Темырхэ я нэхъыжьыфI — жьантIэ

Зымахуэ телефонкIэ зы дадэ гуэрым зыкъыспещIэри къысхуеIуэху ТекIуэныгъэ Иным теухуауэ и унэм деж къыIэщIэлъэгъуэжа теплъэ лъапIэр газетым къытрезгъадзэмэ и гуапэ зэрыхъунур икIи къызолъэIу щIэхыIуэу и деж сыхуеблэгъэну. Ар Адыгэ-Хьэблэ районым и «Рассвет» колхозым зоотехник-селекционеру илъэс куэдкӀэ щылэжьа ТЕМЫР Умар Тэлостэн и къуэрат.

«Уи адэшхуэмрэ уи адэмрэ хэт сымэ?» жэуэ къызэупщIа, езыр хэтми къызгуригъэIуа иужьщ ар си къуажэгъуу зэрыщытыр къыщысщIар. Сэ Темыр Умару зи цIэ зэхэсхар къэрал Iуэхузехьэу, РСФСР-м и цIыхубэ депутату щытарати (Тхьэм здэкIуам щигъэтынш), абы цIэджэгъу иIэу ауи си пщIыхьэпIэ къыхэхуакъым зэгуэр. Аращ, атIэ, Хъумэрэ и гъащIэм укъыкIэрычауэ укъыщынэкIэ зэрыхъур. 

Темыр Умар къыщыхъуащ 1934 гъэм шыщхьэӀум (августым) и 8-м. Илъэс пщыкIутхум итт къуажэлIхэм ябгъурыувэу мэлыхъуэн щыщIидзам. ЕплIанэ классыр къыщиухам, и адэр зауэм Iухьат, быным я нэхъыжьыр езырати, пасэу игъэунэхун хуей хъуащ лэжьэным гугъуехьу пыщIар. Ауэрэ, 1950 гъэ пщIондэ мэлыхъуауэ, и анэр къоущие: «Уи ныбжьэгъухэр йоджэ, уэ щIэныгъэншэу укъэнэнущ» жери. Сытыт ищIэнур щIалэ цIыкIум, и анэм къыжриIам йодаIуэри, и мэлыхъуэгъу Лъэпсырыкъуэ Мыстафэ минрэ щитхурэ хуэдиз хъуну дихъума гъэлъэхъу хэплъыхьахэм хуэмыхъуу къахенэри, унэм йокIуэлIэж.

1960 гъэм Беслъэнейхэ Хьэжумаррэ НэфIыцIэрэ япхъу Гуащэсырымэ унагъуэ хъарзынэ дещIэ Умар. Зы къуэ къащIохъуэ Ахьмэд и цIэу. Абы автодорожнэ техникумыр (нобэкIэ Ищхъэрэ-Кавказ къэрал академиер) диплом плъыжькIэ къеух. И пхъурылъху Тамарэ Санкт-Петурбург дэсщ, тхылъ хъумапIэм унафэщIу щолажьэ, и къуэрылъху Темыркъан (Умар и адэшхуэм и цIэр фIищащ) — Орлов дэт ищхьэ военнэ академием щоджэ, етIуанэ курсыр мы гъэм къызэринэкIащ.

Дадэм и гукъэкIыжхэр щришажьэм и щыкъу адэр кIуэдыкIей зэрыхъуар къызжимыIэжу хуэшэчакъым. Зэрыхъуари мыращ. Хэку зауэшхуэм уIэгъэ хихыу 1945 гъэм Хъумэрэ къэкIуэжа нэужь, Хьэжумар Къущхьэхъу дэкIауэ тести, абы и гъунэгъуу щыс Ещэр Абдулыхь, фочыр зэпкърихыу илъэщIыну щыхуежьэм хутыкъуэщ, къыIэщIэуэри, зэшэзэпIэу IэщIэукIащ лIы хъарзынэр. Псэ зыIут дэтхэнэри КъэзыгъэщIам и фIэкIыпIэншэ ухыгъэщ щIыжаIэр мис арагъэнщ, ажалыIэр къыщоIэнур къыпхуэщIэнукъым…      

1955 гъэм, зи къулыкъущIэгъуэр къэса Умар, и къуажэгъухэу Дыгъужь Нурдинрэ Дзэмыхь Аслъэнджэрийрэ ящIыгъуу Усть-Жэгуэтэ вокзалым пщыхьэщхьэм кърашэх. МафIэгум ирагъэтIысхьэри Невинномыск яшэ, итIанэ Ставрополь машинэкIэ нахус. Дзэм ираджа щIалэхэр, здаунэтIыну лъэныкъуэхэр зыгъэнаIуэр «щэхуакIуэхэрати», Севастополь къалэ-лIыхъужьым щыщу къэса офицерхэр цIыхуфIу къыщIокIри, ХыфIыцIэ флотым илъэсищкIэ къулыкъу щрагъэщIэну адыгищри я ужь ирагъэувэ.  

Связисту, радиотелеграфисту абдеж Умар щоджэж, радиостанцым и старшина ящIыхун. Нурдинрэ Аслъэнджэрийрэ къанэмыщIауэ, хыдзэм къадыхэтт Балэ Мухьэмэдрэ Шурдым Билалрэ — тIури Куэш-Хьэблэ къуажэм щыщт.

Билал унагъуэ ищIагъащIэу къулыкъум дэкIат. И жыпым сомий фIэкIа имылъу, гъуэмылэ щIагъуи имыIыгъыу ежьат Умар сымэ я гъусэу. ИкIи зы взводым щыхэхуэм, тхьэмахуэ дэкIауэ ар Темырым йолъэIу щIэрыпсу лъыгъ и туфлъитIыр ищэхуну. «Сыт къэхъуар?», — жэуэ Умар щыщэупщIэкIэ, — Севастополь гъэмахуэр щыуэм дыдэщ, шэчыгъуейщ, шэIумыл ящэу зэхэсхащи, къызэрысщэхун сиIэкъым, — къритыжа жэуапым къегъэIэнкунри, — Умыгузавэ уэ, сэ ахъшэу сIыгъыр къыдэлыжу зыхуридгъэкъункъэ, — поджэж Умар дзэм ныбжьэгъу пэж къыхуищIа и лъэпкъэгъум.

Ставрополь къэрал аграрнэ университетым и зоотехникэ факультетыр 1964 гъэм къыщиухым, Адыгэ-Хьэблэ районым хыхьэ Абазэ Хьэблэ къуажэм и «Рассвет» колхозым лэжьапIэ ирагъэблагъэ. Умар абдеж зоотехник-селекционеру илъэсиплIкIэ Iуэху щещIэри, и IэщIагъэ нэсым хуэныкъуапэу къоджэ Ленин и цIэр зезыхьэ Эрсакон колхозыр. ЩIыгуфIхэр зэрылъ, вагъэ миних-миниблым нэс зиIэ къуажэм гуэдзи, нартыхуи, щIымахуэрых жылэхэри щыхэпсэнкIэ хъуэпсэгъуэт.

«Зы гъэ гектар щитхум нэблагъэм хьэ бэгъуа къыщитхыжым, жэм фермэхэм я гъэшыр хуэдэ бжыгъэкIэ дэкIуейри, партым и Хьэбэз райкомым и япэ секретару тета Тэтэрщауэ Рем пщэрылъ хуащIащ и лэжьэгъухэр здищтэу Эрсакон колхозым щапхъэ къыттрихын папщIэ ди деж щыхьэщIэну. «У коровы молоко на языке» жыхуиIэ урыс псэлъафэм зыгуэркIэ ебгъэщхь хъунут ар, сыту жыпIэмэ, Iэщым Iусу ебгъэшхращ, икIэм-икIэжым, гъэшу уиIэнум и куэдагъри и фIагъри зэлъытар», — Эрсакон колхозым зэрыщылэжьар игу къегъэкIыж нэхъыжьыфIым.   

Абы адэкIэ, 1976 гъэм и гъэмахуэпэ мазэ пщIондэ Къэрэшей районым и «Марэ» совхозым мэкъумэш хъызмэтымкIэ къудамэм и унафэщIу, итIанэ «Жэгуэтэ» совхозым зоотехник нэхъыщхьэу щолажьэ. Иужьрейм Iухьэн ипэ, мэкъумэш хъызмэтым и проивзодственнэ Управленэм (нобэкIэ КъЧР-м мэкъумэш хъызмэтымкIэ и Министерствэм) и арэзыныгъэ тхылъ имыIэу и Iуэхур зэфIэкIынутэкъыми, къудамэм и унафэщI Лафыщ Диля щыбгъэдыхьэм: «Ирикъунщ къызэхэпкIухьар, Умар. ЦIыхукIэ дызэхурикъукъым, аддэ ди IуэхущIапIэм къыIухьи лажьэ» къыжреIэ икIи а махуэ дыдэм IэщхъуныгъэмкIэ къудамэм зоотехник пашэу лэжьэн щыщIедзэ.  

Iэщхъуныгъэр гъэкIуэтэнымкIэ Къущхьэхъу деж штаб къыщызэрагъэпэщым, унафэ къахьри Умар абы унафэщIу ягъакIуэ икIи илъэсипщIкIэ лэжьыгъэшхуэ щегъэкIуатэ гъэмахуэ зэманым былымхэр тхъэгъуэ здихуэ бгылъэ хъупIэм. Зы къэрэшей щIалэфI и къуэдзэт — Хапаевхэ Мыхьэмэт, арат Iэщхэм яIэзэр. Цахилов Олег жэуэ зы осетини и гъусащ зоотехникыу. Малокъэрэшей район сымаджэщым икIыурэ мазэ къэс зы медбрат, зы терапевт, зы дзэIуч плъырыну яхуэкIуэт. Мылицэм и лэжьакIуэхэри хуабжьу дэIэпыкъуэгъу къахуэхъут, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, хъупIэм цIыхуу екIуэлIар мащIэтэкъым, зэрегъафэурэ щызэзэуэж къэхъути, къулыкъущIэхэр бэлэрыгъыну хуиттэкъым.    

