Тхылъгуащэ

«ЦIыхуфI и фэ кIуэдкъым» жыхуаIэр си щхьэм къридзащ зи унагъуэ сихьа бзылъхугъэм сызэрыIуплъэу. Ди зэпсэлъэныгъэ нэужьым а гупсысэм щIызгъужащ —«Акъыл жанри цIыху гъэдахэщ».

СызыхуэкIуэр си мыцIыхугъэу зэ щхьэкIэ къысфIэщIами, сызэрыIуплъэу къэсцIыхужри, си сабиигъуэм гур хуэжащ. Фэри фощIэж, атIэ: курыт еджапIэхэм еджэгъуэ илъэсыр щаухкIэ, еджакIуэхэр зы зэман гуэркIэ хъызмэтхэм щылажьэт. Абы, мащIэ-куэдми, ахъшэ гуэр къыпэкIуэти, ди жагъуэ дыдэтэкъым. АтIэ, иджырей сабийхэм ямыщхьу, тфIэфIт лэжьэнри, нэхъыбэу — джэгунри…

Нэхъри дытезыгъэгушхуэр лэжьыгъэ нэужьым къыдатыж ахъшэрат. Ар къыщытIэрыхьэкIэ, зыдугъуейти, Хьэбэз гупу дыкъехт (Хьэгъундыкъуей дыкъикIти), еджэн щIэддзэжмэ дызыхуэныкъуэну тхылъхэр тхылъщапIэм щызыIэрыдгъыхьэн хьисэпкIэ. АтIэ, иджы хуэдэу апщыгъуэм тхылъхэр ауэ сытми къытхуагуэштэкъым, и нэхъыбэр дэ къэтщэхужт. ТхылъщапIэ тучаным и тетыр Дзэгъэщтокъуэ Александрэт.

СыткIи чэнджэщэгъу къытхуэхъут, дызыхуей тхылъхэр зыIэрыдгъыхьэт, щымыIэр къыщишэнур, къыщытедгъэзэжынур тегъэчынауэ къыджиIэти, дыарэзыуэ дыкъыщIэкIыжт. Иджы, мис, а псори сигу къэкIыжащи, нэхъри нэфIкIэ соплъ зи пащхьэ сис нанэм…

Мы гъэм накъыгъэм и 9-м илъэс 95-рэ ирикъуащ Дзэгъэщтокъуэ Александрэ. А махуэр нэхъыжьыфIым хуэзыгъэдэхар быным и закъуэкъым. Жылагъуэми, властми махуэщIыр даIэтащ. Хьэбэз къуажэм и Iэтащхьэ Туаршы Беслъэн зи пашэ гупыфI Дзэгъэщтокъуэхэ еблагъэри, пщэрылъ гуапэр ягъэзэщIащ: махуэщIыр зейм иратыжащ КъЧР-м и Iэтащхьэ Темрезов Рэшид къыхуигъэфэща хъуэхъу тхыгъэр.

Абы щIагъужащ администрацэм къыбгъэдэкIа ахъшэри, удз гъэгъа IэплIэшхуэри. А псоми я гуIэфIтещIэжу, хъуэхъу псалъэ гуапэхэр хуагъэфэщащ: узыншагъэ быдэ, лъэрызехьэу илъэс куэд иджыри къигъэщIэну, гу псэхугъуэ, псэ тыншыгъуэ щымыщIэну, апхуэдэ щытыкIэм хэту лIыщIыгъуэ ныбжьми нихусыну!

ЗэрыгурыIуэгъуэщи, 1930 гъейхэм халъхуа сабийм и сабиигъуи, и ныбжьыщIэгъуи, иужькIи тыншакъым. Александрэ и гъащIэ, и гуащIэдэкI гъуэгуанэр жылагъуэм, къэралым, хэгъуэгум, къекIуэкIа политикэм я гъуджэм хуэдэщи, дэтхэнэ лъэхъэнэри IупщIу къыщыхощ и хъыбар, и псалъэ къэс. Езы нанэр псалъэ, гукъэкIыж щхьэкIэ зи жып иIэбэхэм ящыщкъым, гукъэкIыж пхъуантэщ зэрыщыту. — Иджыр къыздэсым и ужь симыхьами, сыхуейт си гукъэкIыж псори зэзгъэуIуу, тхылъу къыдэзгъэкIыну. Абы итынухэр стхауэ зызохьэ, моуэ фыкъызбгъэдэтIысхьэу зэдэлэжьэныгъэ лъэныкъуэр зэдгъэзахуэмэ арат сызыхуейр.., — жеIэ Александрэ.

