Зеикъуэм и зауэлIхэр

Гукъеуэм си гур иубыдауэ сыбгъэдэтщ Зеикъуэ курыт еджапIэм и пщIантIэм дэт, Хэку зауэшхуэм хэкIуэдахэм я фэеплъ сыным.

Я щIалэгъуэу, я къару илъыгъуэу, я насып къэкIуэгъуэу дапщэм я щхьэр щагъэтIылъа кIэ зимыIа зауэжьым и губгъуэхэм?. Ахэр я гъащIэм щысхьакъым къэралым къытепсыха гуауэр къагъэувыIэн щхьэкIэ.

Зы нэрыбгэ зыфIэкIуэда унагъуэм дежкIэ гукъеуэшхуэт ар. Анэхэм ягъейт я къуэхэр, я щхьэгъусэхэр, я дэлъхухэр. Ар гуауэт. Сыхоплъэри, солъагъу мывэ сыным тетхэм я цIэхэмрэ унагъуэцIэхэмрэ. Гукъутэщ ар плъагъуну…

Зауэр къыщежьам Зеикъуэ къуажэм щыщу щIалэ 460-рэ нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм япэщIэуващ. Дэтхэнэри лIыгъэ яхэлъу зэуащ.

Ауэ я Хэку, я унагъуэ къагъэзэжыну зи насып къихьар зауэлI 230-щ. ХэкIуэдахэр наIуэу мес си нэгум щIэтщ. Абыхэм я бжыгъэхэри апхуэдизщ. ИрищIыкIащ зауэжьым бжыгъэр зэхуэдитI. Iэ щIыIэкIэ къахэIэбащ ажалыр си къуажэгъухэм.Я цIэ ипIуэну, жыпIэн къудейуэ псалъэ къыпхудэшейкъым.

ДыщэкIхэ я щIалэ 17-м халъхьащ я гъащIэр Хэку зауэшхуэм. Апхуэдэщ Балэхэ я щIалэ 12-р, Щауэхэ я щIалэ 12-р, Урымхэ я щIали 10-р, Чэнджэщауэхэ я щIали 9-р, Борэныкъуэхэ я щIали 7-р. Шынагъуэщ мы бжыгъэхэр. Хэт и унагъуи, мащIэ-куэдми, ихьащ гукъеуэр. Ауэ ди щхьэ къытхуигъыхьэкъым иджыпсту къисIуэну бжыгъэр. Щауэхэ Алий и щIалитхум щIатащ я гъащIэр ТекIуэныгъэм папщIэ: Абдулыхь, Билал, Назир, Хьэсан, Мухьэдин жэуэ. Гуауэ мыухыжыр къихьат мы унагъуэм. Адэр гуауэм хигъэщIат, анэм нэпс иIэжтэкъым, игъэгъущат и сабийхэр игъейурэ. Мис апхуэдэ бэлыхьхэр яшэчат адэ-анэхэм, шыпхъухэм, бынхэм.

Щауэхэ я хьэблэ фызхэм ягу къагъэкIыжт.

Щауэ Хьэсин и анэр Алийхэ я пщIантIэм къыдыхьэри къыхуэгъащ: «Си щIалэ закъуэр зауэм дашащ, дауэ сыхъуну сэ ар хэкIуадэмэ?

Фэ фи щIалэхэм зыр хэкIуадэми, адрейхэр Алыхьышхуэм къыфхуихьыжынщ».

Зыкъомрэ Алийрэ и щхьэгъусэмрэ гупсысэри, я унэкъуэщ бзылъхугъэм жраIащ: «Ди щIалитхури, уэ уи къуэ закъуэри Алыхьым и Iэнэмэтщ. Зумыухыж. Дэри догумэщI», — жари.

Хэку зауэшхуэри зэфIэкIат, ауэ зэкъуэшитхуми языхэзым къигъэзэжакъым. Зы къуэ закъуэ зиIам и щIалэр псэууэ къыдыхьэжащ пщIантIэм. Аращ щIыжаIэр: «ГъащIэр Iыхьэ мыгуэшщ». Зыми ищIэкъым къыпэщылъыр.

Гукъыдэж зимыIэхэм я гъащIэр гуфIэгъуэншэу ирахьэкI. Совет Союзым исахэм куэдрэ закъыхуэужьыжакъым: къэралыр зауэм зэхикъутат, зыхуэныкъуэр нэхъыбэт.

Ауэ зауэжьым псэууэ къыхэкIыжахэр мамыр гъащIэм пэрыувэри, къэралым и псэукIэр къаIэтыжу щIадзащ. Зауэм лIыгъэ яхэлъауэ, мамыр гъащIэм и гугъуехьхэри яшэчауэ щытащ къуажэдэсхэм. Языныкъуэр ныкъуэдыкъуэ хъуауэ, фэбжь мыхъужын ятелъу, адрейхэм я уIэгъэр зэмыпцIыжауэ апхуэдэт я щытыкIэр губгъуэ лэжьыгъэхэм зезытахэм. Зэуэ жысIэнщи, зыгуэрхэм я цIэ ипIуэу, адрейхэм я гугъу умыщIыныр тэрэзкъым.

Ауэ сыт хуэдэ Iуэхугъуэми къыхэжаныкI, нэхъ гумызагъэ, нэхъ псэемыблэжхэр яхэтщ.

Зауэм дежи аращ зэрыщытар.

