Хъумэрэ къуажэм и лъабжьэр зыгъэтIылъа АБЫКЪУ Алий Едыдж и къуэм и гъащIэр гугъуу къызэрекIуэкIам теухуауэ тхакIуэ Лыхь Мыхьэмэт жиIэжа хъыбарым и ещанэ, еплIанэ пычыгъуэхэр.
КIэухращ. ПэщIэдзэр 12.07.2025 гъэм къыдэкIа, зи № 50 «Черкес хэку» газетым итщ. Мы къезгъэкIуэкIыжхэр сыщIалэ цIыкIуу ди анэшхуэм къызжиIэжа хъыбарщ. Пэжыр жыпIэнумэ, сщIэкъым иджырей хъумэрэдэсхэр абы зэрыщыгъуазэри, ар цIыхухэм зэрахэлъари. Ауэ адэкIэ пысщэжынщи, Абыкъу Алий мазищрэ ныкъуэрэкIэ Шэткъалэ щыIауэ ягъэхъыбарыж. Алий зыщIэхуа уIэгъэщым щIэлъхэм я нэхъыбапIэр офицер защIэт. Абыхэм къабэкIт уIэгъэ хьэлъэ зытелъхэр. Япэу тхьэусыхэр адыгэлIым хуэхъущIэт, ебгыпэри къахэкIт, Урысей иным зэрытемыкIуэнури ящIэ пэтрэ, зыпэщIасауэ лъыгъажэкIэ дуней псор зэрагъэзэкIт.
— Ммо туземцри сыт зищIысыр? Иджы къытхуэнэжар дилъ зытелъри гъуэлъэгъу къытхуащIу еIэзэнрат, губгъуэжьым хьэIуцыдзым щызэпкъратхъыным ипIэкIэ, — гъумэтIымапэт лIы пщагуэ пшэрыжьыр. Хэт сыт хуэдэ псалъэ дыдж къыщIимыдзэми, хэт сыт хуэдэ нэжьгъ фIыцIэкIэ къемыпыджами, псори фIэмыIуэху зищIащ Абыкъум. АтIэ, абы нэхъ шыIэныгъэ хэмылъмэ, ар адыгэлIт? Зы пщэдджыжь гуэрым ар здыщIэлъ пэшым IэзакIуэ гуп зэкIэлъхьэужьу къыщIыхьащ. — Мыр и лъэпкъкIэ шэрджэсми, урыс офицер щыпкъэщ, Урысейм щхьэкIэ зауэурэ фэбжь къылъысащ, — зы лIы хэкIуэта гупым яхэтти, абы гуригъэIуащ уIэгъэщым и тетым. КIы псыгъуэ зиIэ нэгъуджэ закъуэр ар зыжриIам и нэм хуихьри егугъуу сымаджэр зэпиплъыхьащ, зигъэщхъри, пщым и блэгъукIэм телъ дыркъуэ кIыхьым Iэ дилъащ, езыри къыщыгуфIыкIащ:
— Уэра ар, джыназ, си къуэш цIыкIу? ФщIэрэ, зиусхьэнхэ, — захуигъэзащ абы и мэсхьэбэгъухэм, — генерал Паскевич и унагъуэцIэм «Эриванскэ» мыхьэнэр къыщIагъужыным мы щIалэри хэлIыфIыхьащ, дыдейхэр къэжэрхэм щезауэм… Бийм и штабым щебгъэрыкIуэм, абы и унащхьэм тет бэракъыр къыпитхъри и лъэрыгъынэм кIэрыщIауэ ди зауэлIхэм къахыхьэжат. Ауэ и шым къемыпсыхыжыфу кърахьэхыжат IэплIэкIэ — и блэгъукIэр къамэкIэ къраупщIэхат. Сэ зэгуэздэжар зэуэ къэсцIыхужащ. IэзакIуэшхуэм, профессорым Хьэжмэт зэреджэр Хьэлывэжьокъуэт, урысыбзэкIэ абы ещхь унагъуэцIэ дыдэр къыхуэгубзыгъыжтэкъыми. Си анэшхуэми аращ къызэрызжиIар. ЗэрыхуэзгъэфэщамкIэ ар дохутыр цIэрыIуэ Пироговращ. АтIэ, тхыдэм ухэплъэжмэ, 1849 гъэм ар Шэткъалэ щыIащ, уIэгъэщым щылажьэ IэзакIуэхэм и чэнджэщхэр яриту, я Iуэху зытетыр зэригъэцIыхуу. Кавказ зауэм и гуащIэгъуэти, а къалэм уIэгъэщхэр, сымаджэхэр щыкуэдт, ахэр яхуримыкъужу шэщ нэгъунэ цIыхухэр щIагъэгъуалъхьэт. Пщым и уIэгъэхэр кIыжри и къуажэм къигъэзэжат, нэгъуэщI офицеритIи щIыгъуу.