Къущхьэхъу тесыным нэхъ гугъуу хэлъам теухуауэ Тымыр Умар щызэупщIыжкIэ, шэчыншэу, япэу къыхигъэщыр пщыIэхэм пэщIэдзэ учёт зэращI щIыкIэм зэрыкIэлъыплъыгъуейрат. Фермерхэм журнал яIэт шэ литр дапщэ къашами, жэмышхэм я цIэхэри, мазэм шэуэ къагъэсэбэпар зыхуэдизри, шэм и Iувагъым и пщалъэри иту. Iэщ щхьэ бжыгъэу зэрахуэри тхылъ щхьэхуэм иратхэт. Абы къыщыхьа илъэсиплI гъэлъэгъуэныгъэхэр ехьэлIат жэмхэм я цIэм, нэпкъыжьэу ятедзам, я хьэлъагъым.  

Хъумэрэ къуажэм щыщ цIыху IэпщIэлъапщIэхэр тесыну дэкI зэпытт Къущхьэхъу. Бычысын километрибгъукIэ пэIэщIэ пщыIэр иIыгът Лыхь Алий. Алэкъей Iэдэми и бынунагъуэм щIыгъуу фермэ игъэлажьэт. 1992 гъэм хъупIэм мылъкуу телъар зэхадыгъуэжын щыщIадзэм, Iэдэм былым щитIым щIигъуу игъэхъуар къэбэрдейхэм ярещэж, хьэпи-шыпи къыхуэмынэжу. Жэм къэзышыфыну хъупIэм ихьэр мащIэ дыдэт, загъэсэжын къахудэхуэт инэхъыбэм. Малокъэрэшей районым и хъызмэтиплIрат жэмхэр аппараткIэ къэзышыр.  

1992 гъэм, КПСС-м и Къэрэшей-Черкес обкомым и япэ секретарь Лесниченко Валентин Iэщыхъуэ штабым жэмыш зэрыхущыщIэр щхьэусыгъуэ хуохъури, лъагапIэм пщыIэу тетар зэхрегъэкъутэж. Темыр Умари зыгъэпскIыпIэрэ пщэфIапIэрэ зыхэт яIэгъэIэпхъуэ пхъэ унэ цIыкIум илъэс фIэкIа щымыпсэужу, Тохъутэмыщ къуэладжэм къохыж.    

Хъумэрэ къуажэм и къуэфIу, лIы зэпIэзэрыту къытхэт ди нэхъыжьыфIыр 1994 гъэм илъэс 60 зэрырикъуу, хэгъуэгум мэкъумэш хъызмэтымкIэ и министр Гочияев Борис ар и ныбжьыр нэсауэ къелъытэри егъэтIысыж, и IэщIагъэмкIэ иджыри куэд хузэфIэкIыну къэнауэ. Абы и пщэрылъхэр къыхуегъанэ «Светлое» совхозым и унафэщI Эбзеев Манаф.

Жагъуэ зэрыхъущи, Умар и щхьэгъусэр илъэситI мэхъури къыщхэщытыжкъым, гъащIэ гущIэгъуншэм Iихащ и нэу, и псэу иIа бзылъхугъэр. Ахьмэд щхьэхуэу мэпсэу, ауэ зы махуи и нэIэ техауэ къигъанэкъым и адэр, кIэлъыкIуэурэ хуопщафIэ, ныбжь дахэ иувар зыхуэныкъуэнкIэ хъуным щигъащIэкъым.

Умар шынэхъыщIитI игъуэнэмысу фIэкIуэдащ — Iэдэмрэ Индрисрэ (Тхьэм здэкIуам щигъэтыншхэ), и шыпхъу Заремэ закъуэщ къыхуэнар. Ар и дэлъхум телефонкIэ сыт щыгъуи къыпыщIащ, къыхуогумэщI. ВжетIэнщи, а бзылъхугъэ лъагъугъуафIэр абазэ нысэщ, и гъащIэ псор егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмрэ теухуауэ къекIуэкIащ, абы и къуэрылъхущ КъЧР-м щэнхабзэмкIэ и министр Агырбэ Зураб.

ПщIэ зыхуэсщI си къуажэгъу лъапIэ! Псэлъэгъу сыпхуэхъумэ пфIэфIу уи деж сыщынебгъэблэгъам, уи гукъэкIыж нэхухэмкIэ укъыздэгуашэу дыщызэбгъэдэсам апхуэдизу уи гурыхуагъым сыкъызэщIиIэтащи, ди къыкIэлъыкIуэ зэIущIэр къысхунэмыгъэсыжу сыщысщ, Умар.

Ди къуажэгъухэр, узыдэлэжьахэр, гъащӀэм зэрымыщӀэкӀэ узрихьэлIа нэрыбгэхэр уи нобэми хэтщ пщымыгъупщэжу, уригушхуэу. Тхьэм куэдрэ дяпэ уригъэт, иребагъуэ къуэпсу укъызыкъуэжа Темырхэ, иреунэ узыгъэгушхуэу къыпкъуэт уи щIэблэ дахэр…   

 ЛЫХЬ Тимур