ТхакIуэм и щIэин лъапIэр

Горький Максим и цIэр зезыхьэ, РСФСР-м и Къэрал саугъэтым и лауреат, ГуащIэдэкI Бэракъ Плъыжь орденыр, ЩIыхь дамыгъэр зыхуагъэфэща, адыгэ литературэм и классик, усакIуэ щэджащэ, тхакIуэ цIэрыIуэ, егъэджакIуэ, журналист ЩоджэнцIыкIу Алий Iэсхьэд и къуэр къызэралъхурэ илъэси 125-рэ зэрырикъуар Налшык къалэми, тхакIуэшхуэр къыздэхъуа Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и щIыналъэхэми дауэдапщэ иным щIэту щагъэлъэпIащ.

Ищхъэрэ Кавказым и творческэ интеллигенцэр: тхакIуэхэри, усакIуэхэри, еджагъэшхуэхэри, щIэныгъэрылажьэхэри зыхэта Iуэхугъуэ нэхъыщхьэр щызэхашащ ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и хэщIапIэм. Къапщтэмэ, пшыхьыр къыздызэрагъэпэща драмтеатрым адыгэ литературэм и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм ящыщым и цIэр 1961 гъэм щегъэжьауэ зэрехьэ.

Щэнхабзэ пшыхьым хэтащ КъБР-м и Парламентымрэ Правительствэмрэ я лIыкIуэхэр, щэнхабзэмрэ литературэмрэ я лэжьакIуэхэр, Урысейм и щIыналъэхэм, гъунэгъу республикэхэм къикIа хьэщIэхэр, усакIуэм и гъащIэмрэ гуащIэмрэ фIыуэ зылъагъухэр, Iыхьлыхэр.

— Лъэпкъым и къуэ щэджащэ ЩоджэнцIыкIу Алий и щIэинхэр ноби балигъхэм я гъуазэщ, щIэблэр абы щIапIыкI. Урысейм щыпсэу лъэпкъхэм я литературэм и гъэтIылъыпIэ лъапIэм щыщ хъуащ тхакIуэм и IэдакъэщIэкIхэр. Абы къытхуигъэна щIэинхэм купщIэшхуэ яхэлъщ икIи къыхощыж и щIыналъэм, цIыхубэм, и лъэпкъэгъухэм яхуиIа лъагъуныгъэ мыкIуэщIыр, гуапагъэмрэ псэ хуабагъэмрэ. И усэхэмрэ поэмэхэмрэ къызэщIаубыдэ адыгэпсэм и къулеягъыр, и къабзагъэр, дахагъэр, захуагъэр, къызыхэкIам и тхыдэр, лъэпкъым зэрыхуэпэжыр. ТхакIуэм зыхищIэт лъэпкъым щIэныгъэ бгъэдэлъхьэнымкIэ, егъэджэнымкIэ жэуаплыгъэ ин зэрихьыр, — къыхэщащ и къэпсэлъэныгъэм КъБР-м и Правительствэм и унафэщIым и къуэдзэ Хъубий Марат, пшыхьыр къыщызэIуихым.

— Лъэпкъ щэнхабзэмрэ литературэмрэ зыгъэбея тхакIуэм и гуащIэм и пщIэр унафэщIхэми цIыхубэми къалъытащ. ЩоджэнцIыкIум и тхыгъэхэм я мыхьэнэм кIуэ пэтми зэрыхэхъуэр нэрылъагъущ. Адыгэ литературэм и зыужьыныгъэм 1920 гъэхэм хэлъхьэныгъэфIхэр хуищIащ Алий. ТхакIуэм и гуащIэм теухуа къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр гуащIафIэу ирагъэкIуэкIащ, и щIэинхэр яджащ. Иджыри а лэжьыгъэхэм пащэ. ГъащIэ мащIэ зыхуиуха, зэман гугъум хиубыда усакIуэшхуэр зэпымыууэ хущIэкъуащ анэдэлъхубзэр хъумэным, и лъэпкъэгъухэм адыгэбзэр зэраджыну тхылъхэр къахудэгъэкIыным, щIэблэр егъэджэным. Курыт еджапIэм щезыгъэджа ЩоджэнцIыкIум хьэрыпыбзэри, тыркубзэри, франджыбзэри, эсперантэри ищIэт.