Зым и цIэр Джэрийт, адрейр Умарт. ЩIыналъэм и дахагъыр яригъэлъагъун щхьэкIэ чэтэныгур Алий IэфэтедзапIэкIэ зэджэ бжьэпэм къыщигъэувыIэри, къикIат. Гум итIысхьэжыну ягу хуэмыкIуэу, абы и ужь итурэ здэкIуэм, хьэмкIутIей гуэрэнышхуэм къыкъуэкIри «бохъусыж» дахэкIэ и ныбжьэгъу Беслъэнейр къащыбгъэдыхьэм, хуабжьу я гуапэ хъуащ, пщым и жыпым кърихри кIэрахъуэ щIэрыпси саугъэт хуищIащ. Абыкъум зэриныбжьэгъум къыдэкIуэу, Беслъэнейр абы и пщы къуэдзэт, ар щымыIэмэ, къуажэ унафэр зезыгъакIуэр арати, зэпсалъэхэурэ къуажэ хъыбархэми Алий щIэупщIащ. — УнагъуэщIэхэр къытхэтIысхьащ, Алий, — жиIащ адрейм. — ДыщэкI унагъуиплIрэ Хьэгъур унагъуищрэ, абы нэмыщIауэ Къалмыкъхэрэ Аслъэнхэрэ ящыщу унагъуэ тIурытI, Къэтейхэ, Мэкъуауэхэ, ахэри унагъуэ тIурытI хъууэ. Ар зи фIыщIэр Дыгъужьхэ ХьэкIахъу хьэжымрэ Дзэмыхь Темрыкъуэрэщ. Унагъуэ къэсыхукIэ чо зырыз яхуиухуащ Лыхь Хьэжьыкъуэ и гупым. — Къыпхэхъуэр хъерщ. Дэгъуэщ, афэрым фхуэфащэщ! — и гуапэ хъуащ пщыми.
Я зиусхьэным узыншэу къызэригъэзэжам зэрыкъуажэу щыгуфIыкIат. Ауэ хуабжьу цIыхухэр ерыскъыкIэ, псэукIэкIэ зэтехуат, жэщ Iус ирикъун зи унэ щIэмылъыр къебэкIти, хьэщIэхэр зыхуэкIуахэри гузавэт. АрщхьэкIэ къуажэм къыпытIысхьа хьэблэщIэр нэхъ къулейти, яхузэфIэкIымкIэ зыкъыщIагъэкъуащ. Япэу гузавэу абыхэм, хьэблэщIэм дэсхэм яжэлIахэм ящыщт Алий и шыпхъу нэхъыжь Шаши.
ЕтIуанэрей махуэм пщым къызэригъэзэжам и саулыкъукIэ къурмэн ящIащ. ЗэрыжаIэжымкIэ, Беслъэней Алий и адэ Къарэ гъэлъэхъу фIыцIэшхуэ, и кIапэм пхъэ «шэрхъ» щIэту къахуригъэшат. Лъэпсырокъуэхэ — выщIэ, Дыгъужьхэ — джэдэхъу хужьышхуэ, Дзэмыхьхэ — хьэрэ танэ бэгъуа, Астэжьхэ — мэлыбгъищ, ГъукIэмыхъухэ — зы танэ гъэшхарэ мэл бгъэбзитIрэ. Лыхьхи, Тхьэкъуахъуэхи, Темырхи, Цагъэхи яIэмкIэ зыщысхьыжакъым икIи нобэр къыздэсым яхуэмыIуэтэщIыжу тыхьтхьэлъэIушхуэ зэхэтыгъащ. Абы иужькIэ пщым и шыпхъуитIыр я дэлъхум къыхуэтхьэусыхащ къуажэр зэрыгъавэншэм, абы зэрызэщигъэкъум къыхэкIыу. А тхьэусыхэм и жэуапу, Хьэжмэти зэригъусэу, Алий гъуэгу техьащ. Куэд дэмыкIыу, гуитхуми зэрахуэгъэхъейуэ гуэдз, абы къинэмыщIауэ кIытитIым хьэжыгъэ къэпхэр ярызу къагъэзэжащ. А псори Алий и нэIэм щIэтурэ къуажэм трагуэшэгъащ, нэхъ унагъуэшхуэхэм ярыригъэтурэ. Гъейуэ, уэгъуу ихьа 1849 гъэр икIри 1850 гъэр къэунэхуат. ЩIымахуэ ткIийт, уэсыр лъащхьэм къэст, ауэ цIыхухэр къыхэщтыкIыжтэкъым: я пщым тхылъ иIыгът, зэрыкъуажэ мамырымкIэ, зыми егъу къикIыну хуимыту. Ерыскъыншэ хъутэкъым цIыхухэри… Ауэрэ екIуэкIыурэ, 1850 гъэм и гъэмахуэм, пщэдджыжьыпэу, къуажэм шууитху къыдэлъадэри, Абыкъухэ я чо дыхьэпIэм къыщызэхэпсыхащ. Куэдрэ заIэжьакъым. Алии, шууитху зыщIигъури, абыхэм я гъусэу дэкIащ. Шухэр къыздикIар Хъумэрэ быдапIэкIэ зэджэу урысхэм яухуарат.
