Си адэм и къекIуэкIыкIар

Си адэ ЖАМБЭЧ Сэлихь 1909 гъэм фокIадэм (сентябрым) и 6-м Али-Бэрдыкъуэ (Хьэгъундыкъуей) адыгэ къуажэжьым щыпсэу унагъуэшхуэм сабий еханэу къихъухьащ. Къэтэджащ и адэр имыIэжу. Илъэс пщыкIуплIым иту лэжьэн щIидзащ Хъумэрэ къуажэм, лIыщIэу Беслъэнейхэ я унагъуэм. Абы щылажьэу езыр-езыру тхэфу, еджэфу зригъэсащ, тутын ныкъуэф зыкIуэцIылъ тхылъымпIэ е газет кIапэ къищтэмэ къигъэсэбэпурэ.

1929 гъэм щIотIысхьэ ШКМ-м (Школа Крестьянской Молодежи). Ар къиуха нэужь, Ермэлыхьэблэ (Армавир) военнэ училищэм летчикыу щеджэн щIедзэ. Ауэ мазэм щIигъу нэхъ щемыджауэ училищэм къызэрыщIагъэкIыжымкIэ командирыр унафэм къыхуоджэ. Иужьым къызэрыщIэкIамкIэ, и къуажэгъу гуэрым письмо итхат Сэлихь хуэдэхэр совет военнэ училищэ щебгъаджэ мыхъуну.

«Дыжьын уэркъхэм (родовой дворянин) къахэкIащ, щIыгу яIэщ, Iуащхьэ яIэщ, и щхьэгъусэр къуажэпщу щыта Хьэгъундокъуэхэ япхъущ» жиIэри. ЩIэныгъэ зиIэрэ еджэф-тхэфрэ къуажэм а зэманым щыкуэдтэкъыми, ди адэр щIэлъэIуащ письмор кърагъэлъагъуну. Ар зытхар къищIэным гугъу дехьакъым. Ауэ, къуажэм къигъэзэжа иужькIэ зэи гу зылъригъэтакъым а лIым итхар ицIыхуу. Езыр ликбез IэнатIэм пэрыувэри лэжьащ.

1930 гъэм абы аргуэру къеух мазих егъэджакIуэ курсыр, Черкесск деж. ИкIи егъэджакIуэу Али-Бэрдыкъуэ еджапIэм щолажьэ. 1931 гъэм къеух «Курсы учителей повышенного типа» жэуэ Псыхуабэ (Пятигорск) дэтыр. 1931-1933 гъэхэм советыдзэм къулыкъу щещIэ. Къигъэзэжа нэужь, 1936 гъэм нэгъунэ АлиБэрдыкъуэ пэщIэдзэ еджапIэм завучу щолажьэ. 1936 гъэм си адэр щIохьэ Черкесск педучилищэм. Ирагъэджэн ямыдэу мыбдежи хуабжьу гугъу ирагъэхьащ.

Утыкум кърагъэувэти: «Уи щхьэгъусэр пщыхэм япхъущ, уеджэну ухуеймэ, хыфIэдзэ», — къыжраIэт. «Си сабийхэр дэнэ схьыну?» — щыжиIэкIэ, «Ар уэ уи щхьэгъэузщ», — къыжраIэт. ИужькIэ си адэр лъэсу Пятигорск кIуащ (абы щыгъуэми край купсэр здэщыIэр абдежрат). Iуэхур зытетыр щажриIэм, инспектор гуэрым машинэм къригъэтIысхьэщ къишэжри, къайпсэлъащ. Дауэрэ зэхэзехуэн ямыщIами, 1938 гъэм педучилищэр къафIиухащ. Училищэм щеджэм къуажэм къэкIуэжауэ губгъуэм дэкIат лэжьакIуэхэм газет къахуеджэну, япсэлъэну.

КIэртIоф шыуани ягъэвэну палъэри тIысауэ ди адэм едаIуэу загъэпсэхуу здэщысым, бригадирыр телъэдащ. КIэртIоф шыуаным лъакъуэкIэ еуэщ ирикIутри, зимычэзу псалъэхэр бзылъхугъэхэм ярипэсу щIидзащ. Си адэр къэтэджщ, бригадирыр шым кърилъэфэхри и хьэкъ IуигъэщIащ, кърихужьэжащ. КIэртIофри пилъэжщ, игъэтIысыжхэри заригъэгъэпсэхуащ, яжриIэну зыхуеями иригъэдэIуахэщ. 1938 гъэм щегъэжьауэ 1941 гъэм нэгъунэ Хьэгъундыкъуей илъэсибл еджапIэм и унафэщIу щытащ. Педучилищэм щеджэм, иджыпсту драмтеатрыр здэщытам, зи №9 бзылъхугъэ еджапIэу щытам, щыпсэухэт.

Си адэр зэреджэу, адыгэбзэмкIэ къалэм щригъаджэу лажьэт. «ЛэжьапщIэр къызэрырату алывэрэ щIакхъуэрэ къытхуихьти дигъэшхт» жаIэжт къыдэпсэуахэм. Хьэпсэр а еджапIэм къыпэщытт. Зы пщыхьэщхьэ гуэрым си адэм щхьэгъубжэмкIэ къилъэгъуащ яукIыу къыщIадзауэ щылъ лIыр. Ар къэтэджыну пылъ щхьэкIэ, хузэфIэкIтэкъым, къипщыхьу щылът. Езыр здыщIэсым а насыпыншэр къихьыну мурад ищIащ. И гъусэхэм къыхуадакъым: «Ар шынагъуэщ», — жаIэри. Ауэ: «Фэ фышынэмэ нэгъуэщI пэш фыкIуэ», — жиIащ си адэм.

