Усыгъэм теухуауэ

УСЫГЪЭМ ди гъащIэм щиIэ мыхьэнэм теухуауэ сыхуейт си еплъыкIэхэмкIэ сывдэгуэшэну. Сэ фIыуэ слъагъу усэхэм я гугъу сщIынукъым, ахэр куэд мэхъу. Езы усыгъэм, усэ тхыным мащIэу сыкъытеувыIэнщ. Усэныр – ар гупсысэхэр дахэу, зэкIуу зэкIэлъыгъэкIуэнращ. Гупсысэхэр сыт щыгъуи зэкIужщ икIи гурыIуэгъуэщ. Ахэр рифмэкIэ, ритмкIэ зэтебгъэпсыхьыжмэ, абы удимыхьэхынкIэ, макъамэ щIэплъхьэну ухуемыжьэнкIэ Iэмал иIэкъым.

Ахэр нэхъ лъэщу гум дыхьэ, псэм дыхьэ мэхъу…. ИтIани, усэхэм деж нэхъыщхьэр рифмэкъым икIи ритмкъым, нэхъыщхьэр абы хэлъ гупсысэращ. Къуаргъыр ину маджэ, хьэр зэкIэлъыкIуэу, зэгъэкIуауэ мэбанэ, ауэ ар усэкъым. Усэхэр – дахэу зэхэгъэува гупсысэхэращ. Аращ, сэ къызэрыслъытэмкIэ, усыгъэм и мыхьэнэ нэхъыщхьэр. Мы дунейр апхуэдэу зэгъэкIуауэ, зэтегъэпсыхьауэ къэзыгъэщIа Тхьэр хэт нэхъри нэхъ усакIуэ зэчиифIэщ. МащIэу къыщIэкIынщ цIыхуу дунейм тетыр зэ нэхъ нэмыIэми усэ итхыну хуемыжьауэ. Сэри сащыщщ усакIуэ хъуну пылъахэм. Сыщысабийм сатыр гуэрхэр суцIэрэхъти, абыхэм сакъыхуеджэт си анэм, си къуэшхэмрэ шыпхъухэмрэ. Апщыгъуэм зыри хэсцIыхужтэкъым усэхэр зэрызэхалъхьэ, «теория стихосложения» жыхуаIэ щIэныгъэми, «рифмэ», «ритм» жыхуаIэ псалъэхэми. Институтым сыщеджа, усэхэр зэратхым, зэрызэхагъэувэм, абы теухуа теорием нэIуасэ сыхуащIа нэужь, поэзием сыдихьэхыпащ. Усэхэр гукIэ зэзгъащIэу, сатыр гуэрхэр зэхэзгъэувэу щIэздзащ.

Хьэгъундыкъуей къуажэ еджапIэм 1977-1978 гъэхэм сыщылэжьам урыс литературэмкIэ езгъэджащ епщIанэ классищ. Апщыгъуэм садихьэхыпащ Блок Александр, Есенин Сергей, Маяковский Владимир сымэ я къекIуэкIыкIамрэ я творчествэмрэ. СыщIэхъуэпст епщIанэ классхэм хэс щIалэхэмрэ пщащэхэмри литературэ творчествэм, усэхэм дезгъэхьэхыным. Магнитофон зэзгъэпэщауэ, абы тестхэт еджакIуэхэр усэхэм къызэреджэри, езыхэр езгъэдэIужт. Сэ усэхэм сакъыхуеджэт тхылъым семыплъу, гукIэ зэзгъэщIауэ.

Псалъэм и жыIэгъуэкIэ, сэ тхылъ сымыIыгъыу сакъыхуеджэт Блок, Есенин, Маяковский сымэ я усэхэм. КъызэдэIухэм ар яфIэгъэщIэгъуэнт, уеблэмэ, еджэнми, литературэми димыхьэххэри щэху хъути, щыму къыщIэдэIут сыкъызэреджэм.

