НыбжьыщIэ гурыхуэ

ХЬЭБЭЗ районым хыхьэ Зеикъуэ (ХьэтIохъущыкъуей) адыгэ къуажэжьым и цIэр зэман зэхуэмыдэхэм зыгъэлъэпIахэм я щапхъэм пызыщэ щIалэгъуалэ гурыхуэ къуажэм къыщIотаджэ. Апхуэдэу, зи егъэджэныгъэ лъэкIыныгъэхэмрэ щIэныгъэ зэфIэкIхэмрэкIэ, зи творческэ ехъулIэныгъэхэмкIэ адрей IуэхущIапIэхэм къахэщ Зеикъуэ курыт еджапIэр зэрыгушхуэ щIэблэхэм ящыщщ Щамыр зи лIакъуэ хэку АЛАХЬМЭД Мунир.

Зи ныбжьыр илъэс 17-м ит Мунир и адэр хьэрып лъэпкъщ, и анэр адыгэ бзылъхугъэщ, Зеикъуэ къуажэм щыщ Джэлэшхэ япхъу Жаннэщ. И ныбжьыр илъэс 18-м иту Урысейм щIэныгъэ щызригъэгъуэтыну, медицинэ IэщIагъэм Ставрополь къалэм щыхуеджэну къэкIуауэ щыта, Щамым щыIэ Хьэлэб къалэм пэгъунэгъу жылагъуэм щыщ Алахьмэд Мухьэмэд нэIуасэ хуохъу ищхьэ медицинэ еджапIэм щеджэ зеикъуэ пщащэм. ИкIи, гухэлъ дахэ зэхуэзыщIахэм унагъуэ зэдащIэ. Къапщтэмэ, абыхэм я бынищри къыздэхъуар Урысей къэралращ. Нэхъыжь Амири, абы къыкIэлъыкIуэ Самири къыщыхъуащ Черкесск къалэм, Мунир Невинномысск къалэращ дунейм къыздытехьар, ауэ и дэфтэрым итхар Зеикъуэ къуажэращ…

Мунир зэрыжиIэмкIэ, езым и ныбжьыр илъэсиплIым иту, унагъуэм зиIэтри адэм и Хэкум — Щамым Iэпхъуащ. Арами, абдежым быным тыншыгъуэ яIэу куэдрэ щыпсэуфакъым…

— Щамым зауэ хьэлэбэлыкъхэр япэу къыщыхъейм, Тыркум дыIэпхъуащ, пIалъэ гуэркIи абдеж дыщыпсэуащ. Иужьым, дыкъыздикIа щIыналъэм щыIэкIэр тIэкIу сабыр щыхъужым, аргуэру абыкIэ дгъэзэжащ. Илъэситху хуэдизкIи Щамым дыщыIащ. Ауэ, 2020-2021 гъэхэм къэралым и зэхэтыкIэр аргуэру хьэлъэ щыхъум, ди анэр тщIыгъуу, Урысейм дыкъихьэжащ, си анэшхуэ Симэ дежи Зеикъуэ къуажэм дыщетIысэхащ. Си адэр «Красный крест»-м и унафэщIт, псапащIэ фондыр игъэлажьэти, ар къигъэнэну Iэмал иIакъым. Абы къыхэкIыу, унагъуэм къытхэту апщыгъуэм къэкIуэжыфакъым, — дыщегъэгъуазэ Урысейм къызэрыIэпхъуэжауэ щытам Мунир.

Апхуэдэуи, и къуэш нэхъыжь Амир Зеикъуэ курыт еджапIэм е 11-нэ классым, Самирэ е 10-нэм, езыр е 8-нэм хэтIысхьахэщ. Хамэ къэрал къикIа пэтми, бзэхэр щIэх къагъэIэрыхуэри, ЕГЭ-ри, ОГЭ-ри щIыхь хэлъу ятащ, нэхъыжьитIри зэкIэлъыкIуэу Къэрэшей-Черкесым и медицинэ институтым щIыхьахэщ. ЩIалэр – «Стоматологие», пщащэр – «Лечебное дело» IэщIагъэхэм тегъэчынауэ хуоджэ, Амир ещанэ курсым, Самирэ етIуанэм хэсщ. ЖыпIэнурамэ, Мунир и адэ Мухьэмэд зы зэманкIэ Хьэбэз район сымаджэщым гинекологыу щылэжьащ. И анэм косметолог IэщIагъэращ лэжьыгъэ зыхуищIар. ГъэщIэгъуэнщ Мунир игу къызэригъэкIыжыр Зеикъуэ курыт еджапIэм щыщIэтIысхьа пIалъэр. АтIэ, е 8-нэ классым щеджэн щIэзыдза щIалэ цIыкIум дежкIэ, дауи, гугъут адыгэбзэри, урысыбзэри къигъэIэрыхуэныр, абыхэмкIэ еджэн-тхэныр хузэфIэкI хъуныр. Ауэ, апхуэдизымкIэ ныбжьыщIэр гурыхуэт, ерыщти, къигъэIэрыхуэ дэнэ къэна, урысей еджапIэм щеджэным махуэ бжыгъэм и кIуэцIкIэ фIы дыдэу хэзагъэри, зы «4» нагъыщэ закъуэ фIэкI имыIэу е 8-нэ классыр къызэринэкIауэ щытащ.

КъыкIэлъыкIуэ е 9-нэ, е 10-нэ классхэр Мунир къиухащ «5» защIэкIэ, ипэкIэ зыпэмылъэща урысыбзэри фIым я нэхъыфIу зригъащIэу. Узэрыгушхуэну, Мунир къабзэу иропсалъэ урысыбзэм, хьэрыпыбзэм, адыгэбзэм, тыркубзэм, иджыкIэ инджылызыбзэр фIы дыдэу зэрызригъэщIэным хущIокъу… Псэлъэгъу къысхуэхъуа Мунир и адэ-анэм, и къуэш-шыпхъум къыхаха IэщIагъэм езыри дяпэкIэ хуеджэну къысщыхъуами, щIалэм жиIащ архитектор е дипломат хъуну зэрыщIэхъуэпсыр. Абы папщIи Мунир ерыщу еджэным пылъщ. Псом хуэмыдэу зрагъаджэ предметхэм къыхигъэщыр есэпращ. ФIэфIщ биологиери, химиери. ЗэрыжиIэмкIэ, еджапIэм деж къащхьэщыт дэтхэнэ егъэджакIуэри щыпкъэу, ягурэ я псэрэ етауэ къадолажьэ. Псом хуэмыдэу Мунир къыхегъэщ и егъэджакIуэхэу Къумыкъу Фаридэ, Борэныкъуэ Зое сымэ. ИкIи, жеIэ и къыщIэдзапIэхэм щыгъуэ щIагъуэу зэхэтыкIэ бэзыр къыгурымыIуэу щытами, щIалэм и зэфIэувэныгъэмкIэ и егъэджакIуэхэм хуабжьу зыкъыщIагъэкъуащ, гъуэгу захуэ трагъэхьащ, ноби гумызагъэу къыщхьэщытхэщ.

— Ди еджапIэм ущеджэнми жылагъуэ Iуэхухэм ущыхэлэжьыхьынми уи псэр хегъахъуэ. Къызэрагъэпэщ сыт хуэдэ лэжьыгъэми псэр игъэтыншрэ игъэгуфIэу, ухэлэжьыхьыну, щIэ гуэр хэплъхьэну ухуэпабгъэу уагъэпс. Ди зэхэтыкIэр хуабжьу фIыщ, еджакIуэм и еплъыкIэм пщIэ здыхуащIщ, къыздыхалъытэщ. Апхуэдэ утыкум ущилэжьыхькIэ, Iэмал имыIэу зыбужьынущ, ехъулIэныгъэхэм зыхуэбгъэпсынущ, лъагапIэщIэхэм зеппщытынущ. ЩIалэгъуалэр дызэкъуэтщ, дызэгуроIуэ. Абы си гур сыт щыгъуи хегъахъуэ. НэхъыщIэ цIыкIухэри къыддоплъей. Абыхэм дадолажьэ зэпыт. ЖысIэнщи, нобэрей гъащIэ къекIуэкIым а цIыкIухэр хуэныкъуапэщ ди щIэгъэкъуэн, я гупсысэхэр гъуэгу захуэкIэ дунэтIын папщIэ. ЩIэныгъэ зэгъэгъуэтыныр псом япэ зэрыщытын хуейр къагурыIуэу, телефонхэм кIэрысыныр ягъэмащIэу, еджэным, жылагъуэ Iуэхухэм нэхъыбэрэ хэтыным къыхудоджэхэ…

ЩапхъэкIэ ядогъэлъагъу. Сабий зэчиифIэхэр ди куэдщ. Дызэгъусэу дотIысри, дызопсалъэ зэпыт, гъащIэм и лъэныкъуэ зэхуэмыдэхэм гу лъадогъатэ, щIэныгъэ зэгъэгъуэтыным хуэмыщхьэхыным къыхудоджэ. ИкъукIэ сыдехьэх шахматым. Ди еджапIэм деж а спорт лIэужьыгъуэм гулъытэшхуэ щыхуащI, сабийхэр щагъасэ. Абы мыхьэнэшхуэ иIэу къызолъытэ. Шахматыр джэгукIэ къудейкъым, абы и лъабжьэ хъужыр — гъащIэр къызэрекIуэкI гупсысэращ. Фигу къэвгъэкIыжыт, зауэхэр шахматым зэрыджэгу IэмалхэмкIэ ирагъэкIуэкIыу щытащ! А джэгукIэм хуабжьу уегъэгупсысэ, уи акъылыр псынщIэу егъэлажьэ.

АдреймкIэ, си щIасэщ футбол, волейбол джэгукIэхэри. Щамым сыщыщыIэм, футболым сыпыщIауэ щытащ, бэнакIуэ-зэуакIуэ лIэужьыгъуэхэми сыхэтащ, — дыщегъэгъуазэ Мунир. ЕджапIэм и жылагъуэ гъащIэм мы щIалэр жыджэру хэтщ, икIи дыкъытеувыIэну и чэзущ щIэныгъэ проектхэр гъэзэщIэнми ар гуащIафIэу, ехъулIэныгъэшхуэхэр къыпэкIуэу зэрыхэлэжьыхьым.

— Пэжыр жысIэнщи, еджапIэм жыджэрагъ къыщызгъэлъагъуэу сыщIэсыным сыхущIокъу, сыт хуэдэ Iуэхуми сфIэфIщ сыхэлэжьыхьыну, зыми сыхуэщхьэхкъым. Еджэн IуэхукIэ дэIэпыкъуэгъу хуэныкъуэм зыщIэзгъэкъуэну си гуапэщ. Си гур хохъуэ си ныбжьэгъум си сэбэп екIауэ слъагъумэ… Псом хуэмыдэу сыдэзыхьэх лэжьыгъэхэм ящыщщ проект зэхуэмыдэхэр гъэзэщIэныр. Адыгэ газетым иджыпсту зи гугъу сщIынум теухуа хъыбар тетауэ щытащ. АтIэ, ди егъэджакIуэхэм я дэIэпыкъуныгъэшхуэ хэлъу зыдгъэхьэзырри Москва къалэм щекIуэкIа, «История местного самоуправления» проектым дыхэтауэ щытащ. Абы къекIуэлIат Урысей Федерацэм и хэгъуэгуу хъуам къабгъэдэкIа еджакIуэ 860-рэ. ИкIи, ди еджапIэм щыдгъэхьэзыра проектым абдеж япэ увыпIэр къызэрыщихьам дэ хуабжьу дигъэлъэпIащ, ди щхьэр ину дигъэлъагъужащ, хэгъуэгур тIэтащ.

Къапщтэмэ, къыкIэлъыкIуэу, «Я — лидер школьного самоуправления» проектымкIи Санкт-Петербург къалэм дыкIуащ. Абы лъабжьэ хуэтщIар Москва щыдгъэлъэгъуа проектрат. ЕджапIэ самоуправленэм и тхьэмадэу сыщыткIэрэ, сэ сыхущIокъу щIалэгъуалэм и Iуэху бгъэдыхьэкIэхэмрэ и еплъыкIэхэмрэ утыку исхьэну, щIэблэм и гупсысэр, иIэ хуитыныгъэ лъэкIыныгъэхэр къэзгъэлъэгъуэну. Абыхэм япкъ итуи, еджапIэм зэIущIэ, Iуэхугъуэ куэд щIалэгъуалэм ди жэрдэмкIэ щыдогъэкIуэкI. Жагъуэ зэрыхъущи, Санкт-Петербург етIуанэ увыпIэщ къыщытхьар… Ауэ, ахэр дэркIэ къызэрымыкIуэ утыкущ ди Iуэху зэхэщIыкI къыщыдгъэлъэгъуэну, адрейхэм яйм зыщыдгъэгъуэзэну. КъинэмыщIауэ, сфIэтелъыджэу апщыгъуэм япэрейуэ зэзгъэлъэгъуат тхыдэ къулей зиIэ Урысейм и къалащхьэхэм я архитектурэ телъыджэхэр. Сигу къэзгъэкIыжащ урыс тхакIуэшхуэхэм я IэдакъэщIэкIхэу а къалэхэм къыщыхъуа тхыдэ къэхъугъэхэм траухуа тхыгъэ купщIафIэхэр, урысей классикхэм я Iэдакъэ къыщIэкIа литературэр.

УсакIуэшхуэ Пушкиным и унэр слъэгъуащ! Деблэгъащ ди хэкуэгъу, Санкт-Петербург дэт аграрнэ университетым и юридическэ факультетым и декан ныбжьыщIэ, щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъ КIэмрыгу Тенджыз и лэжьапIэм. Нобэр къыздэсым си нэгу щIэкIкъым икIи си щхьэм схуигъэкIкъым Тенджыз дигъэлъэгъуамрэ дызыщIигъэдэIуамрэ. Ди гуапэ зэрыхъуну иужьым Тенджыз Зеикъуэ курыт еджапIэми къытхуеблагъэри, сыхьэт бжыгъэкIэ щIалэгъуалэм къыдбгъэдэсыжащ, и гъащIэ еплъыкIэм дыщигъэгъуазэу, и Iуэху зэхэщIыкIкIэ къыддэгуашэу, — гушхуэныгъэр дэплъагъуу игу къегъэкIыж Мунир. Дэтхэнэ ныбжьыщIэми хуэдэу, иIэщ щIалэ цIыкIум зыщIэхъуэпс гуращэхэр. И унагъуэм щIэсхэр, Iыхьлы-Iэулэдхэр узыншэныр, зэIузэпэщу псэуныр псом япэ ирегъэщ… — НыбжьыщIэ куэдым жаIэнущ: «СыщIохъуэпс си адэм машинэ къыхуэсщэхуну, си анэм унэщIэ хуэсщIыну»… Апхуэдэ гупсысэхэри дэгъуэщ. Ауэ, нэхъыщхьэу сэ сызыхущIэкъунур сыкъызыхэкIа лъэпкъхэм яфI жазгъэIэнращ, си щIэныгъэм хэзгъахъуэу, си цIэр жыжьэ згъэIунращ, «мы щIалэфIыр куэдым ядоIэпыкъу» къысхужаIэу, си унагъуэр сэркIэ гушхуэу згъэпсынращ. ЕхъулIэныгъэ ухуэкIуэн папщIэ, щIэныгъэншэу зыри пхузэфIэкIынукъым. А дипломат IэщIагъэм сыхуеджэн папщIэ, сыт хуэдиз щIэныгъэ збгъэдэлъын хуей! А псори къызгуроIуэ. ИкIи, зэман згъэкIуэдкъым, тхылъ седжэныр си щIасэщи, зыр сыухмэ, адрейр къызощтэ. Мис, иджыпсту «Война и мир» тхыгъэ щэджащэр гупсэхуу щIызоджыкI. ЖысIэнщи, урыс классикхэм я IэдакъэщIэкI тхыгъэхэм къатекIуэн щыIэкъым. Ахэр нэхъри нэхъыфIыжу сэзыгъэлъэгъуар урыс литературэмкIэ сезыгъаджэ Зэубыд Фаридэщ. Абы и дерсхэр хуабжьу гъэщIэгъуэну ирегъэкIуэкI, дызэджэ тхыгъэм дыхэт къытфIэщIыжу къыдгурегъаIуэ…

Шэч хэмылъу, тхылъ куэдым сабийм и акъылым зригъэужьынущ, и гъащIэ зэхэщIыкIми хигъэхъуэнущ. Абы папщIэ, щIалэгъуалэр еджэным зыпыIуимыдзыну къыхузоджэ, — жеIэ щIалэ гурыхуэм. И ныбжьым емылъытауэ, Мунир зылъагъуныр зылъэгъуа, зыцIыхуныр зыцIыхуахэм яхуэбгъадэ хъунущ. Гъэсащ. Лъэпкъыпсэщ. Уеблэмэ, ХэкуитI зэриIэр – Урысейми Щамми зэрыригушхуэр, зэхуэдэу фIыуэ зэрилъагъур къыхегъэщ. — СынасыпыфIэщ. КъэралитIми — Урысейми Щамми си зэфIэувэныгъэмкIэ куэд къызбгъэдалъхьащ, тIури си щIэгъэкъуэн лъапIэщ. УеджэнымкIэ, ущылэжьэнымкIэ Урысейм деж къызэрымыкIуэу тыншщ. АдреймкIэ, си унагъуэр къыскъуэтщ, си анэшхуэ Симэ си жьауэщ, гъащIэм хуэгъэзауэ Iуэху зэхэщIыкI ин зыбгъэдэлъ си анэшхуэр си гъэсакIуэ нэхъыщхьэщ. Абы сызыхуигъасэхэр ди лъэпкъыр зэрыин хабзэ дахэхэращ. Сэри си нэхъыжьхэм сызыщIапIыкI хабзэхэр зэрызыхэслъхьэным сыхущIокъу. Псом япэуи нанэ къысхуигъэувыр еджэным нэхъри сегугъунращи, ар зыщызгъэгъупщэкъым. ЗэрыслъытэмкIэ, фIылъагъуныгъэ зыхууиIэ сыт хуэдэ Iуэхури къыбдэхъунущ, ущехъулIэнущ, умыщхьэхыу ухущIэкъу, гуащIэ хуэбгъэтIылъ къудеймэ. УщIэгупсысын хуейщ дяпэкIэ уи гъащIэр зэрыхъуным, зэрыбухуэным, къыпщхьэпэжын Iуэху къыхэпхыни хуейщ. Нэхъыщхьэр аращи, къалэн зыхуумыгъэувыжу, ипэкIэ укIуэтэфынукъым. СыщIохъуэпс къэрал щэ ныкъуэм щIигъум щикъухьа си адыгэ лъэпкъыр мыкIуэдыным схузэфIэкI къаруи щIэныгъи есхьэлIэну. Зы щIыналъэ дыщимыпсэухьми, зэпыщIэныгъэ диIэным мыхьэнэшхуэ хэлъщ.

ДызэпызыщIэр ди бзэращ, зетхьэ хабзэхэращ, тхэлъ щэнхабзэращ. Ахэр дымыгъэкIуэдмэ, лъэпкъри дунейм тетынущ. Ауэ сытми адыгэм жиIэкъым: «Дызэкъуэтмэ, дылъэщщ» жэуэ. Сыт хуэдэ ехъулIэныгъэри лъэпкъым щигъуэтынур зэкъуэтмэщ. Дэ, щIалэгъуалэм, нобэ зэманым куэд къыдэлъытащ а зэкъуэтыныгъэр дгъэбыдэнымкIи, тхъумэнымкIи. Абы дыхущIэвгъэкъу! – къыщIигъужащ ди псэлъэгъу ныбжьыщIэм

АБИДОКЪУЭ Люсанэ