1941 гъэм усакIуэшхуэр фронтым кIуа нэужь гъэру яубыдащ икIи зауэм и япэ бжьыхьэм Бобруйск щыIэ фашистыIуэм щилIыхьащ. Ар лъэпкъым зэи щыгъупщэнукъым… Пшыхьым хэта хьэщIэ лъапIэ, Адыгэ, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Черкес республикэхэм я цIыхубэ тхакIуэ, СССР-мрэ Урысей Федерацэмрэ я Къэрал саугъэтхэм, Шолоховым, Островскэм я цIэкIэ щыIэ литературэ саугъэтхэм я лауреат, ГуащIэдэкIым и ЛIыхъужь МэшбащIэ Исхьэкъ жиIащ километр 400-м щIигъу зыдэлъ гъуэгуанэ къызэпичами, ЩоджэнцIыкIу Алий теухуа гукъэкIыж пшыхьым хэтыну и къалэну къилъытэу и гуапэу къызэрыкIуар, езым и ныбжьыр илъэс 12 щрикъум Хэкур ихъумэжыну зауэм дэкIа усакIуэм и фэеплъым пщIэшхуэ зэрыхуищIыр.

— Кавказым и нэгъуэщI лъэпкъхэми яхуэдэу, адыгэм ди тхыдэр гуауэрэ гузэвэгъуэкIэ гъэнщIауэ къекIуэкIащ. Тхыдэр, зи цIыху щэджащэхэр зыщымыгъупщэу зыгъэлъапIэ лъэпкъыр насыпыфIэщ. Апхуэдэ лъэпкъыр лIыщIыгъуэкIэрэ псэуну хуэфащэщ. ЩоджэнцIыкIу Алий и гъащIэмкIэ цIыхубэм егъэджакIуэ, гъуазэ яхуэхъуащ, — жиIащ Мэш бащIэ Исхьэкъ. — Зэхыхьэм къекIуэлIа псоми, ЩоджэнцIыкIу Алий и щIэблэми узыншагъэ фиIэу, хэхъуэр фи куэду, фи нэхъыжьхэр вгъэлъапIэу фыпсэуну! ФIыуэ слъагъу республикэм и унафэщIхэми фIыщIэ ин фхузощI!

КъызыхэкIам хуэфащэ ЩоджэнцIыкIу Алий и тхыгъэхэм къэралпсо мыхьэнэ зэраIэр, лъэпкъ псоми яку зэныбжьэгъугъэ зэрыдэлъыр зи IэдакъэщIэкIхэм къыхэщ усакIуэм и фэеплъыр Къэбэрдей-Балъкъэрым и мызакъуэу, Урысей псом зэрыщагъэлъапIэр, и щIэинхэр щIэблэм зэрызэIэпахыр, ахэр дяпэкIи тхъумэну зэрыдикъалэныр, Хэку зауэшхуэми тхакIуэм лIыгъэ къызэрыщигъэлъэгъуар къыхигъэщу къэпсэлъащ филологие щIэныгъэхэмкIэ кандидат, усакIуэ, публицист, УФ-м и тхакIуэхэм я Союзым и правленэм и секретарь Поповэ Нинэ. КъызыбгъэдэкIа творческэ зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ Мединский Владимиррэ Союзым и правленэм и секретариатым жэуап зыхь и секретарь Иванов Николайрэ я цIэкIэ фIыщIэ яхуищIащ зи гуащIэм и пщIэр цIыхубэм ялъытэ ЩоджэнцIыкIу Алий и фэеплъ пшыхь гуапэр къызэзыгъэпэщахэм, республикэм и унафэщIхэм, усакIуэм къыщIэнахэм, и IэдакъэщIэкIхэр фIыуэ зылъагъухэм, усакIуэм и фэеплъым пщIэ зэрыхуащIымрэ ар хуэсакъыу зэрахъумэмрэ я щапхъэ зэрагъэлъагъуэм папщIэ. Абы щIигъужащ къэралым и къулеигъэ нэхъыщхьэхэм ар ящыщу къызэрилъытэр.

— Ищхъэрэ Кавказым и тхакIуэхэу зыщыщ лъэпкъхэм я литературэхэм я лъабжьэр зыгъэтIылъа ЩоджэнцIыкIу Алий, Хетагуров Коста, Стальский Сулеймэн, Цадаса Рэмэзан сымэ я гъащIэр куэдкIэ зэщхьщ. Зэман гугъу зи натIэ хъуа тхакIуэхэм щэнхабзэр ягъэбеящ икIи нобэр къыздэсым абыхэм зэфIагъэува лъабжьэщ лъэпкъ литературэхэр зэтезыIыгъэр. Абыхэм я ужь къиуващ Гамзатов Расул, КIыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын, Зумакуловэ Танзиля сымэ, — жиIащ Дагъыстан Республикэм и тхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и правленэм и унафэщI, а хэгъуэгум и цIыхубэ усакIуэ Ахмедовэ Маринэ. — Куэд щымыгъуазэми, Дагъыстаным и Темырхъан Шурэ (иджы Буйнакск къалэ) щыIэ егъэджакIуэ курсым щеджауэ щытащ ЩоджэнцIыкIу Алий.