Хэку зауэшхуэр щыщIидзам Зеикъуэ къуажэм щыщу Дзэ Плъыжьым офицеру къулыкъу щащIащ: Шэпархэ Инус, Къэзэнокъуэхэ Хьэмзэтрэ Джэбаррэ, Мэлэчэрхэ Екъуб сымэ. Зауэр щекIуэкIым къыхэжаныкIащ икIи офицеру, старшинауэ щытащ: Шурдым Кушыку, Джэтауэ Назир, Урымхэ Асчэррэ ФуIэдрэ, Балэхэ Мухьэмэдрэ Мухьэжыррэ, Уэтэрхэ Пащэ, ДыщэкIхэ Билал, Хьэмид, Мухьэмэд, Къардэнхэ Хьэжисмел, Чыржынхэ Хъызыр сымэ.

Мы тхыгъэм деж куэдым я цIэ идмыIуауэ къэнэнущ, ауэ къытхуагъэгъунщ.

Къапщтэмэ, Шэпархэ Инус 1942 гъэм Воронеж деж, полковникыу, дивизэм и командиру, маршал Тимошенко игъусащ, зэхэуэ гуащIэм хэту, абдеж щыхэкIуэдащ. Къэзэнокъуэхэ Джэбаррэ Хьэмзэтрэ Тбилиси деж военнэ училищэр 1937 гъэм къыщаухат. Джэбар Хэку зауэшхуэм хэкIуэдащ. Хьэмзэт хэхуащ 25-нэ IэфIауэ дивизэм и 885-нэ полкым. Шууей тIасхъэщIэх гупым я командиру щытурэ щэ уIэгъэ хъуащ. Ауэ и зауэлIхэм я деж игъэзэжурэ, аргуэру нэхъ гуеижу нэмыцэдзэм яхэуэурэ, Прагэ нихусащ.

Къэзэнокъуэм Хэку зауэшхуэр лейтенант нэхъыжьу иухат. Ауэ зэуэ и Хэку къагъэкIуэжакъым. Европэм и щIыпIэ зэхуэмыдэхэм и къулыкъур щыпищащ. Езыр кадровэ офицерт.

Нэмыцэхэр Совет Союзым щита илъэсхэм ди къэралым и заводхэр, фабрикэхэр яхъунщIэурэ станокхэр, прокат станхэр ирашат.

Мис ахэр къэралым къишэжын хуейт. Завод-

хэр лажьэу зэман кIэщIкIэ утIыпщыжыныр я пщэ къралъхьат Хьэмзэт зыхэт гупым.

Прагэ иужькIэ Къэзэнокъуэр ягъэкIуащ Брест и военнэ комендатурэм. Хьэмзэт абы икIт, Германием кIуэти, гупым ягъусэу, нэмыцэм ираша заводхэр, нэгъуэщIхэри къашэжт. Ахэр яхъумэт, бжыгъэкIэ къашэти, бжыгъэкIэ иратыжт Москва, Воронеж, Ростов къалэхэм.

Апхуэдэурэ илъэситхум нэс аргуэру нэмыцэ хэгъуэгум итащ. ИужькIэ Дзэ Плъыжьым къыхэкIыжри, мамыр гъащIэм хыхьэжащ.

Къэралым Хьэмзэт къыхуигъэфэщащ «За отвагу», «За освобождение Праги», «За победу

над Германией» медалхэр.

Аргуэрыжу, Ищхьэ Главнокомандующэм къыбгъэдэкIыу ФIыщIэ тхылъитI къратащ лIыгъэ хэлъу Дрезденрэ Прагэрэ къыщащтам къигъэлъэгъуа IэкIуэлъакIуагъым щхьэкIэ.

Ставрополь, Мейкъуапэ, Налшык къалэхэм секретарь парторганизацэу, ухуакIуэ трестхэм щылэжьащ.

Къуажэдэсхэм ящыщу Хэку зауэшхуэм щыгъуэ «Вагъуэ Плъыжь» орденыр къалъэщащ: ДыщэкI Билал, Сэкий Кушыку, Абидокъуэ Долэт, Джэтауэ Назир, Шурдымхэ Кушыкурэ ТIалибрэ, Зэубыдхэ Хьэсэмбийрэ

Михаилрэ (Бэчий) сымэ. Хэку зауэшхуэм хэтахэм къыхуагъэфэща сыт хуэдэ нагъыщэри лъапIэщ: орден е медаль ирехъу. Ауэ зауэлIхэм езыхэм нэхъ ягъэлъапIэт, нэхъ къыхагъэщхьэхукIт «Вагъуэ Плъыжь» орденыр.

НэгъуэщI къэрал нагъыщэхэри куэду я бгъэм хэлъу къуажэм къыдыхьэжахэщ Зеикъуэ зауэлIхэр.

Зеикъуэдэсхэм накъыгъэм (майм) и 9-р щагъэлъапIэкIэ къуажэр пцIыхуу нэхъ нэху

къэхъут. Дыгъэр пшэм щIихъумами, нурыр къуажэм къыдихт. Ди адэхэм я щыгъын нэхъыфIыр зыщатIагъэт, дэ я орденхэр, медалхэр яхухэтлъхьэт я бгъэм. ЯпэхункIэ гимнастеркэрат, ауэ иужькIэ нэхъ зэтесу псэу щыхъуам, кIэстумхэр къащэхуащ, абыи хэтлъхьэу щIэддзащ я нагъыщэхэр. Ди къэралыгъуэшхуэм, Совет Союзым а ТекIуэныгъэм и махуэм нэхъ лъапIэ иIакъым икIи иIэнукъым. Урысейм и лъабжьэр быдэщ, лъэпкъхэр зэкъуэтщ. Тхьэшхуэм жиIэмэ, нэхъри ефIэкIуэнущ!

КЪЭЗЭНОКЪУЭ Хьэсэмбий