев Мурат. Абы къыхигъэщащ форумым и темэм иджырей зэманымкӀэ мыхьэнэшхуэ зэриӀэр. КъытеувыӀащ абы папщӀэ лэжьын хуей Ӏуэхугъуэу къилъытэхэм.

ИужькӀэ Къэрэшей-Черкесым и Ӏэтащхьэ Темрезов Рэшид къыбгъэдэкӀыу къызэхуэсахэм захуигъэзащ ди хэгъуэгум и Правительствэм и тхьэмадэм и къуэдзэ Суюнчев Мурат. Абы игъэбелджылащ ди республикэр лъэпкъ зэмылӀэужьыгъуэхэр мамыру зэдэпсэунымрэ фейдэ къыпэкӀуэу зэдэлэжьэнымрэкӀэ щапхъэ зэ рыхъур, щӀэблэм зэкъуэтыныгъэм и купщӀэр къагурыӀуэу, къэралым и къэкӀуэнумкӀэ жэуаплыгъэр зыхащӀэу къызэрытэджыр. КъЧР-м лъэпкъ ӀуэхухэмкӀэ, цӀыхубэ зэпыщӀэныгъэхэмрэ печатымрэкӀэ и министр Есенеев Мурат и къэпсэлъэныгъэм къыхигъэщащ зи гугъу ящӀ ӀуэхумкӀэ властым, жылагъуэм, щӀэныгъэм я зэпсэлъэныгъэм мыхьэнэшхуэ зэраӀэр. — Ди дежкӀэ щӀыхьышхуэщ форумым къэрал Ӏуэхузехьэшхуэхэр, жылагъуэ лэжьакӀуэхэр, динырылажьэхэр, ди къэралым и щӀыналъэ зэмылӀэужьыгъуэхэм къикӀа щӀалэгъуалэр къызэреблэгъар. Нобэ дэ дызытепсэлъыхьыр зэпӀэзэрыты ныгъэм и лъабжьэщ. Урысейм и Президент Путин Владимир и унафэм щӀэту зэпымыууэ екӀуэкӀ къэрал политикэм и фӀыгъэкӀэ лъэпкъхэм, щӀыналъэхэм, динхэм я зэхуаку дэлъ мамырыгъэмрэ зэгурыӀуэныгъэмрэ тхъумащ икӀи дгъэбыдащ.

Ар – ди ехъулӀэныгъэ нэхъыщхьэщ, абы уасэ хуэдмыщӀ хъунукъым, — жиӀащ Есенеев Мурат. Министрыр псоми ехъулӀэныгъэ яӀэу лэжьэну яхъуэхъуащ икӀи Къэрэшей-Черкес къэрал университетым и унафэщӀхэм утыкур дахэу къызэрызэрагъэпэщамрэ хьэщӀэхэм зэӀущӀэм хэтыну Ӏэмал къызэрагъуэтамрэ папщӀэ фӀыщӀэ яхуищӀащ. АдэкӀэ псалъэ иратащ Ищхъэрэ Осетие — Алание Республикэм лъэпкъ политикэмрэ хамэ къэрал зэпыщӀэныгъэхэмрэкӀэ и министрым и къуэдзэ Кумаллагов Олег, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм лъэпкъ Ӏуэхухэмрэ жылагъуэ проектхэмрэкӀэ и министр КӀурашын Анзор, КъЧР-м и ДУМ-м и муфтийм и къуэдзэ Узденов Алихьэжьы сымэ. Абыхэм къыхагъэщащ Урысейр лъэпкъ, щэнхабзэ, дин куэд здыщыпсэу къэралыгъуэу зэрыщытыр, абыкӀэ и тхыдэр зэрыкъулейр, ахэр нэхъри егъэфӀэкӀуэнымкӀэ лэжьыгъэр нэхъри щӀэгъэхуэбжьэн, ди къэралым, СКФО-м щыӀэ зэпӀэзэрытыныгъэр зэхэзытхъуэну хущӀэкъу хамэ къэралхэм щыщхэм я мурад мыхъумыщӀэхэм япэщӀэтын зэрыхуейр, щӀалэгъуалэм куууэ зэрадэлэжьапхъэр, ахэр псэкупсэ-хэкупсэу къэгъэтэджынымкӀэ яӀэ къалэнхэр, ахэр урысейпсо жылагъуэм и зэкъуэтыныгъэр гъэбыдэным зэрыхуэлажьэм я гугъу ящӀащ.

Жылагъуэм и Ӏуэху еплъыкӀэр джынымкӀэ фондым и генеральнэ унафэщӀ Абрамов Константин къытепсэлъыхьащ хабзэ хъуа псэукӀэ-щытыкӀэхэм, унагъуэ зэхущытыкӀэхэм, Хэкум фӀылъагъуныгъэ хуиӀэным теухуауэ ирагъэкӀуэкӀа социологие къэхутэныгъэхэм къагъэлъэгъуахэм. Абы къызэрыхигъэщамкӀэ, щӀэупщӀэныгъэр щекӀуэкӀащ Ищхъэрэ Кавказ федеральнэ хэгъуэгум и щӀыналъэхэм.

УпщӀэ зратахэм я процент 99-м зы щалъхуа къэралыр фӀыуэ зэралъагъур, хэкупсэу зэрыщытыр жаӀащ, процент 67-м цӀыхубэр, лъэпкъхэр зэрызэкъуэтыр зэрызыхащӀэр къыхагъэщащ, процент 78-м СВО-м хэтхэм езыхэм я фӀэфӀыныгъэкӀэ зэрадэӀэпыкъур къаӀуэтащ, нэхъыбэм къалъытэ унагъуэм и хабзэ лъапӀэныгъэхэр хъумэныр Ӏэмал имыӀэу. Университетым и утыкум щызэхуэса экспертхэр, жылагъуэ лэжьакӀуэхэр, щӀалэгъуалэр тепсэлъыхьащ ди къэралым и этнощэнхабзэ зэмылӀэужьыгъуэ гъуэзэджэр зэрахъумэным, Урысей хабзэ зэхущытыкӀэхэр зэрагъэбыдэну Ӏэмалхэм, щӀэблэр хэкупсэу гъэсэным хуаунэтӀ лэжьыгъэхэм.

Пленар зэӀущӀэм ипкъ иткӀэ, урысей лъэпкъым и зэкъуэтыныгъэмрэ лъэпкъ шынагъуэншагъэмрэ я лъэныкъуэ зэмылӀэужьыгъуэхэм теухуа аналитическэ тхыгъэхэр къэзыгъэлъагъуэ докладхэмкӀэ къэпсэлъащ: — жылагъуэм и Ӏуэху еплъыкӀэр джынымкӀэ Фондым и генеральнэ унафэщI, Урысей Федерацэм лэжьыгъэмрэ социальнэ хъумэныгъэмрэкӀэ и Министерствэм и Жылагъуэ советым и унафэщӀ Абрамов Константин Валерьевич (Москва къ.); — тхыдэ щӀэныгъэхэм я кандидат, дунейпсо къэхутэныгъэхэмкӀэ институтым и щӀэныгъэ лэжьакӀуэ нэхъыщхьэ, УФ-м и МИД-м дунейпсо зэхущытыкӀэхэмрэ Урысейм и хамэ политикэмрэкӀэ Москва къэрал институтым (университетым) и кафедрэм и доцент Маркедонов Сергей Мирославович (Москва къ.); — КъБР-м лъэпкъ Ӏуэхухэмрэ жылагъуэ проектхэмрэкӀэ и министр КӀурашын Анзор Владимир и къуэр (Налшык къ.); — тхыдэ щӀэныгъэхэм я кандидат, Урысейм и МИД-м дунейпсо зэхущытыкӀэхэмкӀэ и къэрал институтым (университетым) дунейпсо къэхутэныгъэхэмкӀэ и институтым и щӀэныгъэ лэжьакӀуэ нэхъыжь Ярлыкапов Ахъмэт Ӏэмин и къуэр (Москва къ.); — Ингуш Республикэм хамэ къэрал зэпыщӀэныгъэхэмкӀэ, лъэпкъ политикэмкӀэ, печатымрэ хъыбарегъа щӀэ IэмалхэмрэкӀэ и министр Мизиев Руслан Илез и къуэр (Магас къ.); — лъэпкъ ӀуэхухэмкӀэ федеральнэ агентствэм и Ищхъэрэ Кавказ, Кърым Республикэ, Севастополь къалэ щӀыналъэхэмкӀэ хэгъуэгузэпх управленэм къэрал лъэпкъ политикэмкӀэ и къудамэм и унафэщӀ Лукьянов Сергей Анатольевич (Псыхуабэ къ.); — Шэшэн Республикэм лъэпкъ политикэмкӀэ, хамэ къэрал зэпыщӀэныгъэхэмкӀэ, печатымрэ хъыбарегъащӀэ ӀэмалхэмрэкӀэ и министрым и къуэдзэ Абдулвагапов ДжэбрэӀил Ахъмэт и къуэр (Грознэ къ.); — профессор, КъЧкъУ-м Урысейм и тхыдэмкӀэ и кафедрэм и унафэщӀ Бегеулов Рустам Марат и къуэр. Абыхэм я къэпсэлъэныгъэм къыщаӀэтащ уасэхэм я социологиер, урысей лъэпкъым и тхыдэ лъабжьэр, иджырей шынагъуэхэм япэщӀэтыныр, къэрал лъэпкъ политикэр гъэзэщӀэныр, зыпӀэзэрытыныгъэр къызэгъэпэщыныр, хъыбарегъащӀэ шынагъуэншагъэр къызэщӀэзыубыдэ Ӏуэхугъуэхэр.

