Зэхуэдэ хуитыныгъэрэ лъэкIыныгъэрэ

«Инклюзивное образование» жыIэгъуэм къызэщIиубыдэ лэжьыгъэм нэхъ зиубгъуащ 2014 гъэм щегъэжьауэ. Абы и купщIэр — зи узыншагъэкIэ дагъуэ зиIэ, къызэрыкIуэ сабийм хузэфIэкI псор зимыкъарухэм, ныбжьыщIэхэм, балигъхэм я узыншагъэр егъэфIэкIуэн, я Iэпкълъэпкъым зегъэпсыхьын, егъэджэнращ.

Хьэбэз къуажэм дэт, Арэшыкъуэ Р. и цIэр зезыхьэ курыт еджапIэм 2018 гъэм щегъэжьауэ инклюзивнэ егъэджэныгъэмкIэ пэш щхьэхуэ щолажьэ икIи мызэмытIэу и гугъу ящIу зэхэтхати, зэдгъэлъагъумэ игъуэу къэтлъытащ. КъызэрыгуэкI классхэм къыщIэIукI даущ макъышхуэм хуэди, еджакIуэу щIэсым хуэдизи мы пэшым щыплъагъунукъым. Ауэ лэжьыгъэу щекIуэкIыр мынэхъыбэмэ, зыуи къыкIэрыхукъым класс къызэрыкIуэм щалэжьым.

А лэжьыгъэм и пщалъэщ махуэм махуэ кIэлъыкIуэу сабийм зыщиужькIэ, и зэфIэкIхэм щыхэхъуэкIэ, егъэджакIуэхэм, гъэсакIуэхэм, психологхэм анэ-адэхэм кърагъэз фIыщIэ псалъэхэр. Я Iуэхухэр зэрызэкIэлъыкIуэм дыщигъэгъуэзащ егъэджакIуэ-психолог Джатэ Маринэ. 2014 гъэм «Роль психолога в инклюзивном образовании» щхьэщIэдзапIэм щIэту РИПКРО-м и пащхьэ къэпсэлъэныгъэ игъэхьэзырыну къыхуагъэува къалэныр псынщIэтэкъым, «инклюзия» псалъэр къежьа къудейуэ, и мыхьэнэр щызу иджыри къазэрыгурымыIуэм къыхэкIыу.

Арами, Маринэ къалэныр игъэзэщIащ. Абы къыщымыувыIэу, хэхауэ а егъэджэныгъэ лIэужьыгъуэми, зи узыншагъэкIэ дагъуэ зиIэ сабийхэм спорт и лъэныкъуэкIэ зайгъэужьынми хуеджащ.

— ЗэрыхъумкIэ, Маринэ, Iуэхум и псыпэм ущытащ, ноби псыкум ухэтщи, псоми дыщыбгъэгъуэзэфынущ.

— 2018 гъэм федеральнэ программэм тету нобэ дызыщылажьэ мы пэшыр зэтегъэпсыхьын щIадзащ: ягъэуващ Iэ тхьэщIыпIэ зи зэфIэкIхэр пыбзыкIа сабийхэм, ныбжьыщIэхэм я тыншыгъуэм, шынагъуэншагъэм тегъэпсыхьа убыдыпIэхэр, зекIуапIэхэр, санитар пыщIыкIхэр ягъэхьэ-зыращ. ЕджапIэ щIыхьэпIэр къызэрагъэпэщащ зекIуэныр къызыдэмыхъу сабийхэр къызэрырашэкI гу цIыкIухэр зыIэт, зыгъэкIуатэ IэмалхэмкIэ. Еджэным хэмызагъэ сабийхэм садэлэжьэным сыхьэт зыбжанэ къысхухигъэкIауэ щытащ еджапIэ администрацэм, еджапIэм и унафэщIу щыта Гъуэщокъуэ Маринэ.

