Зэкъуэтыныгъэр гъэбыдэныр нэхъыщхьэу

Тхьэмахуэ кIуам КъЧР-м и ДУМ-м, республикэм и муфтий Эркенов хьэжы Мухьэммад я пашэу, лъэпкъ жылагъуэ зэщIэхъееныгъэхэм я тхьэмадэхэр, медицинэм и лэжьакIуэхэр зыхэта «Iэнэ хъурей» зэIущIэшхуэ щекIуэкIащ. Республикэм щыпсэу лъэпкъ хасэхэм я тхьэмадэхэм абдеж къыщыхалъхьат Духовнэ Управленэм зэдэлэжьэныгъэ зэгурыIуэныгъэ дащIу, жылагъуэр зыщIэупщIэ, зыгъэпIейтей Iуэхухэм дяпэкIэ зэдытепсэлъыхьыну, зэдытелэжьэну.

Къыхэлъхьэныгъэр динырылажьэ пашэм ядищтащ. Абы къыщымынэу, зэман куэд темыкIыу, япэ зэIущIэр иригъэкIуэкIащ. Iуэхур иришэжьащ «Адыгэ Хасэ» жылагъуэ зэщIэхъееныгъэм и тхьэмадэ, КъЧР-м и ЦIыхубэ ЗэIущIэм (Парламентым) и депутат Аслъэнхэ Алий. Хасэм и хэщIапIэм къеблэгъащ ДУМ-м и тхьэмадэр — Эркенов хьэжы Мухьэммад, и къуэдзэхэр, Хасэм и Советым хэтхэр, журналистхэр. Аслъэнхэ Алий зэпсэлъэныгъэм и пэублэу къыхигъэщащ ипэкIэ щыIа зэIущIэхэм я мыхьэнэр, абдежхэм къыщаIэта упщIэхэми, нэгъуэщIхэми жылагъуэр зэригъэпIейтейр. Апхуэдэу щыщыткIэ, ДУМ-р къащIыгъуу жэуапхэр упщIэ къэс иратыныр зэрыфIэтэзми гу лъитащ.

ЖыIэпхъэщи, Эркенов хьэжы Мухьэммад ДУМ-м и тхьэмадэу зэрытехьэрэ илъэсым щIигъуа къудей щхьэкIэ, Управленэм 1999 гъэ лъандэрэ щолажьэ, Учкекен дэт мыдрисэм и къызэгъэпэщакIуэуи, и унафэщIу илъэс куэдкIэ щытари аращ. Ар дин Iуэхухэм къызыхуэтыншэу зэрыщыгъуазэр, гу къабзэ — псэ зэIухауэ зэрызэрихьэр гурыIуэгъуэ хъунущ и сабиигъуэ, илъэси 7 нэхъ мыхъуауэ ислъам диным дихьэхыу къызэрежьар жытIэмэ. Илъэси 9-м иува къудейт и ныбжькIэ, и нэщIи, и нэмэзи, КъурIэн еджэни игъэзащIэу дин гъуэгу захуэм щытеувам. АбыкIэ щапхъэфI къыхуэхъуащ и нэхъыжьхэр. Апхуэдэу, хьэжы Мухьэммад зэрыжиIамкIэ, и адэшхуэращ революцэм ипэ зэманхэм япэ мыдрисэр къызэIузыхар. Революцэ нэужьым, зэман куэд текIыжауэ, адэшхуэм ищIа Iуэху угъурлым пищэу, япэ мыдрисэр ди республикэм къыщызэIуихащ езы хьэжы Мухьэммади. — Илъэсым къриубыдэу, республикэм лъэпкъыу исым я жылагъуэ Iуэхухэми, я дин хабзэ зегъэкIуэкIэхэми нэхъри куууэ зыщызгъэгъуазэурэ сщIынущ.

Ар едгъэжьагъэххэ Iуэхущ, адэкIи пытщэнущ. АбыкIэ жылагъуэ зэщIэхъееныгъэхэми зыкъытщIэвгъакъуэ, къуажэм, лъэпкъым къыхуэув дин Iуэхухэр фи закъуэ зэхэвгъэкIыну фыхуемыжьэ, дыкъевджэ, хъыбар къыдэвгъащIэ, — къыхигъэщащ Эркенов хьэжы Мухьэммад. ЖыIэпхъэщи, ар зытет IэнатIэм зэрытехьэрэ къуажэ къэс щыIащ мызэ-мытIэу, мэжджытхэм я лэжьэкIэр, Iимамхэм я Iуэху зегъэкIуэкIэр зэрыщыту зригъэлъэгъуащ. Жагъуэ зэрыхъущи, ипэкIэ щыIа зэIущIэхэм зэрыщыжиIащи, ауэми ислъам диным емыкIу хабзэхэр къыщекIуэкI къуажэхэм ирихьэлIащ, абыхэм къыщыхъу мыхъумыщIагъэхэм блэкIакъым, Iуэхухэр зэригъэзэхуэжащ, и тэрэзыпIэм хуэдэуи кIуэрабгъу иритащ. — Узэзэгъ мыхъуххэнщ, игъащIэми апхуэдэ хабзэ ислъам диным иIакъым, мэжджытыбжэр зэхуэщIауэ плъагъуныр, азэн мыджэныр, дин дамыгъэхэр къазэрыщыхъу-къазэрыфIэщIу, къаблэи, къухьэпIи, къуэкIыпIи кърамыдзэу, мэжджыт блынхэм щыпалъхьэныр, яхуэмыфащэ «уэхьэб» цIэ лей фIащу, щIалэгъуалэр мэжджытым щIыхьэнымкIэ Iэнкуну нэхъыжьхэм щагъэпсыныр. Хьэдыгъуэдахэ дыдэу къежьащ мыри — жумэ нэмэз махуэхэм мэжджытхэм Iуоувэ зи Iэпэр шияуэ лъаIуэ бзылъхугъэхэр, сабийхэр. Къуажэ, жэмыхьэт, ар щхьэ къэвгъэхъурэ?

Ахэр зыгуэрым и бынщ, зыгуэрым и щхьэгъусэщ, къыфхэтщ, фадэIэпыкъу, лъаIуэу мэжджытыбжэм Iувмыгъэт. НэщI мазэр щхьэусыгъуэ хьэлэмэтщ сэдэкъэ птынуми, псапэ пщIэнуми. ЛъаIуэми, абы дэIэпыкъуми загъэлъагъуэу уэрамым тетыну, утыкум итыну къуэдыкъым, абыи гу лъыфтэ.., — и жагъуэ хъууэ къыхигъэщащ Эркеновым икIи ахэр илъэгъуа куэдым и нэхъ мащIэращ, уигу къызэреуэнщи. ЗэIущIэм хэтахэр гуащIэу ирипсэлъащ ди лъэпкъ псоми къадекIуэкI мыхъумыщIагъэегъэлеиныгъэхэм. Ахэр нэхъыбэу щынэрылъагъущ нысашэхэм, нэщхъеягъуэхэм. — Нысашэр ипэкIэ унагъуэхэм я унэ, я пщIантIэ щащIыжт. ГуфIэгъуэр гъунэгъуи, Iыхьлыи, псоми зэдагуэшт. Хъер къэзыIэтам псоми зыщIагъакъуэт, уеблэмэ щыкъу, шэнт зэIэпахыу. Пшынэр, джэгур тхьэмахуэкIэ Iут. Иджы сыт? Хамэ, кIэзонэ шхапIэм псори щыдах. Абы пэлъэщыным папщIэ кредити, щIыхуэ-хьэхуи, уеблэмэ унагъуэм иIэ гуэрхэри ищэжу, хохьэ. Концертышхуэхэр нысашэм иращIэкIри, артистхэм зыщагъэлъагъуэ, утыкум йохьэ. Уеблэмэ, унагъуэ зэдэзыщIэхэм, нэхъыжьхэм уехъуэхъуну псалъэ щыбгъуэтыжкъым, даущыр инщ, зэрыхьзэрийр нэхъыбэжщ. Псори къыщохъу абдеж, Iуэхум и купщIэр ящыгъупщэжу. Ди Iуэхур зыхуэкIуар аращи, щIалэгъуалэ куэд унагъуэ щIэным пэлъэщыжкъым ахъшэу текIуэдэнум и ягъэкIэ. АдэкIэ апхуэдэм дезэгъ хъунукъым.

