ЩIэныгъэм и шууейхэр — IэщIагъэ Махуэм

Илъэс къэси, мазаем и 8-м урысей щIэныгъэм и Махуэр ди къэралым щагъэлъапIэ. Тхыдэм мащIэу дриплъэжынщи, мы IэщIагъэ махуэщIым и лъабжьэр къыщожьэ 1724 гъэм. Апщыгъуэращ пащтыхь Пётр I-м и УнафэкIэ Урысей щIэныгъэ академие къыщагъэщIар. Ди зэманым къэсри, Урысейм и Президенту тета Ельцин Борис и УнафэкIэ, Урысейм щIэныгъэхэмкIэ Академиер къызэрагъэщIрэ илъэс 275-рэ зэрырикъум и щIыхькIэ, а Махуэм къэрал мыхьэнэстатус иратащ. ХабзэфI зэрыхъуауэ, щIэныгъэм и Махуэм хуэкIуэу, Хъупсырокъуэ Хъызыр и цIэр зезыхьэ, КъЧР-м гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым лэжьыгъэ къэпщытэжыныгъэ иригъэкIуэкIащ, дяпэкIэ я къалэнхэри яубзыхуащ. Ар и лъабжьэу, я IэщIагъэ махуэщIри и щхьэусыгъуэ хьэлэмэту, зэпсэлъэныгъэ дедгъэкIуэкIащ институтым и унафэщI ЩАКIУЭ Ахьмэд.

— Илъэс кIуар тхыдэ къэхъукъащ I эхэмк I э икъукIэ гъэнщIауэ щытащ. Сыт хуэдэ гуащIэ IыхьэкIэ институтыр пэджэжа абыхэм?

— Хуабжьу гъэнщIауэ екIуэкIащ Хэкум и хъумакIуэм теухуауэ щыта 2025 илъэсыр. ТекIуэныгъэ Иныр илъэс 80 зэрыхъуар хэIэтыкIа тхыдэ къэхъукъащIэти, республикэм щекIуэкI Iуэхугъуэхэм я гъуазэ хъуащ. Институтым щылажьэхэм гуащIэ ин ирахьэлIащ Iуэхугъуэ къэс тхыдэкIэ, щIэныгъэкIэ зыщIэгъэкъуэным. Апхуэдэу, щIэныгъэ тхыгъэ куэд я Iэпэм къыщIэкIащ, СМИ IэмалхэмкIэ жылагъуэм хахьащ блэкIа тхыдэр, щIэблэм и гъэсэныгъэм, и хэкупсэ-лъэпкъыпсэ зэхэщIыкIым щхьэпэ хуэхъуу.

Къэрал къалэн щхьэхуэхэри ягъэзэщIащ институтым и лэжьакIуэхэм. Еджагъэшхуэ, тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат нэрыбгитIым лэжьыгъэшхуэ ягъэзэщIащ, фашизмэм пэщIэтынымкIэ ди республикэм къыхэкIахэм ящIа хэлъхьэныгъэшхуэр, зауэ илъэсхэм бзылъхугъэхэм я пщэм дэлъа къалэн хьэлъэр къагъэлъагъуэу. 2025 гъэм ди лэжьэгъухэр хэлэжьащ «авторский коллектив» жыхуиIэ щIыкIэу къыдагъэкIа монографитIым: «Патриотизм как интегративная ценность полиэтнического российского общества», «Патриотизм в многонациональной России в эпоху современных геополитических испытаний на примере республик Башкортостан, Татарстан, Удмуртия, Марий Эл, Дагестан, КБР, КЧР» зи фIэщыгъэцIэхэм. Монографиехэм лъабжьэ яхуэхъуащ федеральнэ щIэныгъэ проектхэр. Къапщтэмэ, илъэс кIуам къриубыдэу, институтым и лэжьакIуэхэм щIэныгъэ монографи 3 къыдагъэкIащ, 5-р традзэну иратауэ, мы махуэхэм къыдэкIыну дыпоплъэ.

Хэкум и хъумакIуэм и Илъэсым теухуа зэIущIэхэм хэтащ институтыр, къытеддзащ щIэныгъэ тхыгъэ 88-рэ, 54-рэ къытрадзэну еттащ. «Архъыз-24» телеканалым «Iэнэ хъурей» зэIущIэ щедгъэкIуэкIащ. Ар теухуауэ щытащ Хэку зауэшхуэм, щIэблэхэм я зэпыщIэныгъэм, фэеплъым. КъинэмыщIауэ, республикэм и ищхьэ еджапIэхэм, библиотекэхэм щрагъэкIуэкI Iуэхугъуэ псоми жыджэру дыхолэжьыхь. Ди лэжьыгъэ къалэн нэхъыщхьэ дыдэм къинэмыщIауэ, щIэнгъуазэ, методическэ лэжьыгъи идогъэкIуэкI. Апхуэдэщ анэдэлъхубзэ тхылъхэр, методическэ пособэхэр тхыныр, щIэплъыкIыныр, щыуагъэхэр зэгъэзэхуэжыныр…

— Ахьмэд, илъэс кIуам къевгъэжьам мы гъэми пыфщэу, адэкIи зевгъэужьу фызэлэжь Iуэху купщIафIэм и гугъу дымыщIу хъункъым. Псоми ди бзэгупэм телъ «Яндекс. Переводчик»-ращ жыхуэсIэр.

— Ар ди зэпсэлъэныгъэм и гуIэфIтещIэжу къызогъанэри аращ. АтIэ, абы дыщыхуэкIуакIэ, къыхэзгъэщыну сыхуейщ анэдэлъхубзэр хъумэным, зе гъэужьыным, еплъыкIэщIэкIэ щIэблэм и пащхьэ ихьэным телажьэ куэдым институтыр я пашэу, «Яндекс. Переводчик» сервисыр гъэлэжьэным гуащIэшхуэ зэрырихьэлIар. Абы нэхъ IэмалыфI иджыкIэ къэгъуэтыгъуейщ. «Яндекс» лъэпкъ псо порталымрэ Урысейм и лъэпкъхэм я Унэмрэ зэхэту, лъэпкъ IуэхухэмкIэ Федеральнэ агентствэри я щIэгъэкъуэну, зрагъэужь УФ-м щыпсэу лъэпкъхэм я анэдэлъхубзэхэр хъума хъунымкIэ проектым. Проектыр щIадзэным ипэ къихуэу, 2023 гъэм ЯндексЗэдзэкIакIуэм бзи 7-м щытелэжьэну къалэну щытамэ, нобэкIэ ар бзэ 18-м йолэжь. 2024 гъэм гъатхэпэм щегъэжьауэ, институтым и филологие къудами 4 телэжьащ «Яндекс. Переводчик» сервисыр къэгъэщIыным.

Нэхъри гурыIуэгъуэу жыпIэмэ, урысыбзэ псалъэхэр, псалъэ зэхэтхэр анэдэлъхубзэм ирагъэзэгъэным телэжьащ. Апхуэдэу елэжьащ, адэкIи пытщэнущ абазэбзэр, къэрэшей-балъкъэрыбзэр, къэбэрдей-шэрджэсыбзэр, нэгъуеибзэр яндексым щыдгъэIуным. ЗэдзэкIакIуэ гупхэр институтым къыщыдгъэщIауэ, хэхауэ мы Iуэхум толажьэ, зэрадзэкI абазэбзэкIэ, къэрэшеибзэкIэ, нэгъуеибзэкIэ, адыгэбзэкIэ. Езы Яндекс утыкум къыщыхагъэщащ ди гуманитар институтым и гуащIэфI мы Iуэхум зэрыхилъхьар.

— Абы и щыхьэтщ фи гуащIэм къыпэджэжу иужьрейуэ къыфIэрыхьа тыгъэхэм ящыщщ 2025 гъэм лъэпкъ IуэхухэмкIэ Федеральнэ агентствэм и унафэщI Баринов И.В. уи щхьэкIэ къыпхуигъэфэща ФIыщIэ тхылъыр. Ар къыпэкIуащ уи IуэхузехьэкIэми, институтым УФ-м ис лъэпкъхэм я анэдэлъхубзэм и Лъэпкъыбэ илъэсипщI лэжьыгъэм хуэфщIа хэлъхьэныгъэ инми

— ДехъулIауэ собж икIи хуабжьу срогушхуэ институтым щылажьэхэм. Лъэпкъ куэду дызэхэтщ, псори зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу, къэгъэщIыныгъэм, щIэныгъэм махуэ къэс хэлъхьэныгъэ хуащIу. Апхуэдэщ дызэрыгушхуэ, пщIэшхуэ, щIыхь лъагэ зиIэ, щIэныгъэ гуащIэ ин зыбгъэдэлъ лэжьакIуэхэщ тхыдэ къудамэм и унафэщI, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор Уэз Фатимэ, псоми ди пашэ, ди щапхъэ, къызэрымыкIуэу щIэныгъэкIэ узэщIа, илъэс 64-рэ хъуауэ лажьэ Къардэн Ася, IуэрыIуатэр щIэныгъэпкъым изыгъэзагъэ, къэзыхутэ Хьэбэчыр Хьэбибэ, филологие щIэныгъэхэм я кандидат, ди нэхъыжь Iумахуэ Братхэ Хьэсин, IуэрыIуатэ къудамэм и щIэныгъэрылажьэ Хьэкъун Мамыржан, къэбэрдей-шэрджэсыбзэ, абазэбзэ къудамэм щылажьэхэу ДыщэкI Маринэ, Хужьхэ Людмилэ, щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэкIэ къудамэм «хьет» щыжезыгъэIэ Алеметдиновэ Земфирэ, литературэм телажьэ къудамэмкIэ зыбгъазэмэ — Астэжь Айшэт сымэ.

— А псоми Iуэхушхуэ ялэжьым я щхьэж «Яндекс. Переводчик»-м хэт нэхъ хуэныкъуэр, дауэ уеплърэ?

— Пэжыр жыпIэмэ, анэдэлъхубзэхэм я Iуэхур еплъыхыгъуэщ. ЩIэблэщIэм къыщымынэу, балигъхэми хуабжьу яIэпыху хъуащ я бзэр. Апхуэдэу щыщыткIэ, хэти къыщхьэпэнущ а сервисыр. ЩIэныгъэрылажьэ, бзэм ирилажьэ, еджакIуэ, студент — хэти и Iэпэгъу хъуфынущ, и анэдэлъхубзэмкIэ зыхуэныкъуэ псалъэ къэс иригъуэтэнущ.

— ЗэдзэкIыныгъэ щымыIэу тхужыIэнукъым. АтIэ, Яндекс зэдзэкIакIуэм сыт апхуэдизу гулъытэ щIыхуащIыр?

— ЗэдзэкIакIуэхэр мащIэкъым, псалъалъэхэри хэтыжу. Ауэ, и пэжыпIэкIэ, дзыхь хуэпщIыну, тэрэз дыдэу псоми анэдэлъхубзэкIэ псалъэхэр щызэдзэкIауэ схужыIэнукъым. «Яндекс. Переводчик»-р лъэрыхьщ, дзыхь зыхуэпщI хъунущ. Аращ абы адэкIи делэжьыну, зедгъэужьыну мурадышхуэхэр щIыхуэдгъэтIылъыр, къэрал гулъыти щIигъуэтыр. Шэч хэлъкъым, ар иджыри куэдым хуэныкъуэщ. Дыхуэлэжьэнущ ар зэдзэкIакIуэ къудей мыхъуу, макъхэри щыдгъэIуу, мультфильм, фильм, теплъэгъуэ, джэгукIэ зэхуэмыдэхэр щрагъуатэу щытыным. Апхуэдэм ныбжьыщIэхэр нэхъри дихьэхыну соплъ. НобэкIэ «Яндекс. Переводчик»-м нэхъ лъэрыхьрэ нэхъ дзыхьщIэгъурэ сэ сцIыхукъым.

— Къывдигъэхъу! Ди гуапэу къэтпхъуэтэнущ дэри. АдреймкIэ, «ГъущI чо зиIэри мастэпэ щощIэ» жыхуиIэращи, Ахьмэд, фэри зыгуэр фыхущыщIэу къыщIэкIынщ?

— ДылэжьэнымкIэ техникэ, оборудованэ, къинэмыщI псомкIи дыкъызэгъэпэщащ. Улахуэри Iейкъым. Ди щыщIагъэщ, уеблэмэ ди гузэвэгъуэщ щIалэгъуалэр лэжьапIэ къызэрыIумыхьэр. Нобэ дылажьэм я нэхъыщIэр сэращи, сэри илъэс щэныкъуэ си ныбжьщ. Пщэдей лэжьэнур хэт? НэгъуэщIу дызыгъэгузавэ Iуэхущ къулыкъущIапIэхэщIапIэ хэха зэрыдимыIэр. Дызэбгрыдзауэ, зыр зы щIыпIэм, адрейр нэгъуэщI пэшым, долажьэри, ар Iуэхум щхьэпэу схужыIэнукъым.

— Бзэм телажьэ къулыкъу къэс и гукъеуэщ а жыхуэпIэр, дэри адыгэбзэ газетым щылэжьэну хуей щIалэгъуалэр чэзууэ щыту тхужыIэнукъым. ТхуэщIэр дощIэ: къыдогъэблагъэ, къыдыдошэх. Догугъэ дяпэкIэ щытыкIэм зихъуэжыну. Фэри фи Iуэхухэр фызэрыхуейуэ зэгъэзэхуа Тхьэм ищI, фи гуащIэр къэралым, жылагъуэм, фызыхуэлажьэ лъэпкъхэм щхьэпэ ин яхуищI!

ТУАРШЫ Ирэ