Иджы еджапIэм и унафэщI Хъупсырокъуэ Иринэ IэнатIэм техьа нэужь, лэжьыгъэ ин иригъэкIуэкIащ пэшыр нэхъри зэтегъэпсыхьынымкIэ. Апхуэдэу, къытхэхъуащ дидактическэ материал, оборудованэ хэха зэхуэмыдэхэр. Абы къыдэкIуэу, си лэжьыгъэми зэхъуэкIыныгъэ игъуэтащ: зи узыншагъэкIэ пыбзыкIыныгъэ зиIэ (ОВЗ) сабий къэс щхьэхуэу сыдэлэжьэн щIэздзащ. Мыпхуэдэ сабийхэм ядэлэжьэныр зи IуэхущIафэ еджапIэхэм сабийхэр махуэ псом щыIэщ. Дэ ди Iуэхур нэгъуэщIщ, курыт еджапIэм хэту, егъэщIылIауэ дылажьэу апхуэдэщи, ОВЗ зиIэ сабийхэм, класс нэхъыщIэхэм ныбжькIэ хиубыдэхэм, тхьэмахуэм сыхьэт 12-щ дазэрыдэлажьэр Абы къинэмыщIауэ, еджапIэ пщIантIэм дэт, Сидакъ СулътIан и цIэр зезыхьэ, гъуазджэхэмкIэ еджапIэм и унафэщI Аслъэнхэ Фатимэ дэтщIа зэгурыIуэныгъэм, къыдата сыхьэти 6-м къриубыдэу, ди гъэсэн цIыкIуищым къадолажьэ. Пэжу жыпIэмэ, ар хуабжьу мащIэщ. Абы къинэмыщIауэ, еджапIэр къэзыуха ныбжьыщIэхэм адэкIи заужьынымкIэ лъэкIыныгъэ ямыIэу къонэ.

— АтIэ, сыт хуэдэ хэкIыпIэ абы къыхуэвгъуэтар?

— ЗэрыгурыIуэгъуэщи, анэхэм, адэхэм къалъыхъуэн щIадзащ я быныр гупым хэтыным, жылагъуэм къыкIэрымыхуным, адэкIи заужьыным и Iэмалхэр. Черкесск къалэм дэт «КСАШ» РГКУ ДО-м и хуэIухуэщIэхэр къыдихьэлIэну зэрыхьэзырыр жиIащ. Ди курыт еджапIэмрэ адаптивнэ еджапIэмрэ зэдэлэжьэным ди хьэлэмэт зэрыхэлъыр къыдгурыIуащ. АрщхьэкIэ, Хьэбэз къакIуэурэ къыддэлэжьэнымкIэ гугъусыгъу къыкъуэкIащ. Ар щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэ хуэхъуагъэнщ аргуэру седжэжу, тренергъэсакIуэ сабийхэм сахуэхъуным. КСАШ-м и унафэщI Къэнэмэтхэ Хьэсэнрэ ди курыт еджапIэм и унафэщI Хъупсырокъуэ Иринэрэ зэдэлэжьэныгъэ зэгурыIуэныгъэ зэдащIащ. КСАШ-м дызыхуэныкъуэ спорт хьэпшып, оборудованэ къытIэрегъэхьэ, спартакиадэхэм ди гъэсэнхэр хешэ, тыгъэхэр, увыпIэ къэзыхьахэр гъэлъэпIэныр къызэрегъэпэщ, ИлъэсыщIэми саугъэтхэмкIэ гулъытэ къахуещI. Мы зэманым пэшым щыдогъаджэ, щыдопсыхь КСАШ-м и гъэсэн 16. Абы щыщу нэрыбги 6-м еджапIэр къаухащи, пщыхьэщхьэкIэ спорт зыпсыхьыныгъэм къыхыхьэ къудейщ. Адрей нэрыбги 10-р шэджагъуэ нэгъунэ еджапIэми щоджэ, спортми хо хьэ. ЕджапIэ программэм ипкъ иту ирагъаджэ сабийхэр классхэм хэсу йоджэ, езыхэм я зэфIэкIхэм тегъэпсыхьа дерсхэм щIэсщ. Зи акъыл зэфIэкIкIэ ялъэщIэмыхьэну сабийхэри гулъытэншэу къанэкъым, абыхэми ятегъэпсыхьа программэм тету, дадолажьэ. Хуабжьу дызыгъэгуфIэщ сабийхэм яку зэныбжьэгъугъэ быдэ зэрыдэлъыр, ахэр зэсащ, зэхуозэш, дерсхэр щагъэзащIэкIэ зэдоIэпыкъу, спорт зэхьэзэхуэхэм деж зэхуопIейтей. Хэхауэ фIы дыдэу ялъагъу къыщалъхуа махуэхэр зэдагъэлъэпIэныр. — ЕгъэджакIуэхэмкIэ, гъэсакIуэхэмкIэ фызэхуримыкъуу къыхэбгъэщащ…