ЛIыр дрихьеящ здыщIэсым. Щэхуу гъэпщкIуауэ махуэ бжыгъэкIэ кIэлъыплъурэ иIыгъа нэужь, жэщу и унагъуэм яхуишэжащ. Абы и унэцIэр сщIэжкъым, ауэ Инжыджышхуэ щыщ егъэджакIуэт. Си адэм гущIэгъушхуэ хэлът. Си дэлъху лIауэ хьэдагъэм сыздэщысым, зы фыз гуэр къызбгъэдэтIысхьэри къызжиIауэ щытащ: «Уи адэм а зым нэхъ имыщIами, и жэнэтыбжэр зэIухащ. Зы щIалэ цIыкIу сэдэкъэ хихыу къикIухьу хьэуазэ Iэтэ лъабжьэм щIэлIыхьауэ къагъуэтат. Ар ефэндым щIилъхьэн идэтэкъым, щхьэусыгъуэр — къызэрыпэмыкIуэнуIэр ищIэти.

Уи адэм щызэхихым ефэндым егъэзыгъэкIэ щIригъэлъхьащ, щынэ иукIри IэфIыгъэкIэхэри и гъусэу, сабийхэр игъэшхат». Зы гъунэгъу нанэ диIэт, къуэи иIэт, ауэ анэм щIагъуэ пылътэкъым. НакIуэти, зыхуэныкъуэр, тлъагъуми дымылъагъуми, къыдихт. Гу лъатауэ къыщыгурыIуэкIэ: «Укъэмыплъэ, Жамбэч», — жиIэти къыдэкIыжт.

А нанэм си адэм къыжриIэт: «Уэ, Жамбэч, сылIэмэ хьэдэр хьэзыр хъуа жыпIэу уныIухьэмэ, сыкъыпхущIэIэбыкIынщ». Ар щылIам, хьэдэм ирахьэлIэну псори си адэм къыхуищэхущ яритри езыр куэбжэм къыдэкIри ежьащ. Нанэр куэбжэм къыдаха нэужьщ кхъаблэм щыщIэувар. Бемырзэ Мухьэдин и анэшхуэ Лейла ди адэр щылIам зэшыпхъухэм къыдбгъэдэсу махуищкIэ игъеящ: «Си быныр къыздипIащ», — жиIэри. Ар икIи я гъунэгъу хъыджэбзт. АбытIэхэрэ Жамбэчхэрэ дызэбгъэдэст. Къардэн Хьэсанэ си адэм и ныбжьэгъу пэжу щытащ. Абы и бынхэм я адэр ямыIэжу къэнати, сыт щыгъуи и нэIэм щIигъэтащ. Я нанэ Iэминат тхьэмыщкIэр зыгуэркIэ сабийхэм зэгуагъэпмэ, си адэм занщIэу къыжриIэу щытащ. Гъэхэр гъаблэт, гугъут. И къуэшитIым я бынхэми я адэ ящхьэщыттэкъыми, абыхэм и гур яхуэмыгъуэу, зэрыхузэфIэкIкIэ ядэIэпыкъуу псэуащ.

Елбыргъэн сымаджэщым щIэлъу бзылъхугъэ гъы макъ щызэхихым щIэупщIащ щIэгъым. КъыжраIащ ар сабийуэ пщIы зиIэ, зи щхьэгъусэр зыхэкIыжа, иджыри зы сабий пэплъэ бзылъхугъэу. Абы зэтIолъхуэныкъуэ игъуэтати, «дауэрэ спIыну?» жиIэу гужьеяуэ арат. Си адэм зы сабийр къыIрихауэ щытащ… Абы хуэдэ щапхъэ куэдыкIейщ. Си адэр унагъуэ псэуныгъэмкIи хуабжьу гумызагъэу щытащ. Зыгуэр мытэрэзу дакъикъэ щысынутэкъым. Хадэм жыгым и фIыпIэхэр щигъэкIт. Япэ дыдэу семэн зыгъэжу унэ къыхэзыщIыкIар арат. ИужькIэ къуажэдэсхэми абы иужь яхуу щIадзащ, куэдми унэ ящIым нэмыщIу ягъэжурэ ящэт.

ИужькIэ чырбыш унэ ищIащ. Ар Реутов жиIэу зауэм и гъуса лIы гуэрым зэтрилъхьауэ щытащ, абы щыгъуэм абы хуэдэ зыми ищIатэкъым. Бжьэ иIыгъыу щытащ, щэкIуэныр, бдзэжьей ещэныр фIыуэ илъагъут. Ди адэм къаруушхуэ хэлът.

Ди нанэм къызэрыджиIэжу щытамкIэ, ар куэдрэ быдзышэ ефауэ щытащ. «ЩIалэ такъыр хъууэ Къущхьэхъу здашэхукIэ ефащ. Арауи къыщIэкIынщ апхуэдэу къарууфIэ щIэхъуар», — жиIэжт нанэ. Зауэм къикIыжа нэужькIэ и узыншагъэр щIэгъуэжтэкъым, контузие иIэт, и лъакъуэм мыкIыжу уIэгъэ телът. Зы жэщ ди анэм ар хуимыпхауэ пIэкIуэцI игъуэлъхьакъым. Зэи и лъакъуэр хуабжьу фIэбагэти шырыкъур къыщыфIэдмыхыжыф хъут. Абы хуэдэу щыт пэтми, тIыси псэхуи имыIэу лэжьащ. Си адэм щхьэц хъурыфэ ин дыдэ тетащ. Ауэ, ар танкым ирисыхьа иужькIэ апхуэдэу къэкIыжакъым. ЕджапIэм щIэсым зэрыщыту пщэдджыжь къэс зарядкэ езым дигъэщIт. Пщэдджыжьым дигъэувурэ, Нэхущ РэIуф здытес уэрамымкIэ дыдишурэ, Жамбэч Умар здытесымкIэ псыхъуэ мывэ зырыз тIыгъыурэ дыкъыдишыжт.

А мывэхэмкIэ, езы дыдэм, егъэджакIуэхэри зыдигъэIэпыкъуурэ, еджапIэм и тротуарым и кIыхьагъыр, тучаным нэсыхукIэ ищIауэ щытащ. Езы еджапIэм бжэи, щхьэгъубжи, лъэгуи иIэжтэкъым: шэщ ящIыжауэ щытащ нэмыцэм. Дауэрэ ищIами ари зэфIигъэувэжащ, къихухьащ. Си адэр дахэ дыдэу, тхэт. Дэ адыгэбзэкIэ дригъэджэну етхуанэ классым дыIэщIалъхьат. Тэмэму, дахэу тхэфу зыри къытхэттэкъым. Сыту жыпIэмэ, дэ тетрадь диIэу дритхатэкъым. ТхылъымпIэ фIыцIэ гуэр напитIу зэгуэту диIэти, мелкIэ зы дерсыр ттхыт, ар тедгъэкIыжти етIуанэ дерсыр ттхыт. Абы линие иIэтэкъым. Си адэм тетрадь зырыз къытхуигъуэтри дахэу дытхэу дригъэсащ. Абы дауэрэ ищIми, фIыуэ еджэ сабийхэм саугъэт яритт.

Дэри Iейуэ деджэтэкъыми, ди егъэджакIуэхэм саугъэт зратынухэм дыхатхэт. АрщхьэкIэ дэ зэи къыдиттэкъыми, ар дигу къеуэти, дыгът. Ди анэм и дэлъху Хьэгъундокъуэ Рэмэзан зыгуэрхэр къытхуищэхути дытригъэужт. Ари зыпIар си адэращ, раскулачить ящIахэу, и анэри пасэу лIауэ, и адэри къуажэм дахуауэ, езыр ди деж щыIэт. Дворецым ипщэкIэ ХьэкIырэ Хьэмэдэ здэпсэум къыпэщылъ уэрамым пэщIэдзэ еджапIэ итащ. Си адэр абы икIи щылэжьащ, щыпсэууи щытащ.

Сэ сыкъыздэхъуар абдежщ. Ди нанэм жиIэжу зэрыщытамкIэ, лэжьэну абы къыIухьэхэм егъэзыпIэ ягъуэтыхункIэ ди унагъуэм къытхэсу щытащ. А еджапIэр нэмыцэр къыщыкIуам якъутащ. Ди унагъуэм цIыху куэд щызэблэкIащ. Гъэсынри ерыскъыри хуабжьу Iэслъэст. Абы емылъытауэ, махуэ щIагъуэ блэкIтэкъым си адэм зыгуэр имыхьэщIэу. ЩоджэнцIыкIу Алий псым зэпришти Iэдииху ишэт, кIэлъыкIуэти къишэжт. Абы Iэдииху жыхуиIэ усэр здитхар ди дежщ. Письмо къахуитхауэ жаIэж: «А фи пэш цIыкIум зэ зыщызгъэпсэхужыну сщIамэ пщIэ щIэстынт», — жиIэу иту. Iэдииху чэщанэм и Iэхэлъахэр къатIыху щIэныгъэрылажьэ лъэрыхь Алексеевэ ди дежщ здэщыIар. Уэшхым хиубыдэри щIыIэ къыхыхьати, си адэ-анэр хуабжьу хуэгузавэу пылъащ.

Си анэ шыпхъур Уэхъутэ Абдулыхь и щхьэгъусэти, Къэбэрдейм къикIыу къакIуэ псори ди деж къишэт. Къуажэдэс нэхъыжьхэу ТыIэщ Мыхьэмэт, Жу Алий, Аслъэныкъуэ Шу, нэгъуэщIхэми куэд жрагъэIэжурэ ятхыжт. Шортэн Аскэрбий гупышхуэ щIыгъуу къакIуэурэ куэд итхыжащ а нэхъыжьхэр къигъэпсалъэурэ. Ди унагъуэм щыхьэщIащ Къэбэрдейм нэхъ пшынауэ Iэзэу иса, уэрэдус Къэжэр Индриси. СощIэж: пщыхьэщхьэкIэ куэд дыдэу къуажэдэсхэр къызэхуэсти едаIуэт. Сыт хуэдиз цIыху щызэблэмыкIами, я напIэр зыми къыхурадзыхакъым, икIи ди анэми зы махуэ ди адэр къигъэукIытакъым. ЕджапIэр зэфIэгъэувэжыным нэхърэ нэхъ псынщIэтэкъым илъэс бжыгъэкIэ емыджа, зи ныбжьыр блэкIахэр зэхуэпшэсыжу щIэныгъэ бгъэдэплъхьэныр. Ахэр зейхэми ирагъэджэну хуейтэкъым. Езыхэр жэщ-махуэ ямыIэу губгъуэм итти, унагъуэмрэ сабий нэхъыщIэхэмрэ абыхэм къыхуагъанэт.

 Iэзэ Нарыч Хьэмзэт и къуэм сыт щыгъуи жиIэжт: «Сэлихь мыхъуамэ сэ семыджэу сыкъэнэнут. Ди адэр къытщхьэщыттэкъым, си анэр губгъуэм итти, унагъуэри нэхъыщIэхэри сэ къысхуэнэт. Сэлихь накIуэри си щхьэфэм и Iэ хуабэр къыдилъэурэ къызэупщIащ: «Уеджэну ухуей?» — жиIэри. Седжэну сызэрыхуейр щыжысIэм, си анэр, дауэрэ ищIами, къытригъанэри еджапIэм сишащ. Нобэр къыздэсым и Iэр си щхьэфэм къызэрыдилъар си гум икIкъым», — жиIэт. Жу Мусэ Исхьэкъ и къуэр егъэджакIуэ нэхъусауэ зэрыщытар хэти ещIэж. Ар си адэм еджакIуэ щIигъэхьат. И анэм ар имыдэу си адэм къыпыбанэри, и джанэ закъуэм и пщампIэ тIэкIур и пщэм къыфIэнэу, адрейр ифыщIауэ щытащ.

ИужькIэ Мусэ лэжьэн щыщIидзэм ди адэр дыхьэшхыурэ: «IэфI, Хъаджэт, уи щIалэм къихь ахъшэр?» — жриIэт. «Лажьэр къыптимыхуэкIэ, пщыгъупщэжынукъэ мыр зэ?» — жиIэти гъумэтIымэт модрейри. Темырдащ Хужь сыт щыгъуи жиIэт: «Сэ еджапIэ сыщIэзыгъэхьар Сэлихьщ. Къэзухыу лэжьэн щыщIэздзами куэдым сыхуигъэсащ». Къэбардэ Iэминат еджапIэр къызэриухыу пионер вожатэу игъэуври игъэсащ икIи псэухункIи зыри ипэ иримыгъэщу лэжьащ. Сыт щыгъуи фIыщIэ къыхуищIт ди адэм. Зауэм щыгъуэ, зауэ нэужьхэми щIымахуэр ткIийт, уэси хуабжьу куууэ къест. Сэ, зыбжанэм къызжаIащ: «Уи адэм IэплIэкIэ уэсым дыхихри еджапIэм дихьат, фи адэм шырыкъу лъапщхьэ кIыхь щыгъти, лъагъуэ тхуиубэурэ, абы дытетурэ еджапIэм дыкIуэт», — жаIэурэ. Сабийхэр зэригъэгуфIэным хущIэкъут.

И ныбжьэгъу Къардэн Хьэсанэ и быным Москва къахурихауэ елкэ зэрагъэдахэ игрушкэ яIэти, ар къаIрихти илъэсыщIэ елкэ сыт щыгъуи еджакIуэхэм яхуигъэдахэт. ЕгъэджакIуэ Нэней Зое хъыджэбз цIыкIухэм «снежинкэ» бэхуцей цIыкIу яхуригъэдт, щэкI къигъуэтти. Сабийхэм сыт щыгъуи гулъытэ яхуищIт. Зауэм къыщикIыжам хьэблэ сабийхэм псоми саугъэт къахуихьауэ щытащ, хэт щхьэмажьэ цIыкIу, хэт бгъэхэIу, хэт щыгъэ. ЩIалэ цIыкIухэми бгырыпх, жьэ пшынэ, нэгъуэщIхэри. Дэ хъыджэбзиплIым щхьэж и цIэ иIуауэ мыIэрысей жыг тхухилъхьауэ щытащ. Сыт щыгъуи къыддэджэгут. И Iэм кIэнфет IэщIилъхьэти, «мыр си Iэр зэтезыхым ейщ», — жиIэти, дэри ди фIэщу деIэт. Ауэ дэнэ зэтепхынт, плIыри и Iэм дыкIэрыщIауэ дыкъиIэтт. Си адэм и гур псоми яхуэмыгъуэт. Си анэм и дыщыр зэхэзехуэн ящIу яIэщIэлъа мылъкур къыщыIэщIахам, Хьэгъундыкъуейрэ Зеикъуэрэ я зэхуаку губгъуэм мазае (февраль) мазэ щIыIэм жэщ-махуэ бжыгъэкIэ исахэт, уэсым хэсу. Абдеж ди анэм и анэ Жансэрей щIыIэ къыхыхьэри лIауэ щытащ.

Дадэ къуажэм дахуат. Иужьым Хъысаут Греческэм кIуэри, абы щыпсэуащ. Хьэгъундокъуэ Рэмэзан быным я нэхъыщIэ дыдэт. Ар ди адэм и куэбжэм къыIуигъэхьауэ яцIыху хъунутэкъым. ИтIани, щэхуу гъэпщкIуауэ зэришалIэри щIыунэм ису яIыгъащ, жэщкIэ цIыхур зэгъэжа нэужь кърагъэкIти, щIыбым жьы щрагъашэт, унэм щагъэжейт. Сэлихь и къуэш Iэдэм зы щIалэ цIыкIу иIэу къэнати, (Жамбэч Мухьэмэд) и анэр унагъуэ щихьэжым, езым къишэжри къуэ ищIыжат. Ар ипIурэ, и анэр къыщикIыжым Иуан Хьэжмурат щэхуу къепсалъэурэ ди куэбжэм блэкIыжри, Иуанхэ кIуэжауэ щытащ. Ди адэм псалъэ жиIакъым. «Ар и анэм и деж еплъэкIыу сэ къэзубыдыфынукъым, ирепсэу», — жиIэри. А

бы щхьэкIэ нэмыплъи хуищIакъым зэикI. Зауэ нэужьым илъэс бжыгъэфIи текIауэ ди дадэ къуажэм къыдыхьэжати здыщIэсыни, здекIуэлIэни иIэтэкъым. Адзын Iэмин езыр хьэпсэт, и быныр Жьакуэ и щхьэгъусэм и дыщым щыIэти, абы я унэ нэщIым щIэтIысхьат. Ди адэр шхэну къыдыхьэжамэ: «Дадэ и шхын хуебгъэхьа?» — жиIэу щIэмыупщIэу тIысу шхакъым. Рэмэзан лIы хъуауэ икIи лажьэу и щыгъыныр игу иримыхьмэ, си адэм езым щыгъыр щихти абы щитIагъэу щытащ.

Ди адэм сабийхэм еджапIэр къаухамэ аращ жиIэу тIысыжакъым зэи. Ахэр Черкесск ишэти еджапIэ зэхуэмыдэхэм щIигъэхьэт. Къуажэм цIыхухэм жаIэу щытащ: «Феджэ, феджэ. Феджэмэ Жамбэч Сэлихь хуэдэ фыхъунщ. Фемыджэмэ, МатIэ хуэдэ фыхъунщ!» (Жамбэч Гъузер жиIэу зы лIыжь цIыкIу диIащ, абы анэцIэу МатIэкIэ еджэт). Си адэр еджэным хущIэкъуу, щIэхъуэпсу щыта щхьэкIэ, зауэ нэужьым и узыншагъэр щIэгъуэжтэкъыми, и къару къихьыжакъым. Къэбэрдей-Балъкъэр университетым илъэситIкIэ щеджауэ зригъэтIылъэкIын къыхудэхуащ, сымаджэ хъури. Зауэ нэужьым къуажэ еджапIэм и унафэщIу ягъэуващ икIи зауэ нэужь илъэс хьэлъэ дыдэхэм, илъэсийкIэ а къалэныр игъэзэщIащ.

ЗыщIыпIэм къыщымынауэ Iуэху хьэлъэ пэщIэуват ар, гугъуехь мащIэтэкъым а илъэсхэм илъэгъуар. Ауэ, сыт хуэдизу гугъу емыхьами, абы еджапIэм щIэсхэр зыхуэныкъуэр япэ иригъэщт. Апхуэдизу зыщIэхъуэпс щIэныгъэшхуэр езым имыгъуэтыфами, щIалэгъуалэр щIэныгъэ куум хэшэнымкIэ и къаруи и пси зэгуэрым щысхьакъым. ЕмытIысэхыжу щIалэгъуалэр еджакIуэ игъэкIуэным сыт щыгъуи пылъащ. ЩIэныгъэр цIыхум яхихьэнымкIэ, щIэблэм щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ куэд ищIащ. Сабий зыхузэфIэмыкIхэм дэIэпыкъуэгъу яхуэхъуным папщIэ щIыгу къиубыдри еджапIэм хъумакIуэу Iута ТыIэщ Илас и гъусэу выгукIэ псым банэ къызэпрашурэ къахухьащ.

А щIыгум кърахыр ящэурэ, сабий хуэныкъуэхэм щыгъын, зэреджэну Iэмэпсымэхэр, шхын къыхуащэхут. Ди адэр сыт щыгъуи пэжым и телъхьэт, лей зрахым, къулейсызыгъэ ихуам къыщхьэщыжу, дэIэпыкъуу щытащ. Зыгуэрым фIы къехъулIамэ езым къехъулIам хуэдэу щыгуфIыкIт. Жантемыр Ехья нагъыщэ къыщратам, усэ хузэхилъхьауэ щытащ.

А усэр Iэрытхыу Ахъмэт Мухьэдин къыдитыжауэ щытащ: «И бынхэм — фэеплъу» — жэуэ къытхутридзэри. Iэзэ Мухьэмэд ди адэм и тхылъ заули, а усэри ищтауэ щытащ. Ауэ езыр къуажэм дэкIри, къызыIитхыжын дгъуэтыжкъым. Зауэм здэщыIэм нэгъуэщI усэхэри итхат, ахэр Къэбардэ Iэминат иIыгъащ, газетми зыгуэрхэр къытригъэдзауэ щытащ… Ди адэр и гъащIэм нэхъыбэу зыпылъар щIэблэр егъэджэнымрэ гъэсэнымрэщ. Илъэс бжыгъэкIи лэжьащ Хьэбэз, Али-Бэрдыкъуэ, Жьакуэ къуажэхэр зы совет щащIыжам абы я унафэ ищIу. Дэнэ щымылэжьами, сыт хуэдиз гугъуехь пэщIэмыувами, зыпылъ Iуэхур цIыхум ягу нэсу зэфIигъэкIыфащ.

Иригъэджа гуэрхэм мыпхуэдэу жаIэжауэ щытащ: «ЩоджэнцIыкIу Алий и «Хьэжыгъэ пут закъуэр» дигъэджти, тхылъым емыплъу езым и нэгум щIэкIам хуэдэу хэщэтыкIыурэ, и натIэпэм къытетIысхьэ пщIантIэпсхэр бэлътокукIэ ирилъэщIэкIыурэ къыджиIэт. ЕджакIуэхэм ящыщ гуэр щIэупщIащ: «Сэлихь, а дызэрыхэбгъэдаIуэм хуэдэу, Хьэсет бацэжь цIыкIу мыгъуэм хуэбзаджэ тепщэ залымхэр зэрыщыIар пэжу пIэрэ?», — жаIэри. «ЩыIа къудейкъым», — жэуап итыжащ Сэлихь. «Гугъу ехьа, хьэм памыщIу ягъэпсэуа лIыщIэ цIыкIу фымылъэгъуамэ, сэ фи пащхьэм ситщи, фыкъызэплъ»… Сабийхэр егъэджэным и закъуэтэкъым абы пщэрылъ къыхуэхъур. Советым и дэIэпыкъуэгъут, колхозыр зэфIэувэжыным хэлэжьыхьт, хэхыныгъэхэр, махуэщIхэр иригъэкIуэкIт.

Займэм щIегъэдзыным жэщ махуэ имыIэу хэлэжьыхьащ. ЩIыхь зыпылъ къалэн къулыкъуу ищIам, къуажэм, лъэпкъым хуилэжьам къыпэкIуэу къыхуагъэфэщащ: «За трудовое отличие», «За освоение Целинных земель» медалхэр. И цIэр ираIуащ «Почетная грамота Верховного Совета Российской Федерации» нагъыщэ лъагэмкIэ. КПСС-м Ставрополь крайкомым, крайисполкомым я щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр, Хьэбэз райком, райисполкомхэм къабгъэдэкIахэри. «Хьэбэз районым щIыхь зиIэ и цIыху» цIэ лъапIэр къыфIащащ. Куэдрэ хахащ къуажэм, районым, областым, крайм я депутату. ЗэIущIэ гуэрым Къардэн Зэмэхъшэрий Ставрополь къикIри къэкIуауэ, къуажэдэсхэр щIэупщIащ къуажэм еджапIэ дэщIыхьыным и Iуэху. Къардэныр ди адэм и дамэм теуIуэри: «Мыр фиIэу щхьэ фыгужьейрэ? Абы и Iуэху Сэлихь зэрихуагъэхэщ», — къажриIат.

Ар иджы езым и цIэр зыфIаща еджапIэрат. «ЦIыхум и гъащIэр зэрыщыту гъэунэхуныгъэщ», — жиIащ еджагъэшхуэм. А псоми щыуагъэ къыхэмыхуэу къыхэкIыжыф щыIэкъым. Ди адэми щыуагъэ гуэр къыхэмыхуауэ дунейм тетауэ жытIэкъым. Ауэ сыт хуэдиз щыуагъэ къыхэмыхуами, ди адэр цIыху хуэдэу дунейм тетащ, псэ къабзэкIэ, и къарум щымысхьыжу и къуажэми и хэкуми хуэлэжьащ.

Си адэм и ныбжьэгъу Къардэн Хьэсанэ редактору «Черкес пэж» газетым щылажьэу, партым и обкомым и унафэкIэ Хьэбэз зэIущIэ гуэрым къэкIуат. Ар жэщыбг хъухукIэ екIуэкIауэ, Хьэсанэ Хьэгъундыкъуей и адэанэм я деж къэкIуэну хуейти, машинэ гуэрым кърагъэшащ. Рулым кIэрысыр зи ныбжьыр хэкIуэта, зи тхьэкIумэхэми щIагъуэ зэхимыхыж, зи нэхэри мыжаныж гуэрт. Хьэсанэ абы игу щIэгъури, я деж нимышэсыпауэ къиутIыпщыжащ. Машинэм къыздикIым мо кIыфIым имылъагъуу псыкъуий бгынэжа гуэрым зэуэ еувэхащ Хьэсанэ, шоферми абы гу лъимытэу ежьэжащ. Хьэсанэ и бгым къэсу псым хэуващ. Жэщыр хэкIуэтащ, зыри плъагъукъым. ДэIэпыкъуэгъу папщIэ джа щхьэкIэ, хэт узэхихынт?

Езыр къыдэкIуеижыну хуожьэри йоцIэнтхъуэхыж. Шырыкъухэр щихри, дауэрэ ищIами, къипщыжащ и Iэхэми и лъакъуэхэми уIэгъэхэр телъу. Зэ щхьэкIэ занщIэу я деж кIуэжыну хуеящ, ауэ и адэ-анэр къигъэщтэну тегушхуакъым. Ди адэм и деж занщIэу къэкIуащ, здэпсэум пэ мыгъунэгъу дыдэ пэтми. Пщэдджыжь нэмэзым ди бжэм зыгуэр къытеуIуащ. Бжэм Iутт зылI зэхэфыщIа, фIейуэ, и Iэ лъы защIэхэмкIэ шырыкъухэр иIыгъыу, лъэпэд щыгъыу, Iейуэ щIыIэм иукIауэ. Зэ щхьэкIэ тцIыхужакъым, дыкъигъэщтащ.

ИтIанэ езым жиIащ: «Сыт, зиусхьэнхэ, срещхь щIалэ бацэ фIеижь цIыкIу 1921 гъэм Невинномысск кърашам?», — жиIэри, езыри къэдыхьэшхащ. И щыгъынхэри езыри дгъэкъэбзэжщ, дгъэгъущыжри, пщэдджыжьым и Iэхэри хуэтпхэри, ди адэм ишэжат. Ар жиIэжу щытащ ди анэм. Хьэсанэ и анэ Iэминат къэхъуар щыгурагъаIуэм, гъыуэ и къуэм IэплIэ иришэкIыу щIидзащ. Ди адэр кIуэри псыкъуийм и куууагъыр къипщащ. Ар метриблрэ ныкъуэрэ хъут. Къуажэдэсхэм псоми къэхъуар къацIыхуати, лIыгъэу зэрихьар ягъэщIагъуэт. Сэлихьи а хъыбарыр газетым итхыжауэ щытащ. Ныбжьэгъум хуиIа хущытыкIэм и зы щапхъэт ар. Си адэр адыгэ сабийхэм урысыбзэр ящIэным щIэхъуэпсу, хущIэкъуу щытащ. ЕджапIэм щылэжьэну къригъэблагъэхэр урыст.

Къэрэшей-Черкесыр илъэс щэ ныкъуэ щрикъуам теухуа тхылъым и «Дорогой знаний» къудамэм къребжэкI: «учителя-горцы оставившие добрую память на ниве просвещения — они — первыми прокладывали дорогу детям горцев к свету, к знаниям, учили грамоте их отцов и матерей, вели большую культурнопросветительную работу, были активными помощниками партии и советской власти во всех их мероприятиях». КърибжэкI унагъуэцIэхэм яхэтщ Жамбэч Сэлихьи.

Зауэр щIидзэхункIэ ди адэр егъэджакIуэу лэжьащ. Иужьым, и лэжьыгъэр игъэтIылъри зауэм дэкIащ 1941 гъэм и дыгъэгъазэ мазэм. Езанэ гвардейскэ танкыдзэм и 35-нэ фочауэ полкым хэтащ. Ди адэм дзыхьышхуэ кърагъэзри тIасхъэщIэх взводым и командир ящIащ. Генерал-полковник Катуковым и унафэм щIэту зэуа танкыдзэм и взвод нэхъыфI дыдэхэм хабжэт ди адэм и нэIэм щIэт гупыр. Ар яхэтащ Украинэр, Белоруссиер хуит къэзыщIыжахэм, Висло-Одерскэ операцэм, Берлин япэ дыдэ дыхьахэм, Варшавэ хуит къэзыщIыжахэм, Днепр, Шпре зэпрыкIахэм. Мыбы и тхылъхэм къаIуатэ зэрызэуа щIыкIэхэр. И къулыкъу гъащIэм теухуа тхыгъэм мыпхуэдэ псалъэхэр итщ: «Зыкъигъэлъэгъуащ цIыху зэтеубыдауэ, щэн Iэдэбышхуэ зыхэлъу. ПщIэ щиIэщ и унафэщIхэми, езым и унафэм щIэтхэми я деж. Зауэм зыкъыщигъэлъэгъуащ хэкупсэ-лъэпкъыпсэу, къэралым и офицер щыпкъэу. И нэIэ щIэтхэм щапхъэгъэлъагъуэ яхуэхъуащ».

Ди адэм къыхуагъэфэщащ: «Хэку зауэшхуэм и орден етIуанэ нагъыщэ зиIэр, «Красная Звезда» орденыр. Медалхэу: «Варшавэ хуит къызэращIыжамкIэ», «Берлин къызэращтамкIэ», «Германием зэрытекIуам папщIэ». хуэдэхэр. Ищхьэ Главнокомандующэ Сталиным къыбгъэдэкIа ФIыщIэ тхыгъэкIэ ди адэм и цIэр плIэнейрэ ираIуащ. Катуковым и Iэпэр щIэдзауэ кърата аттестацэм мыпхуэдэу итт: «Должности соответствует. Оставить в кадрах. Необходмо послать на курсы «Выстрел». АрщхьэкIэ ди нанэ и нэхэм зыри имылъагъужу, хъыджэбз цIыкIуиплIри, и дэлъху Рэмэзани ди адэм и пщэм дэлът. Абы къыхэкIыу, ди адэр лъаIуэри, 1946 гъэм къагъэкIуэжащ. Зауэ нэужьым зэманыфIкIэ госпиталым щIэлъащ зауэм къыхуигъэна уIэгъэхэм къыхиха узхэм и лъэр щIихри. УIэгъэ хьэлъэ тIэу хъуащ, танкым ирисыхьауэ щытащ, контузие иIащ. Ди адэм зауэм и гугъу гуэр къыджиIэну дыщIэлъэIумэ нэщхъей хъути, хэщэтыкIт. Днепр, нэгъуэщI псыхэми щызэпрыкIам гуузу абы цIыхуу хэкIуэдам я хъыбархэр хуабжьу нэщхъейуэ жиIэжт.

Псом хуэмыдэу Днепр щызэпрыкIам къанэ щIагъуэ щымыIэу цIыху куэд дыдэ хэкIуэдат. Я дзэ пашэм и макъыр утIыпщауэ зэрыгъауэ щытари жиIэжт. Берлин зэрыдыхьам, Варшавэ хуит къызэращIыжам я гугъу къытхуищI зэпытт. «Варшавэ хуит къызэрытщIыжар психологическэ атакэт… Абы щыгъуэм дыщIэсыну еджапIэ гуэрым дыщIыхьати, шэнтри къыщызэпызгъазэм, КIэщт Iэмин и унэцIэмрэ и цIэмрэ тету сыпэщIэхуат», — жиIэжт.

Берлин Рейхстагым и къуажэгъу Ажий Абдулыхь зэрыщыпэщIэхуам, абы тIуми я унэцIэр, я цIэр, зэрытратхам и гугъу къытхуищIыжауэ щытащ. Ар зауэм къикIыжу къыщишам, игъэщэуауэ щытащ, еджапIэми лэжьакIуэ Iуигъэхьащ. Зэи ди унагъуэм игъэхэмакъым. Ди адэр сымаджэ щыхъуам щIэупщIакIуэ и куэдащ, ауэ псом хуэмыдэу Iэзэ Хьэмзэт, Къэбардэ Хьэлым, Пхъэш Умар сымэ нэхъ хуабжьу къыкIэрысащ. Ди адэм хузэфIэмыкI пэтрэ, Iэ сэмэгукIэ итхыжауэ щытащ къуажэм щыщу зауэм дашахэр, хэкIуэдахэри къэзыгъэзэжахэри (и цIэр зезыхьэ еджапIэм щIэлъщ тетрадыр). И ныбжьэгъу пэжу щыта Къардэн Хьэсанэ теухуа тхыгъэ ин дыдэ «Зэныбжьэгъугъэ иным и бын» щхьэщIэдзапIэм щIэту итхауэ щытащ.

Ар тетащ «Черкес пэж» газетым (ари еджапIэм щIэлъщ). Си адэм итхын и мураду план зэхигъэувауэ къэнащ: «Си альбомым сыхэплъэжрэ пэт», «Колхоз», «Бийм ди хэкур къыщиувыхьам» щхьэкъегъэжьапIэхэр яIэу. Ди адэр псэухункIэ гъуэлъыпIэ зэрылъым и блыным Жуков и сурэтыр рамэм илъу кIэрылъащ… Щынахъуэ Хъызыр и анэр Сэлихь и шыпхъу закъуэ ЛыкIуэ и нысэгъут. Ахэр щIалэ защIэу бынышхуэ хъут. Я нэхъыжь дыдэр Хъызырт. Абы и ипщэм Iуэху куэд къыдэхуэри еджапIэр къимыухыфауэ къэнауэ дэст. Сэлихь ар ди деж къишэри «вечернэ еджапIэр» къригъэухыжащ. Хэти ещIэ абы IэщIагъэлIышхуэ къызэрыхэкIауэ щытар.

ПсэухукIэ ди адэр зэи IэщIыб ищIакъым, зэпымычу къыкIэлъыкIуащ. Жамбэч Ибрэхьим (ПIатIэ) пасэу ибэу къэнат. Унагъуэ ищIэри сабий иIэ щыхъум пщIантIэм къыдэкIыну хуей хъуащ. Ар бжьэпэ дыдэм тести шынэт сабийхэр къыдэкIмэ псым хэхуэу итхьэлэнкIэ. Езыми унэ ищIыну хуейт. А хапIэ зэрысыр Сэлихь къыхуиубыдащ. А зэманым шоссем узэпрыкIмэ, Щохъужь Джумэсей и унэ закъуэрат тету щытар.

«Си закъуэ дауэрэ» — жиIэти, зрилъэфыхьт ПIатIэ. Илъэс зытIу текIмэ плъагъунщ уи закъуэжмэ жиIэщ, ди унэм къишэхэщ, къытхигъэтIысхьэри унэр ящIыхукIэ дэ къытхэсащ. ПIатIэ и щхьэгъусэм жиIэжт: «Зы жэщ гуэрым Iейуэ дымэжалIэу, тшхын димыIэу, щIыIэм диукIыу дыщIэст. Уэшхышхуи къешхыу ди бжэм зыгуэр къытеуIуащ. КъызэIутхамэ плащышхуэ теубгъуауэ бидон гуэри хъуржыни щIыгъуу Даду (лъэпкъым нысэхэр ди адэм ара къызэреджэтэр) Iутщ. Лэпс пщытырыбзэм лыри хэлъу мыдэкIэ хъуржынми шхын хъушэ илъу нытхуихьауэ арат ди деж къыщIэкIуар. А жэщым абы дызэригъэгуфIар зэи дигу ихунукъым, IэфIу ди гум хуилъынущ».

Ди унагъуэм зауэ нэужьхэм куэдрэ щыхьэщIат Эльбрус ансамблым и солисту щыта Жэгуэтэн Мухьэмэд. Абы щыгъуэм ансамблым цIыху куэд дыдэ хэтт. Къафэ къудейкъым абы щыгъуэм ягъэзащIэу щытар, уэрэди жаIэт. Ар хуабжьу цIыху къызэрыгуэкIт. Ди анэм жэмыр псы хуригъафэт, щызэрихьэкIэ дэIэпыкъут. Абы жиIэу щытащ цIэрыIуэ хъуа уэрэд куэд: «Си къэшэн», «Мэлыхъуэ уэрэд», «Губгъуэ тхьэрыкъуэ», нэгъуэщIхэри.

Ди адэм гушыIэныр и щIасэт. Махуэм къуажэкум ит сатущIапIэм хьэпшып къашауэ цIыху куэд щIэту си адэр къыщIэкIыжащ. ПсынщIэ дыдэу, Iейуэ шына хуэдэу, щIэлъэдэжащ, икIи бжэр хуищIри: «Ууу, дыгъужь къокIуэ», — жиIащ. ЦIыхухэр къэщтащ: «Махуэ шэджагъуэм дыгъужь дэнэ къикIа?» жаIэри. Дакъикъэ зытIущ текIри, Щохъужь Долэт и щхьэгъусэ Хьэлимэт тучаным щIыхьащ… Абы и дыщ унагъуэцIэр «Дыгъужьт»… ЦIыхуу щIэтыр хуабжьу зэрыдыхьэшхар жаIэжт. Куэд сигу къокIыж.

ЕгъэджакIуэ бзылъхугъэ гуэрхэм жаIэу си адэм зэхихащ: «Гъунэгъуу дыпсэу пэтрэ иджыри Домбай тлъэгъуакъым», — жаIэу. Директорри отпуск щыIэу езыр лажьэти мурад ищIащ лэжьакIуэ гупыр Домбай ишэну. Ахэр зэришэн ахъшэ зэригъэпэщын мурадкIэ езым участок къихухьауэ щытам махуэ хуабэм абрикос къызэщIакъуащ Жу Сэрэтэрэ Бемырзэ Леларэ игъусэу. Пщыхьэщхьэм си щхьэр мэуз жиIэу къэкIуэжри жэщым инсульт хъуащ. ВертолёткIэ (Хьэгъундыкъуей псыхъуэм къыщытIысри) Ставрополь яхьащ. Ди адэр псэууэ къызэтенащ, ауэ и ижьырабгъу лъэныкъуэр иубыдауэ къэнащ. Горячеводск военнэ госпиталым илъэс къэс зэ щIэлът.

Апхуэдэурэ илъэситхукIэ псэужащ. 1969 гъэм сентябрым и 9-м илъэс 60 ирикъури, сентябрым и 17-м дунейм ехыжащ. Зы мазэ пенси ишхыжакъым. Зэзыгъэзэхуэжари Пхъэш Умарщ, къэкIуауэ кIэрысу апхуэдэу хъури. Сэ си щIалэ Рэмэзан си адэм естауэ абы щыIэт. Си адэр псэухукIэ дзыхь зыми хуимыщIу яIыгъащ сабийр.

Бгъэдэсурэ сымаджэ щыхъуами и дерсхэр иригъэщIт, еплIанэ классыр къиухыхункIэ щыIащ. Си адэр псэуамэ къыIисхыжынутэкъым. Ди адэр апхуэдэу щыхъум си анэм ар жиIащ: «Сэ къыстефщIыхьу мы сабийр емыджэу къэвмыгъанэ. Сэ седжакъыми, сыдэIэпыкъуфынукъым». КъытхуэкIуэжын имыдэу джабэм кIэрылъэдэжат. Иужьым си анэр игъусэу абы къыздишэ хуэдэу тщIыри къатшэхэри си анэри згъэкIуэжакъым, и закъуэу щIэсыжыфынутэкъыми. Ди адэм зы махуэ тыншыгъуэ иIакъым. ЕджапIэр зэригъэхуэбэну гъэсын къудейм сыт хуэдиз гугъуехь дилъагъурэт. Зэи фIамыщI тIэкIу къигъуэтауэ къишэрэ пэт машинэм иукIыж пэтащ. Зы тыншыгъуэ гуэр иIамэ нэхъ зыгуэр къигъэщIэну къыщIэкIынт…

Ди адэм икIуа зауэ гъуэгухэм уриплъэжмэ куэд жыпIэфынущ. Сэлихь и щIыхь тхылъхэм «За длинные бои в Берлине» жыхуиIэу хэлъым итщ: «Хэкум хууиIэ фарзыр нэгъэсауэ бгъэзэщIащ» жэуэ. Абы нэгъуэщIу сыт жыпIэфынур?! Ди адэмрэ Шорэ ЛутIрэ зэгъусэу зы махуэм еджапIэ блыным щIыхь пхъэбгъу къыхузэIуахащ. ИлъэсыфI текIыжауэ, а еджапIэм ди адэм и цIэр фIащащ. Дэ зэи ди адэм и Iей зыми къыджиIакъым. Дрогушхуэ ди адэм и дуней тетыкIам, щытыкIэу, лэжьэкIэу иIам, цIыхугъэу хэлъам.

АдэкIэ жысIэну сыхуейщ зэшыпхъухэм фIыщIэшхуэ ПIэф ФуIэд зэрыхуэтщIыр. Си адэм къуэ иIакъым, ауэ ФуIэд абы къуэ къыхуэхъуащ. Зы махуи тетхыхьами тепсэлъыхьами си адэм и фIыщIэхэр жылагъуэм ящигъэгъупщакъым. ЩIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ, емышыж, мыщхьэхыж лэжьакIуэшхуэ ФуIэд си адэм и закъуэтэкъым апхуэдэу зыхущытыр. Хэт фIы гуэр ищIауэ щытми цIыхум зэрыригъэщIэнум, зэригъэлъэпIэнум хуабжьу пылъщ.

Апхуэдэ зэфIэкIхэр уиIэу адыгэ цIыхум куэдрэ Тхьэм уахуигъэпсэу, ФуIэд! ФIыщIэ ин ябгъэдэлъщ ди адэм и Iуэхур зэфIэхыным хэлэжьыхьа, и къуэшым и къуэ Жамбэч Леонид, Хьэбэз район администрацэм и Iэтащхьэ Жу Тимур, районым и Iэтащхьэ Тэмазэ Рэмэзан, Хьэгъундыкъуей къуажэм и нэхъыжь Хасэм и Советым и тхьэмадэ Аслъэныкъуэ Рэмэзан сымэ.

БЭВЫЖ (ЖАМБЭЧ) Екатеринэ Сэлихь ипхъу