Ахъшэ-бохъшэм къинэмыщIауэ, нысашэхэм машинэ зэдэжэхэр, уеблэмэ машинэхэр щызэхакъутэу, фочыр, кIэрахъуэхэр ягъауэ. Ари мыхъуххэнщ, — жиIащ хьэжы Мухьэммад. ЛIэныгъэ, сэдэкъэ Iуэхухэм къыщаIэт ахъшэ-бохъшэ егъэлеиныгъэхэми тепсэлъыхьащ зэIущIэм хэтахэр. Мыбдежми ямыщIапхъэ куэд къызэрекIуэкIыр и жагъуэ хъууэ къыхигъэщащ динырылажьэ пашэм. — Ауэ, гу зылъытапхъэщи, щыIэщ щрагъэлеи, лъэпкъ хабзэу къадекIуэкIи. Псалъэм папщIэ, лIэныгъэ нэужьым махуэ 40-кIэ нэщхъеягъуэр зраха унагъуэм деж кIуэхэурэ, цIыху 30-40 шей щофэ, щошхэ. Ар хьэлъэ дыдэщ лIэныгъэр дэзыхамкIэ. НэгъуэщI щапхъэхэри мащIэкъым, — къыхигъэщащ Эркеновым. Зи гугъу ищIа псоми япэджэжу къыхилъхьащ мыпхуэдэу: — Жылагъуэ, Хасэ е дин къару закъуэкIэ дызыпэмылъэщын щытыкIэщ дызэрыувар. Ар къыдгурыIуэу дызэкъуэувэу, ныкъусаныгъэхэр дгъэзэкIуэжын хуейщ. Иджыри къытезгъазэурэ къуажэхэм сыкIуэнущ, дайпсэлъэнущ, чэнджэщэгъу дахуэхъунущ. Иужьым, иджыри дызэхуэвгъэс, лъэпкъ Хасэ къэс я пашэхэр, ДУМ-р дызэбгъэдэвгъэтIысхьи, дызэвгъэпсалъэ. Лъэпощхьэпо, ныкъусаныгъэ ди къуажэхэм дэмылъу, жэмыхьэтым къыхэмыхуэу жытIэу, дэгу-нэф зытщIкIэ ди Iуэху кIуэтэнукъым. Тэрэзу, псори зэщIыгъуу дызэдевгъэлэжь псори дызыгъэпIейтейм, — къыхилъхьащ динырылажьэм.

АдэкIэ къаIэта упщIэр теухуауэ щытащ автомобиль гъуэгухэм нэIэншэу, щхьэрыуэу тет Iэщым, шыхэм. Шыр хуабжьу шынагъуэ къэзыхьщ гъуэгум деж, сыту жыпIэмэ абы игъазэкъым, зэуэ машинэм йобакъуэ мыхъумэ. Абы къыпэкIуэр гурыIуэгъуэщ. Iэщыр зейри, псынщIагъ зехуэкIэр зи щIасэ водителхэри хьэжым къыхуриджащ сакъыныгъэм. НэщI мазэм ехьэлIа щытыкIэхэм, фитр, фидья, бытыр-сэджытхэм теухуауэ газет напэкIуэцIхэм фыщыдгъэгъуэзащи, ахэр къытедгъэзэжынкъым. Хьэкъыр зыщ — нэщIи, нэмэзи къабыл хъуным и лъабжьэщ ислъам диным тэрэзу дытетыныр, хабзэм демыбэкъуэныр, хуэныкъуэм гу лъыттэу, лъысыпхъэр лъыдгъэсу, нэщIым дигухэри, ди Iэгухэри хьэрэмыгъэншэу хуэдущIу, гудзакъэмрэ гулъытэмрэ гъусэ нэхъри быдэу зыхуэтщIмэ и тэрэзыпIэщ. Эркеновым зэрыжиIащи, нэщI нэужьым иджыри зэIущIэ иригъэкIуэкIынущ, Iимамхэр къыхишэу. Абдеж нэхъри тегъэчынауэ щрипсэлъэнухэщ дин Iуэхухэм, ахэр нэщхъеягъуэм, гуфIэгъуэм зэрыдрагъэкIум, урысыбзэкIэ тха хъутбэхэр лъэпкъ къэс и бзэкIэ зэдзэкIауэ (лъэпкъ газетхэращ ар зи гуащIэр), гурыIуэгъуэу мэжджытхэм тхьэмахуэ къэс Iэрагъэхьэри, абыхэм текI имыIэу къеджэным, сэдэкъэ хъуржынхэм я Iуэхур зы жыпхъэм игъэзэгъэным, нэгъуэщI куэдми.

Динырылажьэ пашэм упщIэ иратащ иужьрей зэманым щIали-лIыжьи зэрыжаIэу жьакIэ зытрагъакIэ зэрыхъуам, абы и кIыхьагъыу щытыпхъэм. — ЖьакIэр зэманым къыдэкIуа щытыкIэу къыщIэкIынщ. АтIэ, зэман къэс езым и жьы гуэр къыщIеху. Iэмал имыIэу жьакIэ муслъымэным тетын хуейуэ щыткъым, цIыхухъумкIэсуннэщ, сэуапщ, аращ абы и мыхьэнэр. ЖьакIэр гущыкI дыдэу щатеткIэ, псэм и жагъуэщ. ЖьакIэм и кIыхьагъыу щытын хуеймкIэ зэдауэ щыIэщи, согъэнаIуэ: Iупэм и щIагъ IэпхъуамбиплIым къриубыдэращ жьакIэм и кIыхьагъыу щытын хуей мардэр, — тегъэчынауэ игъэнэIуащ Эркеновым. ДУМ-м и тхьэмадэм и къуэдзэ щIалэщIэхэр зыхуэдэмкIэ, зыщыщ лъэпкъымкIэ ирата упщIэм и жэуапым къызэрыхигъэщащи, ахэр псори диным хуеджа, езым иригъэджа щIалэхэщ, хьэлкIэ, щэнкIэ зэпIэзэрытщ, зыпэрыува дин Iуэхум хуэкъабзэщ. И къуэдзэхэр лъэпкъ зырыз къахэкIащ: къэрэшейщ, адыгэщ, абазэщ, нэгъуейщ, аварщ, шэшэнщ… — Мы илъэсыр лъэпкъ зэкъуэтыныгъэм и Илъэсу игъэуващ Урысейм и Президент Путин Владимир. Ди хэгъуэгум илъэсыр щекIуэкIынущ лъэпкъхэм я щэнхабзэм, хабзэм, тхыдэм и фIыпIэхэр дгъэлъэгъуэным, зэдэтхъумэным теухуауэ. Ар къыдгурыIуэкIэрэ, пщIэ хуэтщIу, гулъытэкIэ дыпэджэжын хуейщ.

СэркIэ лъэпкъ зэхэгъэж щыIэкъым, ислъам диным тет дэтхэнэри зы лъэпкъщ, зы жылагъуэщ. ЩыапхуэдэкIэ, дызэкъуэту дывгъэхъумэ ди дин къабзэр, ди анэдэлъхубзэр, ди адэжьхэм къытхуагъэна хабзэхэр. Дэ, нэхъыжьхэм, ар дымыщIэмэ, пщэдей къытщIэувэну щIэблэм нэхьэлат къыдахынукъэ лъэпкъым и фIыгъуэр зэрыхэдгъэкIуэдэжам папщIэ?! — икъукIэ узыгъэгупсысэн упщIэ игъэуващ динырылажьэм. Абы пэджэжу дащтащ зэIущIэм хэтахэм, езыхэм я чэнджэщхэри къыхалъхьащ.