Кавказым щыпсэухэр нэхъри зэкъуигъэувэнут усакIуэм и фэеплъ ди щIыналъэм щагъэувамэ… Ди республикэм тхакIуэхэм папщIэ къыщызэдгъэпэщ «Истоки» фестивалым етIанэгъэ ди гуапэу фыдогъэблагъэ, — къыхэщащ абы и псалъэм. Пшыхьым къыщыпсэлъащ УФ-м и тхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм Ставрополь крайм щиIэ къудамэм и унафэщI Куприн Александр, Ингуш Республикэм и тхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и правленэм и унафэщI Накостоев Хаваш, Ищхъэрэ Осетие — Алание Республикэм и тхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и правленэм и унафэщI Хозиев Борис, КъБР-м и тхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и правленэм и унафэщI Бейтуганов Исмэхьил сымэ, нэгъуэщIхэри. КъЧР-м и тхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и адыгэ къудамэм и унафэщI, «Черкес хэку» газетым и редактор нэхъыщхьэ Абидокъуэ Люсанэ къызыбгъэдэкIа зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ Байрамкулов Наурузи, езым и щхьэкIи къызэхуэсахэм фIэхъус гуапэ ярихащ, КъЧР-м и тхакIуэхэм я Союзым и тхьэ мадэм и зыхуэгъэзэхуэныгъэм къеджащ.

ЖиIащ ЩоджэнцIыкIу Алий къыщалъхуа Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэухэм и мызакъуэу, абы и зэфIэкIхэм Ищхъэрэ Кавказыр зэрыригушхуэр, и IэдакъэщIэкIхэм щIэупщIэшхуэ зэраIэр, тхакIуэм и тхыгъэхэм блэкIамрэ нобэмрэ зэрызэпащIэр. — Сэ — нобэ псалъэр хъумэныр зи къалэн пажэхэм ящыщу фи пащхьэ ит журналистым, си гур мэпIейтей. ЩIыхь ин хэслъагъуэу жысIэфынущ ЩоджэнцIыкIу Алий и творчествэм къыщIэтэджахэм сащыщу икIи абы узыфIэмыкIыжыну сригушхуэу. Илъэси 125-рэ! Ар бжыгъэ къудейкъым.

АтIэ — зэпымыууэ къиж псынэщ, ди щэнхабзэр, ди гушхуапIэр, ди псэр къызыхэкIыу. Сыхуейщ дэтхэнэми зыхэфщIэну мы дакъикъэхэм усакIуэ щэджащэм и псалъэхэм и лъэпкъым и гур къазэрыхэщыр. Фи нэгу къыщIэвгъыхьэт, Кушмэзыкъуей къыдэхъухьа щIалэ цIыкIур… Алий дунейм къыщытехьам, Кавказыр ириундэкIт зэхъуэкIыныгъэ хьэлъэхэм, щIэныгъэ зэгъэгъуэтынми ехьэлIауэ. Къуажэ еджапIэ, Бахъсэн мыдрисэ, Налшык егъэджакIуэ семинариер — ныбжьыщIэм и гъащIэ гъуэгуанэр щригъэжьа лъандэрэ тыншакъым. И ныбжьыр илъэс 14-м ит къудейт ар пэжагъым пэщIэту пцIым щыпэувам, ар и щхьэусыгъуэт семинарием къыщIыщIагъэкIыжари — фIыщIэу илъагъу, пщIэшхуэ зыхуищI и егъэджакIуэм къыщхьэщыжу утыку псалъэ щыжиIат. Арами, Алий и хьэл-щэныр абы зэхикъутакъым, уеблэмэ нэхъри ипсыхьащ мыхъумэ. Фи нэгу къыщIэвгъыхьэт! Революцэ зэхэзехуэныгъэхэм я жьыбгъэр зэрихьэт, тырку щIыналъэм абы къыщигъэщIам и япэ усэр – дуней псом цIэрыIуэ щыхъуа и «Нанэр».

Сыту къехуэбылIэрэ а псалъэхэр анэгум! Сабийр щабэу йопсалъэ игу къэкIа и анэм, щIеупскIэ и нанэ гущэр, и лъабжьэм и къежьапIэм егъэзэж… Абы хигъэтIысхьэт псалъэр, хьэдзэм хуэдэу — адыгэбзэр, лъэпкъым и тхыдэр, къэкIуэнум гухэлъ нэхукIэ зэрыхуэплъэр, IуэрыIуатэр зэхуихьэсу, урыс классикхэм я лэжьыгъэхэр адыгэбзэкIэ зэридзэкIыу, щIэблэщIэ зэчиифIэм ягухэм я бжэхэр къахузэIуихыу. УсакIуэм и гъащIэм усыгъэр, псалъэр хэмыту, сыт зищIысыр? Алий ящыщщ адыгэ литературэм и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм, усыгъэм и зэхэгъэувэкIэм лъагъуэщIэ хухэзышахэм.