— Сыти кърехъу, зы мыгъуагъэ къэхъуащ! — зыхуахьынур ямыщIэу къуажэдэсхэр зэрызехьэт. Къэхъуар зэригъэщIэну, хъыбар къахуихьыжыну унафэ хуащIри Дыгъужьхэ я зы щIалэ ежьахэм я лъэужьым трагъэуващ. Ауэ ар быдапIэм дагъэхьэнут?
Зыкъиплъыхьщ-зыниплъыхьри, гъуэгурыкIуэхэм, Iэхъуэшыхъуэхэм яхэлъ хъыбар гуэрхэр къихьри къэкIуэжащ.
— ХьэпащIэ и къуэр (Пескаревыр) Бэтэгъэм къэсащ, — яжриIащ зэхихар абы цIыхухэм. — Аргуэру уанэ мыгъуэхэр трыдагъэлъхьэнущ. Ди зиусхьэнри и гъусахэри яубыдауэ жаIэ.
ЦIыху гужьеяхэм яхуэщтэну хьэпшып, гъуэмылэ тIэкIухэр зрахьэлIэри, гъуэгуанэ кIыхьым зыхуагъэхьэзыращ. Абыхэм дэнэ щащIэнт Пескаревым я пщым дзыхь къызэрыхуащIымкIэ щыхьэт тхылъ къритауэ, псалъэ дахэ къыжриIауэ? Дауи щрет, гузэвэгъуэм хъыбар гуфIэгъуэр къыкIэлъысыжащ арэзыуэ, гуфIэу пщыр къызэрыкIуэжымкIэ. ЦIыху гуфIахэр, шути лъэсти жамыIэу, Абыкъум пежьэри, и уанэгум IэплIэкIэ кърахауэ сабийм хуэдэу къахьт. НэгъуэщI щIалэ гуэрми пщым кърата фIыщIэ тхылъыр бэракъым хуэдэу иIыгъыу шууэ къажэти, ХьэкIахъу хьэжыр абы щIэгубжьащ:
— Быдэу Iыгъ, хьэмэ къилъхуа, зыIэпыбгъэхунщ! Къуажэр зэхэзехуэн ямыщIу, мамыру зэрыпсэунур хэти хьэкъыпIэкIэ и фIэщ щыхъуар Беслъэней Алийрэ Дзэмыхь Темрыкъуэрэ я пщыр шым кърахьэхауэ я пщIантIэм дахьэжу, гуфIэгъуэ даущыр псоми къащхьэщыIукIыу щалъэгъуа дакъикъэхэращ.
Абы и цIэкIэ хьэгъуэлIыгъуэшхуэ зэхаублат, шыгъажэ ин ящIати, ХьэкIахъу хьэжым и пщIэгъуалэр псоми къатежауэ жаIэж. Къуажэр Хэкум имыкIыну, зэрыхуейуэ псэуну унафэ зэрыщыIэм къыдэкIуэу, щIышхуэ кърагъэбыдылIат, Николаевскэ ПлъырыпIэм и кIапэр техьэу. АдыгэлIхэм Iэщэм ипIэкIэ шэмэджхэр ящтэри, ягу зэгъауэ мэкъуауэ дэкIат…
Зытхыжар ЛЫХЬ Тимурщ
Больше на Черкес хэку
Подпишитесь, чтобы получать последние записи по электронной почте.