Апхуэдэу, адыгэ лъэпкъ щIалэгъуалэ Хасэм и пашэ Къантемыр Арсен жиIащ дяпэкIэ лъэпкъ къэс и щIалэгъуалэр зыхэт гупхэр ДУМ-м хэт щIалэгъуалэм яхуэзэу, щызэпсалъэу утыку къызэгъэпэщыныр фIэигъуэу. Эркеновым ар хуабжьу и гуапэу дищтащ, дяпэкIэ апхуэдэу Iуэху угъурлым гъуэгу зэрыритынури жиIащ. Хасэ Советым хэт АфIэунэ Исмэхьил динми Хасэхэми зэщIыгъуу къаIэт Iуэхухэм, зэIущIэхэм къуажэ Iэтащхьэхэри, район администрацэхэм я тхьэмадэхэри къыхэшэн зэрыхуейр къыхилъхьэщ икIи апхуэдэ къыхэлъхьэныгъэр псоми дащтащ. Шы лъэпкъхэм яхьэлIа псалъэмакъри гъэщIэгъуэну щытащ. Астэжь Iэмир шыкIэ зэрынэкъикIым къыщымынэу, хуабжьу ар къызыдэхъу, зыгъэIурыщIэ щIалэщ, хуейщ, зэрыгурыIуэгъуэщи, адыгэм ейри, нэгъуэщIхэм яйри зэхэгъэкIауэ щытыну. Лъэпкъым и нэхъыжьыфI, шыхъуныгъэм илъэс куэд хъуауэ пыщIа, псапащIэ, хьэрычэтыщIэ Дер Вячеслав жиIащ апхуэдэ Iуэхум и тэрэзыпIэр: — Шы IуэхухэмкIэ, сыт абы ехьэлIами, лажьэ институт щыIэщ, щIэныгъэрылажьэ, IэщIагъэлI диIэщ. Мы Iуэхур абыхэм дзыхь яхуэтщIу зэхагъэкIмэ нэхъ захуэ хъуну къызолъытэ, — жиIащ нэхъыжьыфIым. — Нэхъыщхьэр шыр зейракъым, нэхъыщхьэр цIыхуращ. Шым и лъэпкъыр зыхуэдэм къэзэуати, жылагъуэ зэщыхъуи къыхэвмыгъахуэу, мамыру дызэдэвгъэпсэу, — дищтащ Эркеновым. ЦIыхухэр щIэупщIащ Хьэбэз районым и динырылажьэ пашэхэр зыхуэдэм. — Районым и раис-Iимамыр ДыщэкI Маратщ, къуажэ къэс езым и Iимам иIэжщ, муфтиятым деж районым къыбгъэдэкIыу си къуэдзэщ ДыщэкI Казбекрэ Аслъэныкъуэ МэчрэIилрэ, — упщIэм и жэуапу къитыжащ хьэжы Мухьэммад.

Лъэпкъ зэкъуэтыныгъэм и Илъэсым, лъэпкъ фIыгъуэхэр гъэбэгъуэным, хъумэным и гъэм динырылажьэхэр нэхъри лъэпкъ, дин зэгурыIуэныгъэм зэрытелэжьэнур, жылагъуэ IуэхущIэхэри къазэрыкъуэтынумкIэ шэч къызэрытримыхьэр жиIащ Эркенов хьэжы Мухьэммад. Апхуэдэ гугъэр къезыт щапхъэхэри щыIэщ икIи абы и щыхьэту, Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Аслъэнхэ Алий лъэпкъ зэкъуэтыныгъэм, жылагъуэ Iуэхум хуигъэтIылъ и гуащIэр, ДУМ-м къиIэт Iуэхухэм сыт щыгъуи жыджэру зэрыхэтыр къыхилъытэу, ДУМ-м и тхьэмадэм къыхуигъэфэщащ ФIыщIэ тхылъ. Адыгэ лъэпкъым и нэхъыжьыфI, муслъымэн диным къабзэу дунейм тет КIэбышэ Абдул-Чэрими ФIыщIэ нагъыщэкIэ къыхагъэщащ. Хасэм къыбгъэдэкIыу хэгъуэгум и динырылажьэ пашэм хуагъэфэщащ адыгэ лъэпкъым и тхыдэр фIыщэу къыздетхэкIа, «Образы мира. Народ: адыги» зи фIэщыгъэцIэ, Осташко Андрей и тхылъыфIыр. КъэкIуэну зэхъуэкIыныгъэфIхэм, зэдэлэжьэныгъэ купщIафIэм и фIэщхъуныгъэ быдэр я гъуазэу зэIущIэм хэтахэр зэбгъэдэкIыжащ.

ТУАРШЫ Ирэ