Психологиер зи гъащIэ гъуазэ

ЩIэныгъэ лъагъуэм игурэ и щхьэрэ зэтелъу ирокIуэ Ищхъэрэ Кавказ къэрал академием и «Гуманитарные дисциплины» кафедрэм и унафэщI, психологие щIэныгъэхэм я кандидат, доцент АГЫРБЭ (АБИДОКЪУЭ) Динарэ Мухьэз и пхъур. Иджыблагъэ абы «Урысей Федерацэм егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр къыхуагъэфэщащ.

НобэкIэ Динарэ Урысейм щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ нагъыщэр къызыхуагъэфэщауэ академием щылажьэхэм я нэхъ ныбжьыщIэ дыдэщ. Шэч хэмылъу, апхуэдэ гулъытэм ипэ къохуэ гуащIэшхуэкIэ, псэемыблэжыныгъэкIэ гъэнщIа лэжьыгъэ гъуэгуанэ. Здыщылажьэ кафедрэми еджапIэми я зыужьыныгъэм и мызакъуэу, абы республикэм егъэджэныгъэр щегъэфIэкIуэным хэлъхьэныгъэшхуэ хуещI.

И щIэныгъэпедагогикэ гъуэгуанэр илъэс 22-м нэсащ. Ассистенту щIидзэри, а ищхьэ еджапIэм и егъэджакIуэ, егъэджакIуэ нэхъыжь хъуащ, иджы кафедрэм и унафэщIщ, психологие щIэныгъэм и кууупIэр къэзыхутэ щIэныгъэрылажьэщ. Динарэ Хьэбэз районым хыхьэ Куэш-Хьэблэ къуажэм къыщыхъуащ. ЗэрыцIыкIу лъандэрэ тхылъыр и Iэпэгъуу къэтэджа пщащэм еджапIэ нэужьым КъЧкъТА-м «финансхэмрэ кредитхэмрэкIэ» факультетым щIотIысхьэ, финанс Iуэхухэм и гъащIэр ирипхын мурадкIэ икIи ехъулIэныгъэ иIэу къеух. Ауэ, а игъэнэIуа Iуэхум зехъуэж япэу лэжьапIэ щыIухьэкIэ. — Ищхьэ еджапIэр къыщызухынум уней хьэрычэтыщIэм и кафедрэ къызэIуаха къудейуэ щытащ, щIэныгъэлI цIэрыIуэ, психологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор КIытIэ Ахьмэд Исмэхьил и къуэр и унафэщIу.

Абы ассистенту сыщылэжьэну сригъэблэгъат. Си гугъат ар пIалъэ Iуэху къудейуэ. Къапщтэмэ, психологие щIэныгъэр си щхьэкIэ сфIэгъэщIэгъуэн дыдэт. Сэр-сэру абы теухуа тхылъ куэдым седжэт. Ауэ, апщыгъуэм КIытIэ Ахьмэд нэхъри а щIэныгъэм сдригъэхьэхауэ щытащ. Нобэ психологиемкIэ сцIыхуу хъуам и лъабжьэр зыгъэтIылъар аращ, абыкIэ фIыщIэ мыухыж хузощI, — и гуащIэдэкI лэжьыгъэм и щIэдзапIэм нэIуасэ дыхуещI егъэджакIуэм.

КIытIэ Ахьмэд и нэIэм щIэту ассистент ныбжьыщIэр илъэсищкIэ лэжьащ. А пIалъэм къриубыдэу и кандидат лэжьыгъэри игъэхьэзыращ. Мыбдежи, ипэкIэ зыхуеджа финанс Iуэхури псыхэкIуадэ имыщIу, къигъэсэбэпыжри, экономикэмрэ психологиемрэ и лъабжьэу, «Психологическая готовность студентов вуза к регулированию финансового ресурса домохозяйства» диссертацэ лэжьыгъэ купщIафIэ игъэхьызыращ. 2005 гъэм Ставрополь къалэм дэт къэрал университетым ехъулIэныгъэ хэлъу щыпхигъэкIыжауэ щытащ. Апхуэдэуи, илъэс 26-м и ныбжьыр иту щIэныгъэхэм я кандидат хъуащ. Динарэ нэхъри психологием дихьэх хъуащ. ИкIи а лъэныкъуэм нэхъ хэгъуэзэху и гъащIэми, езым и цIыху щIыкIэми, и гупсысэкIэми куэдкIэ зэрызригъэхъуэжар, и хьэлыр псыхьа зэрыхъуар къыхегъэщ.