— Зи зэфIэкIхэр пыбзыкIа сабийхэм иужьрей илъэсхэм гулъытэ щхьэхуэ ягъуэта щхьэкIэ, абыхэм ядэлэжьэн IэщIагъэлIхэмкIэ зэхуримыкъуныгъэшхуэ щыIэщ. ОВЗ зиIэ сабийм нокIуэкIэ хэти пэлъэщынукъым. АтIэ, зы узыфэ зыпкърыт сабиитIым уазэрыдэлэжьэн хуей Iэмалхэр зэхуэмыдэу щытынкIэ зы хуэIуакъым. Щхьэж и щхьэ цIыкIум, и Iэпкълъэпкъым щыхъэм елъытакIэрэ, бгъэдыхьэкIэ зырызыххэ къахуэбгъуэтын хуейщ. Дэ къызэрыгуэкIыу къыдолъытэ сабийр нэгъуэщI сабийм епсэлъэныр, дэджэгуныр, илъагъур жиIэжыныр, зригъэщIэгъуэкIыныр. А псоми хуэхамэщ ОВЗ зиIэ сабийр икIи апхуэдэ щытыкIэр бгъэзэкIуэжыфыным, мыхъуж хъуми — хузэфIэкIынур къыпкърыпхыныр — ар Iуэху псынщIэкъым. Ар къыдэхъулIэным папщIэ, медицинэ лэжьакIуэри, дефектологри, психологри, нэгъуэщI IэщIагъэлI зэхуэмыдэхэри къыддолажьэ. Ди гупыр икъукIэ зэгурыIуэу мэлажьэри, абыи куэд елъытащ ехъулIэныгъэ ди сабийхэм яIэнымкIэ.

— ФызыхущIэкъу, фызыхуэхъуапсэ щыIэу къыщIэкIынщ, дауи?

— ОВЗ зиIэ сабийхэм заужьами, зыгуэр щIэуэ къадгъэцIыхуами, дэ зэуэ гу лъыдотэ. Ауэ апхуэдэм нэгъуэщIхэм, сабийхэм ядэмылажьэхэм гу щылъатэкIэ, ар дэркIэ гуфIэгъуэщ, нэхъыбэжым дыхуэзыгъэпабгъэщ. ИпэкIэ уплъэмэ, дыхуейт ОВЗ зиIэ сабийхэм папщIэ реабилитацэ, абилитацэ купсэ районным щыдиIэну. Апхуэдэ купсэ диIэным тхуигъэлъэкIынущ едгъэджэн — зедгъэужьыным къинэмыщIауэ, сабийхэм я нэгузыужь, зыгъэпсэхугъуэ сыхьэтхэри къызэдгъэпэщыну. Абы мыхьэнэшхуэ иIэщ мыпхуэдэ гупым хиубыдэхэмкIэ. Ар щхьэпэнут сабий, ныбжьыщIэ къэс и зэфIэкIхэр нэхъри хэIущIыIу ищIыным.

— Мыбы хуэдэ пэшыр зыхуэныкъуэр тхылъ, къэрэндащ къудейкъым. Спорт, реабилитацэ оборудованэри фызыхуэныкъуапэщ. А псори фи къару закъуэкIэ зэфIэмыкIынщ. ДэIэпыкъуэгъу, щIэгъэкъуэн къыфхуэхъуIарэ?

