Щхьэ зэдмыпэсыжрэ мы псалъэхэр?

2025 гъэм ди газетым къытехуауэ щыта «Щхьэ зэдмыпэсыжрэ мы псалъэхэр?» тхыгъэм адэкIи пыдощэ. Энциклопедиехэмрэ псалъалъэхэмрэ здызэхуэхьэса https://translate.academic.ru/ интернет порталым ит псалъэ куэд тегъэщIапIэ тщIыкIэрэ, аргуэру фи пащхьэ итлъэмэ ди гуапэщ лъэпкъ щэнхабзэм и мылъку нэхъыщхьэу, дыкъызытекIыжахэм тхуахъумэу ди нобэм къынахьэса щIэин уасэншэр — гъащIэм зэзэмызэ дыдэ, уеблэмэ зэи къэдмыпсэлъ адыгэ псалъэ шэрыуэхэр, купщIафIэхэр, гъэщIэгъуэнхэр.

Нэгъабэ зэрыжытIащи, мы дызэрывдэгуашэ псалъэхэр зы нэрыбгэкъым къэзыгупсысар, ахэр адыгэлъ зыщIэт дэтхэнэ зыми и хъугъуэфIыгъуэу ди лъэпкъым къыдэуша, къыдэгъуэгурыкIуа фIыгъуэщ. Аращ, дыщызэплъэкIыжкIэ, дяпэ ита нэхъыжьыфIхэм фIыщIэ щIахуэтщIыр, дащIыхуэарэзыр. Ди щIэджыкIакIуэхэм гу лъыфтагъэнщ газетым къытехуэ тхыгъэхэм загъуэ-загъуэурэ мы псалъэхэм ящыщ куэд зэрыхэтыр, псом хуэмыдэу, гулъытэ хуэтщIурэ цIыху хэха гуэрым и къекIуэкIыкIар къыщеттхэкIкIэ. ПщIэ зыхуэтщI щIэджыкIакIуэхэ! ФIы дыдэ хъунут фи адэшхуэ-анэшхуэхэм, щIэныгъэшхуэ зиIэ цIыхухэм жаIэжауэ зэхэфхауэ фщIэмкIэ фыкъыддэгуэшамэ, фыкъытхуэтхамэ. Дэ адэкIи фыкъыдогъэгугъэ псалъэ закъуэтIакъуэхэр зэхуэтхьэсурэ нызэрыфхуэттхынумкIэ: феджэ, фигу ивубыдэ, къэвгъэщхьэпэ!

АIэ (ыIы) — частица — нет / хьэуэ

Абэ — Теубгъуа щIыкIэу муслъымэн динщIакIуэхэм

ящыгъыу щыта щыгъын щIыIутелъ

АдкIэIуэкIэ — нареч. немного дальше

Ана-а — межд. о, ну, неужто, неужели (гъэщIэгъуэныгъэ, мыарэзыныгъэ къызэрыкIыу бзылъхугъэм къагъэсэбэп псалъэ)

АнтIырэ — бот. жимолость обыкновенная, волчьи

ягоды (щхъуантIэ-гъуэжьыфэу къэгъагъэ гъурц лIэужьыгъуэ)

Афэху — устар. кольчуга, покрытая серебром

(дыжьынкIэ ла, щIэгъэна афэ)

Ахъшэдэщ – квасцы

***

Батхъэ — кубано-зеленчукские — рваный, разорванный

(зэфIэтхъа, зэхэфыщIа, хъыбий зэхэхъухьа)

БацэщIагъыл — гъатхэ цыщым нэмысу яукIа мэлым ил

Бгъэморэ — зоол. малиновка (птица) / къуалэбзу лъэпкъ

БгынтIэ — бгырыпх зыщIэмылъ, бгырыпх зыщIэха,

зи щыгъыныр (п. п. джанэр) теутIыпщхьауэ щыт

Бдзанэ — нарыв, гнойник

Бдзы — долото, стамеска

Бедэхъауэ — кубано-зеленчукские нареч. — попусту, напрасно

Бешо — вы куэд щIэщIауэ щывэкIэ, зэрекъу пхъэ кIыхь зэфIэбдза

БжьаIуэ – пасека

Бжьабэ — ветвистый (зи бжьэр бжьакъуэ куэду зэкIэщIэкI (щыхьым хужаIэ)