— Къапщтэмэ, психологиер гъэщIэгъуэн дыдэщ, дэтхэнэри абы хэгъуазэмэ, езым и щхьэм сэбэп хуэхъужу аращ. Сэ зыкъызощтэжри, курыт еджапIэм сыщыщIэсамрэ иужькIэ психологием сыщыхыхьамрэ зэгъэпщэгъуейщ. Зихъуэжащ адрей сыкъэзыухъуреихь цIыхухэр зэрызыхэсщIэм, си хьэлым сигу иримыхьу хэлъхэм селэжьыжыфащ. Щэху дыдэу, дерсхэм сыкъэтэджын сыукIытэу сыщытамэ, иджы утыкухэм хуиту сыкъыщопсэлъэф, уеблэмэ сигу ирохь а Iуэхугъуэр. Психологием и фIыгъэкIэ си зэфIэкIым куэдкIэ хэзгъэхъуэфащ. Иджы сэри си къалэну къызолъытэ ныбжьыщIэхэм ар янэсхьэсыныр. Инженер, нэгъуэщI техническэ IэщIагъэхэм хуеджэхэм щыщу психологием хуэмыныкъуэу къызыщыхъухэр щыIэщ. Ауэ, жыIэпхъэщи, сыт хуэдэ IэщIагъэлI нэгъэса умыхъуами, ехъулIэныгъэ гуэрым унэсын папщIэ, жылагъуэм уадекIуэкIыфу, цIыхум бгъэдыхьэкIэ нэгъэса хууиIэу щытыпхъэщ. Псом япэ уи цIыху щIыкIэр псыхьа хъун хуейщ. Щхьэж езым и ныкъусаныгъэхэмрэ и лъэныкъуэ нэхъыфIхэмрэ зэхигъэкIыфу есапхъэщ. ИтIанэщ IэщIагъэм хуиIэ IэкIуэлъакIуагъэр къыщыунэхунур, — бгъэдэлъ щIэныгъэмкIэ дэри къыддогуашэ егъэджакIуэр.

Агырбэр егъэджэныгъэ Iуэхум зэрыхэтрэ гу лъимытэу къанэкъым щIалэгъуалэм зэрызихъуэжми. ЗэманыфIкIэ узэIэбэкIыжмэ, психологием хуэмыныкъуэу къызыфIэщIхэр нэхъыбэу щытамэ, иджырей ныбжьыщIэхэм ар хуабжьу яфIэгъэщIэгъуэнщ. — Зэманым зэрызихъуэжым хуэдэу, цIыхухэми захъуэж. ФIы и лъэныкъуэкIэ, е IейкIэ жыпIэныр тэрэзкъым. Ахэр зызыхъуэж зэманым хэзагъэ хъууэ аращ. Япэм псори зы жыпхъэм иту ягъасэу щытащ. Абы къыхэкIыу я гупсысэкIэри зы лъэныкъуэт. Иджыпсту щыIэ ныбжьыщIэхэр хуабжьу набдзэгубдзаплъэщ, нэхъыбэ яцIыху, я гупсысэкIэри нэхъ убгъуащ, еплъыкIэ гъэщIэгъуэнхэр яIэщ, упщIэ къызэрымыкIуэхэр къыуат. Лэжьэн щыщIэздза къудейм сыщегупсыс щыIэт, хуэныкъуэу пIэрэ мыхэр езыр мы психологием жэуэ.

Иджы гу лъызотэ нэхъыбэ къэзыцIыхуну хуейхэр зэрахэтым. Езыхэр тхылъ закъуэм щымыгугъыу интернет утыкум куэдым зыщыхуагъасэ. Лекцэ нэужьым къытрагъэзэж, упщIэкIэ зыкъысхуагъазэ. Гуапэ сщымыхъуу къанэкъым студентхэм психологиемкIэ щIэныгъэ лэжьыгъэхэр ягъэхьэзырыну зэрафIэфIыр, — жеIэ Динарэ.