Тхылъ къыдэбгъэкIыныр Iуэху псынщIэ цIыкIукъым, атIэми уи ныбжьыр зыщIыпIэ щынэсакIэ. И гъащIэ псом тхылъхэм яхэту къэзыхьа, ноби тхылъыр зи Iэпэгъу нанэми ар имыцIыхукIэ къанэкъым. Ауэ и хъуэпсапIэр зригъэхъулIэныр и нетщ. АтIэ, апхуэдэщ Александрэ-нанэ — гугъуехьым къыпимыкIуэт, хьэл-щэн быдэ зыхэлъ, апщыгъуэми цIыкIуми-инми бзэ къадэзыгъуэтыф.

Дзэгъэщтокъуэ Александрэ мэкъумэшми, еджапIэ библиотекэми, Черкесск педучилищэми щылэжьащ, ауэ и гуащIэм, и гъащIэм и IыхьэфIзыхуигъэтIылъар тхылъращ, тхылъгуащэ зыхужаIэщ. Илъэс 30-м щIигъукIэ тхылъщапIэм и унафэщIу щытащ.

А илъэсхэр Александрэ игъэнщIащ гуащIэдэкI ехъулIэныгъэкIэ, цIыхугъэ лъагэкIэ, дэнэ дежи щапхъэгъэлъагъуэу щытащ.

— Шакъэм хагъауэмэ тхэуэ щыщыта зэманым тхылъщапIэ тучаным щылэжьэн щIэздзащ. ТхылъщапIэм канцеляр хьэпшыпхэр, еджапIэ тхылъхэр, литературэ тхылъхэр щызекIуэт. Пэжыр жысIэнщи, ди къэралыр тхылъ еджэнымкIэ нэхъ лъэрыхь дыдэу щытауэ жаIэ щхьэкIэ, ди жылагъуэр тхылъым хуэпэбгъауэ схужыIэнукъым.

Политикэ, щIэнгъуазэ тхылъхэр зыщтэр ахэр зи IуэхущIафэ зырызт. ПхыкIыххэтэкъым адыгэбзэкIэ тхатхылъхэр. Ауэрэ, сабий IыгъыпIэхэми адыгэбзэр щадж щыхъум, нэгъуэщI зы лъэпощхьэпои къыкъуэкIащ — адыгэбзэкIэ тха, сабийм тегъэпсыхьа тхылъ цIыкIу диIэтэкъым. Тхылъ къыдэгъэкIынымкIэ тираж комиссэм сыщраджэм, а ныкъусаныгъэр утыкум къисхьащ.

Ауэ тхылъу къыдагъэкIыр пхрыгъэкIын зэрыхуейр, бжыгъэм мардэ зэриIэр жаIащ. Сэ илъэс етIуанэ хъуауэ сабий тхылъ цIыкIу къыдэгъэкIыным и бэлыхьым сызэрыхэтыр, жэуап пыухыкIа гуэр етын зэрыхуейр къыздищтэу къыхэзылъхьаи къахэкIащ. Тиражыр 1000-м икIэ къакIуэ зэрымыхъунур, ар зэрамыщэхунур щыжаIэм, щхьэичауэ яжесIащ, зыми имыщтэмэ, а миныр сэ си щхьэкIэ къызэрысщэхунур.

Апхуэдэу шэсыпIэ сихьа щхьэкIэ, хьэкъыпIэкIэ, сабий тхылъым идгъэувэн диIэтэкъым, — игу къегъэкIыж Александрэ.

Дауэ мыхъуами, Дзэгъэщтокъуэ Александрэ и гъерэт, и жэрдэм куэд хэлъщ «Къру-къру, къаз-къаз» сабий тхылъ цIыкIур нэхъри лъэрыхьу, «Мимэрэ-мимэ» (фIэщыгъэцIэмкIэ тIэкIу чэнджэщ къытрехьэж) сабий тхылъ цIыкIум и пыщэр дунейм къызэрытехьам.

«Анэм и пэш» тхылъ цIэрыIуэр етIуанэ къыдэгъэкIыжынми хуабжьу елIэлIащ. Куэду къеббжэкIыфынущ Александрэ IуэхуфIу зэфIихар. Абыхэм я джэрпэджэж щытыкIэ щхьэхуэхэр щапхъэу къэтхьынщ: Ставрополь крайпотребсоюзым хэтащ, щэнейрэ и сурэтыр ЩIыхь пхъэбгъум къыпалъхьащ, апхуэдэ къабзэу Хьэбэзи щэнейрэ щагъэлъэгъуащ ЩIыхьым и Аллеем, Ставрополь щекIуэкIпленумхэм хэтрейт икIи сыт щыгъуи стендхэмрэ и лэжьэкIэфIымрэ къыщыхагъэщт. Дзэгъэщтокъуэ Александрэ «ГуащIэдэкIым и ветеранщ», «Совет сатум и отличникщ», «Слава труду», «ТекIуэныгъэм и юбилей» медаль куэд зэрехьэ.

А псоми я щхьэжу къэплъытэ хъунущ и бын хъарзынэхэр: зы къуэрэ пхъуищрэ, абы къащIэхъуа нэрыбги 9-р, абыхэм къащIэхъуэжа 9-р. Зэпымыууэ, зыми щамыгъащIэу, анэм и тепIэнщ ахэр.

«Дэ дыгузавэу дыкъыщIэупщIэу телефонкIэ дыкъэпсэлъами, езым нэгъуэщIщ къытхуигъэхъыбарыр: политикэ, тхылъ, къэрал зэхущытыкIэ», — жеIэ и пхъум. Аращ Александрэ зэрыщытыр — псоми хунэсыну хуейщ икIи къохъулIэ ар, жыпIэнуракъэ. Апхуэдэщи, игу къоуащэ къэралым къыщыхъу ри, СВО-ри.

«Хуабжьу кIыхьлIыхь хъуащ а хьэргъэшыргъэр. Куэд щIащ иухын зэрыхуейрэ. Сабийхэм дигу ящIогъу», — жеIэ.

Тхылъым пщIэшхуэ хуэзыщI Александрэ хуабжьу игу къоуэ ар гулъытэншэу къызэрынэр… — Ныкъусаныгъэшхуэщ ар. Тхылъым акъылыр егъэлажьэ, уегъэгупсысэ, зэрыуегъэлъыт, уегъэпсалъэ, улъегъахъуэ, бзэр къетIатэ, уи гъащIэ еплъыкIэм зрегъэузэщI, зрегъэубгъу, — жеIэ абы.

Ноби тхылъыр зи Iэпэгъу нанэм жиIэр псалъэ фэрыщIкъым. И унагъуэ библиотекэм тхылъу щIэлъыр щIиджыкIащ, нэхъыфIу илъагъуи иIэщ. Ар — зауэм, тхыдэм теухуахэращ. Нэхъ пщIэ зыхуищI тхакIуэхэри къреIуэ: Стаднюк Иван, Симонов Константин, Дыгъужь Къурмэн, Мыжей Михаил, адыгэ тхакIуэ-усакIуэ псоми я цIэ къреIуэ, я произведенэхэр ецIыху.

КъинэмыщIауэ, Александрэ и ныбжьым емылъытауэ, IуэхукIэ жанщ, хадэми нос, унагъуэ кIуэцIми щоIэбэ, дунейм къыщыхъу-къыщыщIэми щогъуазэ, бынми, гъунэгъуми я кIуапIэщ. «Сыт уи гукъеуэ, сыт узыгъэпIейтейр уи илъэс 95-м?» — ди упщIэм, жьыгъэ хабзэу тхьэусыхэкIэ къыпэджэжын тфIэщIа щхьэкIэ…

— Сыарэзы дыдэщ. БынкIэ сыгуныкъуэншэщ. Си жьыщхьэм къызыхуэтыншэу секIуэлIащ. Къэралми си гуащIэр лъагэу къилъытащ. Си гуапэ дыдэ хъуащ къуажэ администрацэри, хьэкълыкъ къулыкъури къакIуэу къызэрызэхъуэхъуар, фIыщIэ яхузощI.., — жеIэ нанэм, мащIэу хогупсысыхьри, къыщIегъуж, — зыщ си гукъеуэр: сыкъыздэхъуа си къуажэжь, Зеикъуэ, сцIыхуу щытауэ, сысейуэ, си Iыхьлы-гъунэгъуу дэсыжIакъыми, сыщыблэжкIэ си гур къызэфIонэ.НеIэмал. ЦIыху акъылыр зыхунэмыса щымыIэ къытщыхъуми, щыIэщ дызыпэмылъэщ, къызытхуемыгъэгъэзэжын. ЩыаракIэ, нанэ дыщэ, гур гъэбыдэ, псэм еущие. Уи нэпс къезыгъэкIуэн нэгъуэщI зы щхьэусыгъуи къыплъимыгъэIэскIэ!

Куэдым, куэд дыдэм и гугъу къытхуищIащ Александрэ, гукъэкIыжхэр хыуей толъкъуну зэтрекIэ, хъыбархэр абыхэм япэджэж макъамэщ. Езым и гупсыси, и псалъи гъэтIысащи, зи, махуэ енми уедэIуу, дерс зыхуэпщIу убгъэдэсынщ. Убгъэдэсами, зы тхыгъэкIэ узыпэмылъэщынщ а псори. ХэкIыпIэр зыщ, езыми къызэрыгурыIуэщи, тхылъ къэгъэщIынращ.

Тхьэм апхуэдэ хъуэпсапIэ нэхум хущIигъыхьэ ди нэхъыжь Iумахуэр!

ТУАРШЫ Ирэ