Щэхур нахуэ зыщI тхыдэ лъэужьхэмкIэ

Черкесск къалэм къикІуа илъэс 200 гъуэгуанэр тхыдэ хъыбархэмкІэ гъэнщІащ. Ахэр икІи гуфІэгъуэщ, икІи нэщхъеягъуэщ, акъылыр, гупсысэр ирахужьэу, узрихьэлІам нэхъыбэж къыуагъэлъыхъуэным ухуигъэпабгъэу.

Апхуэдэу, Твердохлебов Сергей «Черкесск: ориентир в океане фактов и событий» зыфІища тхылъым ит тхыгъэ кІэщІ цІыкІум дришажьэри, ди лъэпкъэгъу лІы хахуэм ехьэлІа хъыбар нэхъ убгъуа къыдигъэлъыхъуащ. Пэжщ, ипэкІи газетым тетащ абы теухуа тхыгъэ, ауэ дифІ дгъэлъапІэу къытедгъэзэжми ягъэ кІынкъым. АКЪБАЩ Іэдэмей Мырзэбэч и къуэ. А цІэр куэдым зэхахащ, шэч хэлъкъым. Ауэ фцІыхуу пІэрэ Черкесск ноби дэт зы унэм а цІэр зэрепхам?

Черкесск къалэм дэт «Старый двор» шхапІэр 1914 гъэм яухуа псэупІэ унэу щытащ. Абы щыпсэуащ Баталпашинск станицэм и атаман Синьковым и бынунагъуэр. Атаманым и адэри, ипхъу егъэджакІуэ Прасковьи, и къуэ офицерри революцэ илъэсхэм ядэкІуэдащ.

Иужьым, Хэку зауэшхуэм ипэ илъэсхэм унэм щыпсэуащ Черкес Автоном Облисполкомым и тхьэмадэ Акъбащ Іэдэмей и бынунагъуэр. Нэмыцэ оккупантхэм Черкесск щаІыгъам, Іэдэмей палъауэ щытащ. Аращ кІэщІу тхылъым итыр. АдэкІэ Іуэхум нэхъыфІу дыщигъэгъуэзащ Акъбащ Залинэ Хьэрэбий и пхъум икІи абы и тхыгъэмрэ Твердохлебовым итхамрэ зэщхьэщыкІыныгъэ хэлъщ, гу лъумэтыну Іэмал имыІэу.

Си адэшхуэм и къуэшхэр «Акъбащ Іэдэмей Мырзэбэч и къуэр 1913 гъэм ПсэукІэ-Дахэ къуажэм къыщыхъуащ, Черкесск щыІа «За Родину» Хьэбэз районым щызэхэта «Красный кавказец» партизан отрядхэм хэтащ.

 Іэдэмей унагъуэ ищІэн, бын къыщІэхъуэн хущІыхьащ. 1936 гъэм къыхуэхъуа къуэм фІищат Владимир цІэр, коммунист щыпкъэу зэрыщытыр щІигъэбыдэжу. Іэдэмей и щІалагъым емылъытауэ, жэуаплыгъэ лъагэм епха къулыкъум пэрытащ, облисполкомым и тхьэмадэт. Абы къыхэкІыу, зауэм ирамыджэу, подпольем щылэжьэну къагъэнащ. АрщхьэкІэ, нэмыцэхэр къызэрысу, яубыдри хьэзабышхуэ трагъэлъащ, и бзэр кърагъэтІэтэн хьисэпкІэ удынрэ фэихрэ иращІылІэу. Зыри къахужиІакъым. Къыхэгъэщыпхъэщи, Іэдэмей зрадза лъэхъуэщым къикІуэсыкІыну лъэкІыныгъэ иІащ, ауэ апхуэдэу ищІэ мэ, лажьэ зимыІэ и унагъуэр зэрызэтраукІэнур къыгурыІуэти, пІэтІэуакъым. 1942 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм Іэдэмей гестапом Черкесск щиукІащ.

Акъбащ Абдурэхьмэн Мырзэбэч и къуэр ПсэукІэ-Дахэ къуажэм 1920 гъэм къыщыхъуащ. 1941 гъэм зауэм дашащ, рядовойт. Сталинград зэхэуэ гуащІэхэм хэтащ. 1943 гъэм хэкІуэдащ. Потёлковскэ районым, Митькин къутырым, къуэшыкхъэм щыщІалъхьащ. Си адэшхуэм и къуэшхэм я сурэтхэм соплъ. Абыхэм тетха сатыр гъущэ мащІэр я щыхьэтщ Совет Союзым и унагъуэ мелуан бжыгъэм зауэ илъэсхэм къалъэІэса тхьэмыщкІагъэшхуэм. 1941 гъэм, илъэс 28-рэ нэхъ мыхъуу Іэдэмей хэкІуэдащ. Зэшищым я нэхъыщІэ Абдурэхьмэн 1943 гъэм хэкІуэдащ, быни, унагъуи имыщІауэ. Абдурэхьмэн зэрыхэкІуэдам и щыхьэту «похоронкэ» унагъуэм къыхуэкІуакъым. Къыхуахьар хъыбарыншэу зэрыкІуэдам и хъыбарегъащІэ-извещенэ такъыррат.

Ар и гурыфІыгъуэу, и къуэр зы махуэ гуэрым къыдыхьэжыным и фІэщхъуныгъэр химыхыу псэуащ и анэ тхьэмыщкІэр, а гугъэр и гъэфІэнурэ дунейми ехыжащ. Теугъуэ мащІэ хуэхъур и узыншагъэ дагъуэкІэ зауэм дамышу къэна и къуэрат, сэ си адэшхуэрат. Абы езым къыщІэхъуа бынихым яхибжэу, япилъыту ипІащ и къуэш Іэдэмей къыщІэна и къуэ закъуэр. Си дадэр дунейм ехыжащ сэ илъэси 10 нэхъ сымыхъуауэ. Жагъуэ зэрыхъущи, сыхущІыхьакъым дадэ и къуэшхэм, къэзылъхуахэм, зауэм теухуа и хъыбархэм пэщу седэІун.

Къысхуэнар архив сатыр гъущэхэращ. Хьэуэ… СиІэщ зы сурэт, Іэдэмей Кисловодск деж щызытригъэхауэ и анэ-адэм къахуригъэхьар. Ар и иужьрей сурэт хъуауэ къыщІэкІынщ. Щызытригъэхар 1941 гъэм и гъатхэращ…

Пщэдей зауэр къежьэнущ жэуэ», — дыхигъэдэІуащ Залинэ. Мис апхуэдэ хъыбар къыдагъэтІэщІыжащ тхылъым ит сатыр зытІущым. Ар иджыри зэ щыхьэт тохъуэ ди хэгъуэгум и тхыдэр къэралым ейм къыгуэхыпІэ имыІэу зэрепхыжам, цІыху гъащІэхэмрэ псэукІэхэмрэ абыхэм гъэщІэгъуэну зэрыхэухуэнам.

ТУАРШЫ Ирэ