Бжьамэ — Iуданэ шыхьа, Iуданэ Iэрамэ

Бзуущхъуэ — зоол. сизый дрозд

Бзэпсу — нареч. точно, правильно, налаженно

Быж – пряжка

Быхъ (быхъ жымыIэн) — не издать ни звука, молчать

Быяу — бот. скумпия (зи лъагагъыр метри 3-4-м нэс къэкIыгъэ, адыгэхэм и тхьэмпэхэр фэм щелэжькIэ къагъэсэбэпу щытащ)

***

Вандэ — чым къыхэщIыкIауэ бдзэжьей къызэраубыд матэ кIыхь, сэмб теплъэ иIэу

ВитIмэшхьэсэ — устар. участок земли, выделяющийся на две объединившиеся семьи

Вэнтхъулэ — устар. дикое поле

Вэсэжэщ — позавчерашняя ночь

Вэсэмахуэ — нареч. позавчера

Вэсэпшыхь — позавчерашний вечер

Гуакъуэ (гуакъуэр игъэкIын) — утолить жажду, голод

ГуауэжакIуэ — человек, который извещает о горе, несчастье (нэщхъеягъуэ, гузэвэгъуэ гуэрым и хъыбарегъащIэ; щхьэкIуэ)

Гуащэщхьэц — бот. гладиолус шпажник

Губорэ — яжьэмрэ дэпымрэ щIэхъумауэ жьэгум щагъэжьа чыржын

Гугъэжан — бодрящий, вдохновляющий

Гуджэ — трусливый, пугливый (къэрабгъэ)

Гуейщей — нэщхъей, гукъыдэмыж

ГууэщIу – и гущIыIур дэгъэзеяуэ, щIыбкIэ телъу

***

Гъае — гъэ бзаджэ, гъэ Iей, гъэ гугъуехь; зэман хьэлъэ

Гъуалэгъуасэ — ворчливый (о человеке)

Гъуанэдэплъ — цIыху еудыха, дэкъуза

Гъуащхьэиж — пасэрей адыгэ сабий джэгукIэ, топыр

псынщIэу зэпадзыжу

Гъупщчий — мэш хьэуазэм щыщ шхий

Гъурдымшырдым – бормотание (мыгурыIуэгъуэу къапсэлъ псалъэмакъ)

ГъуркI — хуабэгъуэ, щIым псыIагъэ щимыгъуэт, къыщемэщIэкI зэман

Гъуэхсэх — даущыншэ, щым

Гъымшымын — (мэгъымшым) неперех. гл. невнятно, непонятно говорить

Гъэдыргун — (егъэдыргу) перех. гл. кубано-зеленчукские просторечие — слопать что-л. зыгуэр шхын; зыIурыдзэн

Дамбыру (дамбыру гъэIун) — хъыбарыр зэхэзыха фызым дамбыру игъэIуащ

Дамэду — зи дамитIыр дэшея

Данагъуэжьыч – хуабжьу, зэфэзэщу гъуэжь

Дар(а) — вопросит. мест. – Дэтхэнэр? Дэтхэнэра?

(Къыхэпхар дара? Шу къызэдэжахэм къатежар дара?)

Дедыркъын (додыркъ) неперех. гл. мащIэу къыгуэдзэкъыкIыурэ быдэ гуэр адрейм дэшхын, дефэн

Дермэн — мозд. диалект см. хущхъуэ

Джыджу — лыду, цIууэ

Дибэ – (устар) щэкI лIэужьыгъуэщ

Дохъутей – (устар) упщIэм къыхэщIыкIа фочылъэ

Ду — нартыху къыдачыжахэм я хъумапIэ

Дыгъужьырышхэ — жадный, ненасытный

Дыжь — цы кIыр зытет мэлыфэ гъэтэджа

Дыта — стёганный

***

Еджэбэуэн — зыгуэрым и джабэм еуэн, жьэхэуэн

Екун (иреку) — жепIэн, епщIэнIауэ зыгуэрым тегушхуэн, дзыхь щIын

ЕлъэнкIэпIэуэн (йолъэнкIэпIауэ) неперех. гл. узэбэныр бгъэджэлэн мурадкIэ, лъакъуэр пэщIэдзын,