ЦIыхубэ уэрэдхэм я макъамэр къищтэри, къигъэщIащ абы псэ зыIут, бгым къыщепщэ жьы къабзэм хуэбгъадэ хъун литературэбзэр. Абы и «Къамботрэ Лацэрэ» — адыгэ лъэпкъым и эпическэ къекIуэкIыкIар къэзыгъэлъагъуэщ, лъагъуныгъэр, щIыхьыр, бэнэныгъэр зи лъабжьэщ. Зэкъым ар зэрыщIэзджыкIар, си нэпсхэр къысфIэкIуэу … Абы и псалъэхэр — урысыбзэкIи, адыгэбзэкIи, балъкъэрыбзэкIи, Урысейм щыпсэу лъэпкъхэм я бзэкIи — щоIу ди къэралышхуэм и щэнхабзэ зэмылIэужьыгъуэхэр зэхэзыухуэна лъэпкъхэм ягухэм. А псори зыхузэфIэкIар гъащIэ кIэщI дыдэ къэзыгъэщIа, зэхъуэкIыныгъэ хьэлъэхэм хэхуа усакIуэрщ, тхакIуэрщ…

АдэкIэ – зауэр къоунэху. Алий абы Iуоувэ… къалэмыр игъэлъащэу. А зэманым итхахэр — Хэкум псэемыблэжу и щIыхьыр зыхъумэн къуэ щыпкъэм и тхьэлъанэщ. ФашистыIуэм щоужьых абы и макъыр – щэнхабзэм и егъэджакIуэр, дуней хъурейм и усакIуэр IэщIокIуадэ фашизмым. Хьэуэ! Ар дунейм ехыжауэ схужыIэнукъым! Абы и щIэиныр: и тхыгъэхэр, и гуп сысэ куухэр, и псэр — дунейм къытенащ, икIи псэунущ. Абыхэм ноби дыхуаущий лъэпкъым и щэнхабзэмрэ литературэмрэ тхъумэным, пщIэ хуэтщIыным. ЩоджэнцIыкIу Алий — ди лъэпкъым и гъуджэщ: абы и творчествэр — ди лъэпкъым и тхыдэщ, и гъэсэныгъэщ, и къарущ. Дапхуэдизу гъащIэ гугъу ЩоджэнцIыкIу Алий къимыгъэщIами, илъэси 125-рэ фэеплъ махуэр гъэнщIауэ щытыпхъэщ абы и усэхэм щIалъхьа уэрэдхэмкIэ, и тхыгъэхэм тращIыкIа пьесэхэмкIэ. ЖызоIэ: ЩоджэнцIыкIум и псалъэхэр — ар ди псэхэм я гущэщ, дигухэр къэзыхъумэщ. Къамботрэ Лацэрэ зэрахьа лIыгъэр яхурехъу щIалэгъуалэм щапхъэ, къыхурегъэуш лIыгъэ зэрахьэным, «Нанэ»-м тщыремыгъэгъупщэ дыкъызытекIахэр.

Алий, уэ сыт щыгъуи ущIыгъущ уи лъэпкъым — дыгъэр Iуащхьэмахуэ щыкъухьэкIи, къэдупсэлъ дэтхэнэ псалъэмкIи! Къыдэпта нэхугъэм папщIэ — ФIыщIэ мыухыж!

***

Мы фэеплъ творческэ зэхыхьэм кърагъэблэгъа къэс къыхагъэщащ пшыхьым зэрыхэтар гуапэ зэращыхъуар, ЩоджэнцIыкIу Алий и щIэинхэм пщIэ зэрыхуащIыр, куэд къимыгъэщIами, усакIуэм адыгэ литературэм хэлъхьэныгъэфI зэрыхуищIар, и Хэкум, и лъэпкъэгъухэм, и IэщIагъэм зэремыпцIыжар, зауэлI, усакIуэ нэсым и щапхъэ игъэлъагъуэу, лIыгъэрэ хахуагъэрэ хэлъу и псэр зэритар, абы и IуэхущIафэ дахэхэр, и щIэинхэр къахуэщхьэпэху, ар ягу къагъэкIыжыху псэу пэлъытэу зэрыщытынур. КъБР-м и Iэтащхьэм и чэнджэщэгъу, ЩоджэнцIыкIу Алий и къуэрылъху Мурат фIыщIэ ин яхуищIащ пшыхьыр къызэзыгъэпэщахэмрэ абы къеблэгъахэмрэ, и адэшхуэм псалъэ гуапэ къыхужызыIахэм. Къэпсэлъэныгъэхэр зэфIэкIа нэужь, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и артистхэр гъэхуауэ къеджащ усакIуэм и IэдакъэщIэкIхэм. Пшыхьыр ягъэдэхащ республикэм и уэрэджыIэхэмрэ къэфакIуэхэмрэ.