— ДиIэщ икIи си гуапэ дыдэу я цIэ исIуэнущ. ЕджапIэм и лъэIум фIы куэдкIэ къыпэджэжащ РТИ заводыр. Абы тыгъэ къытхуищIа оборудованэ, хьэпшып зэхуэмыдэхэр щхьопэ сабийхэм я пкъым зипсыхьыным. ХьэкIырэ Азэмэт лъэгутебзэ щабэ тхурилъхьащ, сабийхэр щабэу тетын, джалэми, фэбжь хамыхын папщIэ. Езы ди курыт еджапIэми и къару къихь куэдкIэ зыкъытщIегъакъуэ. Егъэджэныгъэ курс куэдым языхэзыр тхузэфIигъэкIащ егъэджэныгъэмкIэ район Управленэм и унафэщI Сидакъ Жаннэ. АхъшэкIэ ди лъэIум къыпэджэжащ «Самира» фондыр. Къэтщэхуну дызы хуейм техуэну ахъшэмкIэ джэ тщIати, Хьэбэз жыпсыщI заводыр, Аргун Олег хьэрэмыгъэншэу къытпэджэжащ, дызыхуэныкъуэмкIи къыддэIэпыкъуащ. Нэхъри тегъэчынауэ жысIэнщи, къытхуищэхуащ лъакъуэрыгъажэ 11, макъ зыгъэIу топхэр, эллиптическэ тренажёр, нэгъуэщI куэди. Псори зэхэту сом мин 350-рэ и уасэщ. А псори щхьопэ сабийхэм я унагъуэхэм дежи зыщагъэсэным, зыщапсыхьыным. БАД гуэр димыIэу хъунутэкъым, ауэ ар дгъуэттэкъым. Ар зэхэзыха Бериевэ Марие къытхуищэхуащ. Нутрициолог Асят Ахмедовнэ нэIуасэ дыхуищIауэ, дэIэпыкъуныгъэшхуэ къыдегъэз. И акъылэгъу зыбжанэ щIыгъуу, Марие Ахмедовнэ сабийхэмрэ я анэхэмрэ заригъэгъэпсэхуащ, я нэгу зрагъэужьащ. ЖыIэпхъэу къызолъытэ сыт щыгъуи дызыхуей ахъшэкIэ, мылъкукIэ дызэрыримыкъум къыхэкIыу, ахъшэ зэхуэтхьэсын хуей зэрыхъур. Апхуэдэ ахъшэр худоунэтI операцэ, медицинэ чэнджэщ зэгъэгъуэтын Iуэхухэм. Иужьрейуэ, псалъэм папщIэ, апхуэдэ ахъшэ зэхуэхьэсынымкIэ къытпэджэжащ жыпсыщI заводыр. Абы ипэ къихуэу цIыхухэм къытхуагъэкIуа ахъшэхэри псыхэкIуадэ хъуакъым, я мыкIуапIи кIуакъым. Ахэр хуэдгъэлэжьащ мыпхуэдэ IуэхуфIхэм: джэгупIэ пэшым, кафем зы махуэ защедгъэгъэпсэхуащ; нутрициологым и чэнджэщхэм тедухуащ; анализ уасэхэм пэдгъэкIуащ; хирургым и чэнджэщ ядгъэгъуэтащ; шытIакIуэм и хуэIухуэщIэм щIэттащ; къупщхьэм елэжьынымкIэ медицинэ хуэIухуэщIэхэм хуэдунэтIащ; БАД къритщэхуащ; зэIэзапIэм зэрыкIуэну транспортым и билетыр къритщтащ. Псори къебжэкIыгъуафIэкъым. Нэхъыщхьэращи, цIыхухэр хуэгунэфкъым хуэныкъуэм, къытпэджэжыр мащIэкъым икIи фIыщIэ ин яхудощI дэтхэнэми.

— Инклюзив псалъэм и купщIэр хэшэн — «включить» жыхуиIэщ. Мы сабийхэм яхьэлIауэ къапщтэмэ, абы къикIыр зи акъылкIэ, зи IэпкълъэпкъкIэ, узыншагъэкIэ дагъуэ зиIэ, езым хуэдэ цIыкIухэм зыужьыныгъэкIэ ялъэщIэмыхьэм ныбжьыщIэм жылагъуэр, цIыхухэр къыхуэмыныкъуэу къыщымыхъуным, абыхэм яхэшэным телэжьэнращ. СыкъызэрытIысрэ мы узыдэлажьэ щIалэ цIыкIум сыкIэлъоплъри, уэ хьисэп къещI, уэ тхыгъэ-сурэт Iуэху зэрехуэ. Модрей пщащэ цIыкIум лъакъуэрыгъажэтренажёрыр имыгъэувыIэу «кърехуэкI», ещанэм сурэт ещI… Я гугъу къысхуэпщIауэ щымытатэмэ, пэж дыдэу, лажьэ гуэр яIэуи сымыцIыхунт. Апхуэдэр мы цIыкIуми, модрейхэми яхуэзыгъэлъэкIыр зи гуащIэм, зи зэманым, зи къарум емыблэжу сабийм и зыужьыныгъэм елIалIэ фэ фхуэдэ цIыхущ, IэщIагъэлI нэхъусащ. Гуми псэми пыкIыу фIыщIэ фхудощI, фIыщIэ гъунэншэу зэрыфхуэфащэр вжыдоIэ.

Епсэлъар ТУАРШЫ Ирэщ