Угъурсыз гуэрхэри яхэтт тхылъыр къащтэу сыкъызэреджэм къыкIэлъыплъу, сыгъуэщэнкIэ е сыхэукъуэнкIэ гугъэу. Ари нэхъыфIтэкъэ, къуейщIейуэ, псалъэу щыс нэхърэ? Сэри азбару, сфIэфIу сакъыхуеджэт Блок и усэхэм: «О доблестях, о подвигах, о славе я забывал на горестной земле…», «Двенадцать» поэмэ цIыкIум, Маяковский ейхэм: «Стихи о советском паспорте», «Прозаседавшиеся», «Облако в штанах», Есенин и «Анна Снегина» поэмэм, «Письмо к женщине», «Не жалею, не зову, не плачу», нэгъуэщI усэхэм, уеблэмэ, зэреджэ тхылъым имыт, программэм хэмыт гуэрхэми. Ауэ си япэ усэхэр адыгэ газетым къыщытездзар «Микрокомпонент» Хьэбэз заводым и IэмэпсымэщI участкэм сыIухьа нэужьщ.

Апщыгъуэм усэ тхыным сытезыгъэгушхуахэм ящыщт Пхъэш МуIэеди. (Тхьэм здыщыIэм щигъэтынш) «Усэ птхыну ухуеймэ, уэрэд гуэрым и макъамэм щIэтурэ тхы…» — къызжиIауэ щытащ. Ари къысщхьэпат…

Ауэ пцIым сыт и мыхьэнэ, усэ тхыныр уи лъым хэту щытыпхъэу къыщIэкIынщ. Зыхэбгъэзыхьмэ птхыфынущ, сэ ар згъэунэхуащ, ауэ ар усэфI хъуни мыхъуни… Абы гукъыдэж хууиIэ зэпыту, удихьэхыу щытын хуейщ. Уэгунэ бзум уэрэд къызэрыришым хуэдэу, гугъу демыхьу сатырхэр къызэхъулIэ усакIуэ зэчиифIэу щытащ сызыдэлэжьахэу Пхъэш МуIэед, Нэхущ Мухьэмэд, Иуан Щэмел…

Сэ усэ щыстхыр зыгуэрым си гущIэр къызэщIиIэтамэ, си жагъуэ е си гуапэ ищIамэт. Псалъэм и жыIэгъуэкIэ, си нэIуасэу щыта уэрэджыIэ хьэлэмэт Щохъужь Хьэлым дунейм зэрехыжар щызэхэсхым, сытIысри абы теухуа усэ стхауэ щытащ. Апхуэдэ къабзэщ сызыдихьэхауэ щыта пщащэм хуэзгъэфэща усэри. А зи гугъу сщIы уситIыр къыкъуэсхыжауэ фи пащхьэ изолъхьэ. Ахэри, нэгъуэщIхэри «Ленин нур» газетым тетащ «Микрокомпонент» Хьэбэз заводым сыщылэжьа гъэхэм.

Гуузу макъ нэIуасэм
КъеIэтыр мы си гущIэр,
Си гъуэгур уи макъ
кIуасэм
Иджыри схуегъэпсынщIэр.
Ухатэкъым уи гъащIэр,
Нэсатэкъым уэрэдыр,
Къэбгъанэу гугъэ
мащIэр,
Ущыпежьам ажалым.
КIуэщIами уи
гъуэгу мащIэр
Псэунущ уи макъамэр,
Дунейм тетыхукIэ
гъащIэ,
Ар хэткIи хъунущ дамэ.
Иджыри схуегъэпсынщIэр
Си гъуэгур уи макъ
кIуасэм,
КъеIэтыр мы си гущIэр
Гуузу макъ нэIуасэм.

Сыхуейкъым си пщIыхь ухэсхыну

Сыхуейкъым си пщIыхь ухэсхыну,
Иджыри ди махуэр гувакъым.
Пщэдей сэ насып
къыслъысынут,
Си дежкIэ уэ зэ укъэплъатэм.
Илъэсхэри псынщIэу здэкIуасэм
Си гугъэр мытыншу псым йокI.
Сэ уи цIэр зэхэсхмэ,
сыхъуапсэу,
Си гъащIэм хущыщIэр сигу къокI.

Сэ, пщIэрэ, нэгъуэщI
сылъыхъуакъым,
Дапщэщи сыноплъэр уи дей,
КъэкIыжмэ зэ уигу пфIэкIуэдатэр
Сытетщ сэ иджыри дунейм.
Сыхуейкъым си пщIыхь ухэсхыну,
Иджыри ди махуэр гувакъым.
Пщэдей сэ насып
къыслъысынут,
Си дежкIэ уэ зэ укъэплъатэм.