Дэтхэнэ зы докладри цӀыхухэм яфӀэгъэщӀэгъуэнт, утыку къралъхьа Ӏуэхугъуэхэм ятеухуауэ журналистхэми упщӀэхэр ятащ. Пленар зэӀущӀэр иригъэкӀуэкӀащ модератор, политикэ щӀэныгъэхэм я кандидат, КъЧкъУ-м и ФЭУ-м къэрал, муниципальнэ управленэмрэ политологиемрэкӀэ и кафедрэм и доцент Узденов Таусолтан Ӏэубэчыр и къуэм. Форумым и лэжьыгъэр секцэу гуэшауэ щытащ. Япэ секцэр — «Урысейм щыпсэу лъэпкъхэм я зэкъуэтыныгъэмрэ къэрал лъэщ зэтеухуэнымрэ я тхыдэ лъабжьэхэр» зыфӀащар — иригъэкӀуэкӀащ Бегеулов Рустам. Абдеж щытепсэлъыхьащ зы къэралыгъуэ зэкъуэт хъуным и Iэмал нэхъыщхьэхэм, абы зегъэужьыным лъэпкъ зэмылӀэужьыгъуэхэм хуащI хэлъхьэныгъэм, къэралым и зэкъуэтыныгъэм шынагъуэ къыхуэзыхь Ӏуэхугъуэхэм пэщӀэтынымкӀэ тхыдэм къыхэщыж щапхъэхэм. Гулъытэ хэха хуащӀащ тхыдэ фэеплъымрэ уасэ зимыӀэ лъэпкъ зэхущытыкӀэфӀхэмрэ къэрал лъэщым и лъабжьэр гъэбыдэным сэбэп зэрыхуэхъум.

ЕтӀуанэр — «Урысейм и щэнхабзэтхыдэ кодыр: щӀэиныр, хабзэ лъапӀэныгъэхэр, этнощэнхабзэ зэмылӀэужьыгъуэхэр хъумэныр лъэпкъ шынагъуэншагъэм, ди къэралыгъуэм и лъабжьэщ» жыхуиӀэр ирагъэкӀуэкӀащ тхыдэ щӀэныгъэхэм я кандидат, профессор, УФ-м щӀэныгъэхэмкӀэ и академием и Дагъыстан федеральнэ къэхутакӀуэ Купсэм тхыдэ, археологие, этнографие институтым и щӀэныгъэ лэжьакӀуэ нэхъыщхьэ Сефербеков Руслан Ибрэхьим и къуэмрэ тхыдэ щӀэныгъэхэм я кандидат, доцент, КъЧкъУ-м дунейпсо тхыдэмкӀэ и кафедрэм и унафэщӀ Текеевэ Ларисэ Кичий и пхъум. Мы секцэр теухуауэ щытащ Урысейм и щэнхабзэ, и тхыдэ къулеягъым, хабзэ, щэнхабзэ, щӀэин уасэншэхэр хъумэным, нэгъуэщӀхэми. Лъэпкъхэм я хабзэхэм, я бзэхэм, гъуазджэхэм, псэкупсэ щӀэинхэм я мыхьэнэм ехьэлӀауэ докладхэр къащӀащ. КъаӀэтащ къэралщӀыб, идеологие шынагъуэхэм дазэрыпэщӀэтыну Ӏэмалхэр.

ЖаӀащ Урысейм щыпсэу лъэпкъхэм я щӀэинхэмрэ щэнхабзэ зэмылӀэужьыгъуэхэмрэ нэхъри хэӀущӀыӀу щӀын зэрыхуейр. Ещанэр — «Формирование общероссийской гражданской идентичности в молодёжной среде: единство патриотического воспитания, межнационального согласия и информационной безопасности» жыхуиӀэр, профессор, Ищхъэрэ-Кавказ федеральнэ университетым (Ставрополь къ.) Урысейм и тхыдэмкӀэ и кафедрэм и унафэщӀ Колесниковэ Маринэ Евгеньевнэрэ экономикэ щӀэныгъэхэм я кандидат, КъЧкъУ-м экономикэмрэ управленэмрэкӀэ и факультетым и деканым и къуэдзэ Айдиновэ Дианэ Хьэжымурат и пхъумрэ я унафэм щӀэту екӀуэкӀащ. Докладхэр, зэпсэлъэныгъэхэр теухуауэ щытащ щӀалэгъуалэм цӀыхугъэмрэ хэкупсагъэмрэ яхэлъхьэнымкӀэ щыӀэ бгъэдыхьэкӀэщӀэхэм, щӀалэгъуалэр социальнэ, щэнхабзэ Ӏуэхухэм хэгъэхьэным и мыхьэнэм.

Форумым шыщхьэӀум и 29-м Домбай жылагъуэм щыпищащ, «TAUKEL» хьэщӀэщым кӀэух пленар зэӀущӀэр щрагъэкӀуэкӀащ. Абдеж къыщапщытэжащ форумым кърикӀуахэр, резолюцэ къащтащ.

ДЗЭМЫХЬ Маринэ