лъакъуэмцIэщIэуэ хуэщIын

Ерэч — гъубжэм ещхьу къэгъэшауэ, дзэ пагуэ цIыкIу куэд Iуту мэлыфэм и лыр зэрыщIах, фэр зэрагъэщабэ Iэмэпсымэ

Етим – сирота

Еудэу – недоразвитый

Ехъу — Iэщ гъэшха, гъэпшэра

***

ЖагъуэлI — нелюбимый муж

Жун — частица – ничуть

Жэрахъэ — адыгэ шхыныгъуэ, мэл кIэтIий гъэкъэбзар зэрыхъарэ зыгъэгуакIуэ шхынхэдзэхэр лэпсым хэлъу гъэвауэ

Жыгдэж — отросток, побег

Жыхапхъэфо — бот. сахарное сорго

ЖьакIэхъырицэ — жьакIэ цIырхъ зытет

***

Зац (зац щымыхъуу) просторечие — запросто, легко,

без усилий

Зеущхьэсын (зреущхьэс) перех. гл. — зыгуэрым щыгугъын, тещIыхьын

ЗиетIанэ — етIуанэу псэф хъуа е лъхуа Iэщ

Зусыгъуэджэн (зреусыгъуэджэ) перех. гл — зэмыпэсын, зыхуэмыгъэфэщэн

ЗызыщIэгъэгъущхьэжын (зызыщIегъэгъущхьэж)

перех. гл. — къызэщIэплъа, къэбэкхъа гуэрым псэхугъуэ зриту зигъэгъущыжын

Зылъэ-зылъэурэ нареч. — зэпIэзэрыту, Iэдэбу, гъэхуауэ, мыпIащIэу

ЗышыIэ (зышыIэ хэлъын) — иметь терпение, выдержку

***

Игъуэджэ — емыкIу, емызэгъ, укIытэгъуэ зыпылъ

Илъэпкъ — зыри къэмынэу, псори

Имыкурэ-имыбгыу — имычэзууэ, имызэману

Инат — егъэлеяуэ ерыщ

Ирижьын (ирожь) — зыгуэрым иригузэвэн

Итырыгъу — щIым зэрыхэту гъуа жыг

Ихъэрэхъыхьын (йохъэрэхъыхь) неперех. гл. — блуждать (о глазах). Иджэрэзыхьын. Сымаджэм и нэхэр

йохъэрэхъыхь

***

КIафэч — чы псыгъуэ

КIахъуэщхьэхъуэ — зи кIэр пыхъукIа, техъукIа

(щыгъын)

КIылий-мылий — бесхитростный

КIыритIэмыритIэ — щхьэпс, зэтемыт; Iуэху зытепщIыхь мыхъун цIыху

КIэмэлъамэ — зыгуэрым жыжьэу лъыкIэ къыгухьэ,

благъэ жыжьэ; хуэмэбжьымэ

КIэрысэ (бжьыхьэсэ) — озимый сев

КIэщхъуэбацэ – плохо одетый

***

Курызэ — лы зыдэлъ псыхьэлывэ

Куэкум — къыпцIэ хъурей лъэпкъ

КхъащкIэ — хьэдэм щIыр тратхъуэн и пэкIэ кхъэ мащэм иракIутэ ятIэ IэмыщIэращ

Къаблэ (ипщэ) – верховье

КъамэщIэгъэна — зи къамапIэри къамэ Iэпщэри дыщэм е дыжьыным къыхэщIыкIа е зэрыщыту апхуэдэхэр зытебза

Къей — къуабэбжьабэу щыт къыр, бгы задэ

***

Къудэ – устар — фIыжыIэгъу, псэлъэгъу, уи дзыхь зэбгъэз цIыху

Къунан — илъэсищым ит шыщIэ мыгъасэ (хъууэ)