НыбжьыщIэхэм щIэныгъэ ябгъэдэлъхьэныр нэхъ Iуэху щхьэпэ дыдэхэм ящыщщ. Динари егъэджэныгъэ Iуэхум сыт щыгъуи дэрэжэгъуэ къызэрыхилъхьэр къыхегъэщ. Абы хэту езым и щIэныгъэм хигъэхъуэнри зэпигъэукъым. Студентхэм къабгъэдэкI упщIэхэм нэгъэсауэ жэуап ептыфын папщIэ, абыхэм нэхърэ зы щхьэкIэ нэхъыбэу псори пцIыхун хуейуэ къелъытэ. Егъэджэныгъэ Iуэхум, ныбжьыщIэхэм ядэлэжьэныр зэрыфIэфIым къыдэкIуэу, егъэджакIуэр икIи унафэщI хьэлэмэтщ. Къапщтэмэ, унафэщI жаIэмэ куэдым ар я нэгу къызэрыщIыхьэр цIыху ткIийуэщ. Динарэ езым и цIыху щIыкIэкIэ щабэщ, гуапэщ, къыщопсалъэкIэ, удихьэхыу, уедэIуну ухуейуэ апхуэдэщ.

Гуманитар кафедрэм и унафэщI IэнатIэр 2021 гъэ лъандэрэ ехьри, абдежми пщIэ лей къыщилэжьагъэххэщ, псоми бгъэдыхьэкIэ къахуегъуэтыф. И нэIэм щIэт егъэджакIуэ 15-м нэхърэ езыр нэхъыщIэ дыдэу зэрыщытри зыкIи зэран къыхуэхъукъым, кафедрэм и лэжьыгъэр хьэлэмэту зэкIэлъокIуэ. Апхуэдэ къабзэу и щIэныгъэ лэжьыгъэри зэи зэпыукъым. ЩIэныгъэхэм я кандидат хъуа нэужь, 2010 гъэм ар доценти хъужащ. Абы и Iэдакъэм къыщIэкIащ щIэныгъэ лэжьыгъэ 74-м щIигъу. Абы щыщу 6-р монографиещ, 16-р ВАК-м рецензэ зыхуащӏ щӏэныгъэ къыдэкӏыгъуэхэм хыхьэ журналхэм ихуа тхыгъэщ. А лэжьыгъэхэри щIэныгъэ утыкухэм къыщагъэсэбэп. ЩIэныгъэрылажьэр жыджэру хэтщ лъэпкъыбэ, урысейпсо, хэгъуэгу щIэныгъэ конференцхэм, зэIущIэхэм. Абдежхэм купщIафIэу къыщопсалъэ.

Иригъаджэ ныбжьыщIэхэри апхуэдэм хуегъасэ. Динарэ дяпэкIи щIэныгъэ лэжьыгъэм зэрыпищэнум шэч къытрихьэкъым. Абы и мурадщ и доктор лэжьыгъэм яужь ихьэну. Егъэджэныгъэ-щIэныгъэ лэжьыгъэр Iуэху псынщIэкъым, гуащIэшхуэрэ зэманрэ хуэныкъуэщ. Абыхэм тыншу уелэжьыфын папщIэ унагъуэкIэ гуныкъуэгъуэ уимыIэу щытын хуейщ. Динарэ и щхьэгъусэри и бынищри абыкIэ гугъэпсэху къыхуохъу. И бынхэри къыдэкIуэтеящи, и лэжьыгъэм нэхъ трегъащIэ. Арами, и унагъуэм щIыгъуу зигъэпсэхунри зыщигъэгъупщэкъым.

Апщыгъуэм деж нэхъри и къарур щыз хъужауэ и лэжьыгъэм пэрохьэж. Урысей Федерацэм и щIыхь нагъыщэ къызэрыхуагъэфэщам игъэгушхуами ар дяпэкIи и щIэныгъэ лэжьыгъэм, егъэджэныгъэм нэхъри зэрыхигъэхъуэн хуейм и нагъыщэу къелъытэ. Тхьэм нэхъыбэжи плъигъэкI, щIэныгъэм и гуащэ!

БОРЭНЫКЪУЭ Мадинэ