Къундэпсо – хьэнтхъупс (ху хакIэу зэрахьэ шэжыпс гъэфIэIуа)

Къуэгъу — уэд, мыпшэр, гъур

Къуэнтхъурей — бот. — кориандр посевной, киндза

Къуэши-шылIи — Iыхьлы-благъэ псори

***

Къын (екъ) перех. гл. — Iупэр зэтешауэ дзэлыфэр къыщIэгъэщын

КъынтIэ-къынтIэ — цIыху зэгъыгъуей, гурымыкъ

шхыдэныр, гъумэтIымэныр зи хьэл

КъыпришкIэ-ныпришкIэ — мыхьэнэ щIагъуэ зимыIэ, кърамыдзэ, пщIэ зимыIэ

Къэбгъажэ – япэм цIыкIухэр зэрыджэгуу щыта

хьэгургъажэ (къэб хъурей и кум чы зэпрагъэжти гу цIыкIум ещхьу кърашэкIт)

Къэмылджокъу — шэдылъэхэм щыпсэу жэщ къуалэбзу, псыхэуэхэм я лъэпкъэгъуу

Къэуал — щтаучкIэ ягъауэ пасэрей фоч лIэужьыгъуэ

***

ЛIакъуэ — зылI къытехъукIа зэшхэр; къуэш зэрыщIа

цIыхухэр (кровное родство)

ЛIыфIыгъэ — хахуэу, захуагъэмрэ пэжыгъэмрэ я

телъхьэу щыт цIыхухъуращ

Лагъэ – тепщэч (беслъэней адыгэхэр апхуэдэу йоджэ)

Лъэуэщхьэуэ – гузэвэгъуэ, нэщхъеягъуэ

Лъэхъынц — шылэ хьэпIацIэр ин хъуа нэужь зрищIэкIыж Iуданэ къызыхахыр (кокон)

Лыбжьэкуу — бжьыныр ебэкIыу шыпс зыщIэщIыхьа гуэгуш лыбжьэ

***

Мысэ — къуаншагъэ (мысагъэ) зылэжьа цIыху

Мыхъэ (мыхъэр гъэхъэн) — творить чудеса

Мыхьэморэ – цIыхур зыгуэр щхьэкIэ Iумпэм зыщIхэм, зэзымыпэсхэм хужаIэ.

Мыщэхупщей – рябина

Мэлкулимот — муслъымэн диным зэриIуатэмкIэ,

ХьэзрэIил бегъымбарращ, псэхэхыу уафэм къехыр

МэскIэтIинэ – япэм зызыгъэтIей, зызыщI хъыджэбзхэм мыпхуэдэу еджэт

Мэчанэ – къэувыIэпIэ (Псыжь Iуфэм Iус адыгэхэм жаIэ)

***

Нагуэдыгуэ — нэпкъпэпкъ зэхэмыбз, мыдахэ зиIэ

Надэ — зи кIуэцIыр нэщI, купщIэ зэрымылъ

Накъэ — нэпкъыщхьэ лъагэ, нэкIубгъуэ

Налкумыщ – ртуть

Нану – ребенок (адыгэбзэ къабзэкIэ)

Нартей – тисс (лIэужьыгъуэ зыбжанэ хъу, илъэс

куэдкIэ кIы жыг быдэ лъэпкъ)

Ныху — мэлым ишхар къызэрыдэхыж кIэтIийм и кIапэ лъэныкъуэ

НэгъуазэкIэ — нареч. нэм зэрилъагъукIэ, хуэгъэфэщауэ

НэуфIыцIщхьэрыуэу — емыгупсысу, зэпимылъытэу, «зэрыхъу хъунщ» жыхуиIэу

Нэхутхьэху — зи щхьэцыр гъуатIэу нэкIуху (е хужьу зэщIэтхъуа), теплъэ гурыхь зиIэ

Ныху — мэл-бжэнхэм я кIэтIий гъумращ.


Больше на Черкес хэку

Подпишитесь, чтобы получать последние записи по электронной почте.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *