Мытха роману къэгъуэгурыкIуа Гуащэнагъуэ

ЛЭТОКЪУЭ Гуащэнагъуэщ мы зэм си тхыгъэр зытеухуар, къилъэщауэ хуэфащэ псалъэ зыхужысIэну сызыхуейр. ГъащIэ хабзэу зэрыщытщи, уи щIалэгъуэм куэдым уегупсыскъым икIи зэбгъэзахуэкъым. Абы къизгъэкIыр аращи, нобэтэкъым, дыгъуасэтэкъым Гуащэнагъуэ сэ щысцIыхуар. Къэхъуащ и цIэр щызгъэIуаи, и IуэхущIафэхэр хэIущIыIу щысщIаи. Ауэ, зызумысыжынщи, адыгэ бзылъхугъэм гъунэжу бгъэдэлъ фIагъхэр иджыщ хэIэтыкIауэ щIэджыкIакIуэхэм къахуэстIэщIын мурад щысщIар. ГукъэкIыжхэр апхуэдизкIэ гъунэжу щхьэм щызожэри, зэпеуэу гъуэгу къызаткъым.

ИтIани мыр ипщэ сфIокIуэ. Черкесск къалэм дэт республикэ лъэпкъ еджапIэ-интернатым и директору Лэтокъуэ Гуащэнагъуэ щыщытам, абы и пщIэр хэIущIыIу зэрищIам, къызэриIэтам, апщыгъуэм ищIам жэщи, махуи, илъэс бжыгъэкIи утепсэлъыхьами, пхуэIуэтэнукъым и фIыщIагъэхэр инщи. Интернациональнэ зэныбжьэгъугъэм и клубу (КИД) абы къызэригъэпэщам кърагъэблагъэт Гамзатов Расул цIыху щэджащэр. Гуащэнагъуэ а далэм IуэхукIэ щIэгъэнати, езыр пежьэфакъым абы. ИпIэкIэ игъэкIуат интернатым завучу щылэжьа алыдж бзылъхугъэ Цимидановэ Аннэ Феофастовнэ. Расул Гуащэнагъуэ зэи илъэгъуатэкъыми, ара къыщыхъуащ интернатым и унафэщIыр. Ауэ иужькIэ псори ипIэ иувэжу лъэныкъуитIыр къыщызэрыщIэм, Расул щIэупщIащ:

— Уи цIэр къызжеIэжыт? — Гуащэнагъуэщ. — УрысыбзэкIэ жыIэт абы къикIыр? — Кареглазая княгиня. Расул а дакъикъэхэм Iэнкун хъуауэ щIэгуфIыкIри къыпидзащ: — КъызгурыIуэкъым уи цIэр уи цIэу партым узэращтар?

Я гъащIэр зэхэухуэнат Черкесск къалэм и зы уэрам тыншщ, щэхущ здэпсэуар Гуащэнагъуэ. УнагъуэкIэ, унэкIэ зэтегъэпсыхьауэ, пщIантIэр зэрыщыту жызум пIащэшхуэ къызыпыкIэкIэ щIэгъэнат. Лей лъэпкъ плъагъукъым, зуплъыхьыху «пу» жыпIэнукъым. Абы и лъэныкъуэкIэ Гуащэнагъуэ и щхьэгъусэу щыта Мустэфа фIагъыу бгъэдэлъар пхужымыIэнщ. Нэгъэсауэ гуапэу, цIыхугъэшхуэ хэлъу псэуащ ар.

Апхуэдэу зэрыщытам си щхьэкIэ фӀы дыдэу сыщыгъуазэщ. Ди дачэхэр зэгъунэгъуу зэпэщылъти, зыдгъэпсэхуну, дылэжьэну дыщыкIуэкIэ, дызэхуэзэт. Сэ сыщыIэххэу езыр ныщыкIуэкIэ, Iэмал имыIэу си деж некIуэкIынут. ИужькIэ хэт ищIэнт апхуэдэу хъуну. Куэд дэмыкIыу Мустэфа дунейм ехыжащ. Арами, мыкIуэдыжын фэеплъ абы къысхуигъэнащ.

Ар — гъатхэм нысащIэм ещхьу, епэрымэ гуакIуэр къыпихыу, зэщIэгъагъэу, и IэкIэ си дачэ IуплъапIэм щыхисауэ къэна сирень жыгращ. ЛIар зэгуэрми пщыгъупщэ хъунукъым, псом хуэмыдэу цIыхуфIу щытамэ. Мис аращ, зыгуэрхэм емыкIу ящIами, Мустэфа дунейм щехыжам Гуащэнагъуэ щIыжиIэгъар: «Сэ сфIэкIуэда щхьэгъусэм хуэдэ зыми иIакъым».

Абыхэм я гъащIэр апхуэдизкIэ зэхэухуэнати, пхузэхэхынутэкъым. Гуащэнагъуэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал институтыр къиуха нэужь, адэкIэ и щIэныгъэм Тбилиси щыпигъэщэну ирагъэблэгъат. Унэм къэкIуэжри, къыжраIамкIэ дэгуэшащ и щхьэгъусэм. Мустэфа зэрихабзэу, и макъым зримыгъэIэту, щэхуу и гупсысэр къиIуэтащ: «Мыдэ, уеджэныр фIыщ, ауэ пхъуитIым дэлъху яIэн зэрыхуейм уегупсысрэ уэ?!» Ар и щхьэусыгъуэу аспирантурэр къэнэжащ. ИужькIэ, жьэ махуэ ипсэлъыкIати, Мустэфа щIалэ игъуэтащ. Гуащэнагъуэ къыщыхъуащ республикэм и адыгэ къуажэхэм ящыщу Хьэбэз районыр ипщэкIэ къыздыщIидзэ Жьакуэ. Хъубийхэ я гуфIэгъуэм гъуни нэзи иIэтэкъым. ЦIэ фэщыным щынэсым, адэ къуэш нэхъыжь Ахьмэд Гуащэнагъуэм триубыдащ. Абы зыми зыри пидзыжакъым. Хуабжьу гурыхуэт сабийр, псынщIэуи зиужьт. А зэманым Гуащэнагъуэ и анэ Шарифэ е 4-нэ класс щIэныгъэ зэриIэм, адыгэбзэкIэ тхэфу, еджэфу, урысыбзэми хищIыкIыу зэрыщытым къыхэкIыу, «еджагъэшхуэу» къалъытэт. Ар хуабжьу щхьэпащ пхъум и еджэным. Къапщтэмэ, Гуащэнагъуэ цIыкIу и щIэныгъэкIэ тегъэпсыхьауэ къалъытэри, зэуэ е 3-нэ классым хагъэтIысхьат икIи аращ япэрейуэ Жьакуэ еджапIэр «5» защIэкIэ къэзыухар. — Къэзмыухын сыхуитт? Дерсхэр сымыщIауэ, семыджауэ си анэм жьы сигъашэтэкъым.

Сыщыджэгури а псом иужьт, — пхъум куэдрэ игу къигъэкIыжт. Классиблыр къызэриухыу, Жьакуэ икIри пщащэр Черкесск кIуащ педучилищэм щIыхьэну. АрщхьэкIэ уэ узыхуейра, къыпаубыдащ и ныбжьыр илъэс 14 зэрымыхъуар. Абдеж гъыуэ, бжэуэ имынэIуасэ зылI къыбгъэдыхьэри къеупщIащ:

— Дэнэ, тIасэ, укъыздикIар? — Жьакуэ. — Уи унагъуэцIэр жыIэт? — Хъубийщ. — Шарифэ уи хэт? — Срипхъущ. Хьэбэз щыщ Шыбзыхъуэ Сэхьиду къыщIэкIа, комиссэм хэта а лIым и фIыщIэкIэ апхуэдэу Гуащэнагъуэ зэрыцIыкIу лъандэрэ зыщIэхъуэпса егъэджакIуэ IэщIагъэм и гъуэгу нэхум техьащ. АдэкIэ лажьэурэ КъэбэрдейБалъкъэр къэрал институтри къиухыжащ. Мыбдеж къыхэгъэщыпхъэщ Гуащэнагъуэ а ищхьэ еджапIэм япэрейуэ къыщIигъэкIа шэрджэс бзылъхугъэу зэрыщытыр. IэфIуи и гум къинэжащ АбытIэ Мухьэб, Къардэн Бубэ хуэдэхэм зэрырагъэджар. Педучилищэ нэужьым Гуащэнагъуэ илъэситIкIэ Али-Бэрдыкъуэ еджапIэм щылэжьащ, усакIуэ Хьэгъундокъуэ Рэмэзан и гъусэу адыгэбзэр ирагъэджащ, хэт дауэ щытми, сыт хузэфIэкIми апщыгъуэм фIы дыдэу тIуми къацIыхуат.

Аращ Рэмэзан япэу еджапIэм IукIыжу редакцэм щыкIуам «Ямытха роману Гуащэнагъуэ къыфхузогъанэ» жэуэ щIыжиIэгъар. Унагъуэ ищIауэ, институтым иужь Гуащэнагъуэ педучилищэм щригъаджэу, 1958 гъэм лъэIукIэ кIуэн къыхудэхуащ лъэпкъ еджапIэ-интернатым, абы и директор емышыжуи илъэс 23-кIэ щытащ. А цIыху ныбжьым ар Iуэху куэд дыдэм хущIыхьащ. Егъэджэныгъэри, гъэсэныгъэри, лэжьыгъэри зэщIыгъуу Нэхъыщхьэу сабийхэм я гуащIэдэкI гъэсэныгъэм хуэфащэ пщIэ здыхуащIар интернатращ.

Сэ срищыхьэтщ фIыуэ лэжьэным къыхэкIыу еджакIуэм япэ дыдэу мыбдеж медаль зэрыратам, илъэс бжыгъэфIкIэ Эрсакон къуажэмрэ интернатымрэ яку зэзыпх лъэмыж зэрыдэлъам. «Интернатым щыщ щIыгулэжь ныбжьыщIэхэр» — арат сабийхэм эрсакон колхозым и лэжьакIуэхэр апщыгъуэм зэреджэу щытар. Гъуэщагъэтэкъым апхуэдэу зэрыжаIар. Къэхъуащ еджакIуэхэм ялэжьа фошыгъупхъэ жэгундэ гектар 54-м щыщу зым хуэзэу плану центнер 300-м ипIэкIэ лъабжьэ IэфI центнер 537-рэ къыщраха. Феплъыт а бзылъхугъэм и Iущагъыу щытам. ФIыуэ еджэным къыдэкIуэу ныбжьыщIэхэр пасэу лэжьыгъэм щIипIыкIт, адэкIэ апхуэдэхэм зыщIэзыгъахуэ къазэрыхэмыкIынум шэч къытримыхьэу. НэгъуэщI зы еджапIэми иIакъым боевой щIыхьым и музейуэ Гуащэнагъуэ щытIысыжам ягъэкIуэдыжам хуэдэ. Черкесск КИД-м и цIэр зэрыкъэралу зэ лъащIысат жыпIэми хъунут. Сэр къудейр журналисту сахуэзэгъащ интернатым деж композиторхэу Добронравов, Пономаренко, Гребенников, Ян Френкель, къэфакIуэ цIэрыIуэ Эсамбаев Мэхьмуд, тхакIуэшхуэхэу КIыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын, зэдзэкIакIуэ Авсарагов Борис, н.къ. къыщеблэгъам. Фэзгъэлъэгъуащэрэт Пахмутовэ Александрэ адыгэ фащэ зэрыщатIэгъар е Патрис Лумумбэ и цIэр зэрихьэу Москва щыIэ университетым щеджэу Египетым къикIа адыгэ гупыр зэрагъэхьэщIар!

Интернациональнэ гъэсэныгъэр Ставропольем нэхъыфIу зэрыщыгъэпсам къыхэкIыу, ВЛКСМ-м и крайкомым, мамырыгъэр хъумэнымкIэ, краевой комитетым, крайоном я жэрдэмкIэ, 1979 гъэм и август мазэм махуищкIэ мы еджапIэм щекIуэкIыгъащ интернационалист ныбжьыщIэхэм я япэ слет. Абы Ставрополь, Пятигорск, Буденновск, Нефтекумск, Уарп, Хьэбэз, нэгъуэщI щIыпIэхэми къикIа еджакIуэ, егъэджакIуэ 122-рэ хэтауэ щытащ. Ленин В.И. къызэралъхурэ илъэси 110-рэ щыхъуам РСФСР-м теухуауэ «Зэхуэдэхэм я япэрей» фестивали ирагъэкӀуэкIыгъащ. Интернатым и КИД-м и лэжьыгъэр зыунэтIхэм, класс нэхъыжьхэм я еджакIуэхэм къинэмыщIауэ, абы хэтащ Москва, Невинномысск къалэхэм дэт курыт еджапIэ щхьэхуэхэм я лIыкIуэхэр.

Апщыгъуэм москвадэс ныбжьыщIэхэм яфIэхьэлэмэтт: я ныбжьэгъухэм я егъэблэгъэкIэри, гъэхьэщIэкIэри, адэжьхэм къащIэна хабзэхэм епха Iуэхугъуэхэри, лъэпкъ фащэхэри, нэхъыщхьэу ди къафэхэмрэ уэрэдхэмрэ. А Ӏуэхугъуэ телъыджэ зэхуэмыдэу хъуам хэтащ псэхугъуэ зымыщIэ егъэджакIуэ емышыж Лэтокъуэ Гуащэнагъуэ Делу и пхъур. Лъэпкъ куэд дыдэм щыщ цIыхухэм нэIуасэ зэрахуэхъуам папщIэ арат Гуащэнагъуэ гушыIэу «Сыбэракъыжь лэжьащ сэ», — жэуэ и щхьэм щIыхужиIар.

… Ставрополь щIыналъэм 1974 гъэм щекIуэкIа еханэ «Дыщэ бжьыхьэ» фестивалым хэта нэужь, КИД-м хьэщIэ лъапIэ дыдэу къеблэгъауэ щытащ Украинэм и уэрэдус цIэрыIуэ, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист Пономаренко Григорий Федорович. Гумрэ псэмрэ дэщIа абы и уэрэд дахэхэу: «Подари мне платок», «Растет в Волгограде березка», «Оренбургский пуховый платок» жыхуиIэхэр зымыщIэ щыIэтэкъыми, сабийхэмрэ композиторымрэ щIэх дыдэ нэIуасэ зэхуэхъуащ. Абдеж хэти къицIыхуащ «Тополя» жыхуиIэр къапщтэмэ, Японием щыпсэу дэтхэнэми фIыуэ илъэгъуа, и бзэкIи жиIэ уэрэду зэрыщытыр, «Ивушка»-р Индонезиеми, США-ми зэрыщагъэзащIэр. Англие закъуэм ар зытетха пластинкэр мелуаних хъууэ щытрадзэгъащ. Апхуэдэу Пономаренко и творчествэм и нэгъуэщI лъэныкъуэхэми къытепсэлъыхьа нэужь, еджакIуэхэм хьэщIэр я клубым къыщрашэкIащ, я тыгъэхэр ирагъэлъэгъуащ, я зэпыщIэныгъэхэр ягъэнэхуащ. А псори Григорий Федорович игъэщIагъуэу жиIащ: «Сэ щIыпIэ куэдым сыщыIащ, мыпхуэдэ клуб зыбжанэми щIыхь зыпылъ я членуи сыщытщ. Ауэ, зызумысыжынщи, фэфейм хуэдэ иджыри слъэгъуакъым, абы уригушхуэми хъунущ. Фэ мы Iуэхум бгъэдыхьэкIэ щхьэхуэ хувиIэщ, дэнэ сымыкIуэми фи гугъу яхуэсщIынущ». ИужькIэ хьэщIэм етх езыри клубым и лэжьыгъэм хэтыну зэрыхуейр. Анкетэм иритхахэм къыщеджэкIэ къызэхуэсахэр IэгуауэшхуэкIэ пыкъуокI Пономаренко Г. Ф. и мыпхуэдэ псалъэхэм: «Лъэпкъ зэныбжьэгъугъэм хуэфщI гулъытэ иным къару къысхилъхьауэ фи клубым хэтын мурадыр сщIащ.

СыхущIэкъунщ нэхъ гъунэгъуу сыфхуэщытыным, схузэфIэкIымкIэ сэбэп сыфхуэхъуным. Сыт щыгъуи щреIэ дыгъэр, щреIэ ди лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэр». Интернациональнэ зэныбжьэгъуныгъэм и ныпым щIэту интернатым зэдеджэ, областым щыпсэу лъэпкъхэм къахэкIа сабийхэм композиторым и уэрэдхэр зытет пластинкэхэмрэ зыбжанэм и нотэхэр зэрыт тхылърэ тыгъэ яхуищIащ, абыхэми и хъэтI къатринащ. Кидовицхэм зэдэарэзыуэ композиторыр я сатырхэм хагъэхьащ, иужькIэ сыхьэтым щIигъукIэ залым щыIуащ Пономаренко и уэрэдхэм я концерт. Ахэр композиторым щIыгъуу фестивалым хэту къыздиша артистхэм ягъэзэщIащ, уэрэдхэм я макъамэхэр урыс пшынэм къизыгъэкIар езы авторращ. Ди зэбгъэдэкIыжыгъуэм абы ди лъэIукIэ ди щIэджыкIакӀуэхэм мыпхуэдэу захуигъэзауэ щытащ: «Читателям газеты «Ленин нур» за нашу дружбу!»

…КъызэщIэтэджауэ псори Iэгу еуэу еджа кIуэхэм кърагъэблэгъат къыкIэлъыкӀуэ хьэщIэхэри. Ахэр усакӀуэ, уэрэдус Гребенников Сергейрэ усакIуэ-зэдзэкIакӀуэ Авсарагов Борисрэт. Гребенниковыр интернатым етIуанэу къакIуэу арат. Япэрей зэIущIэныгъэр 1969 гъэм, илъэсипщI ипэкIэ зэхэтауэ щытащ. Апщыгъуэм усакIуэ-уэрэдусым композитор зэщхьэгъусэхэу Пахмутовэ Александрэрэ Добронравов Николайрэ и гъусащ. Осетин щIалэ Авсараговым къыжиIат езым зэридзэкIауэ абазэ тхакIуэ Лагъущ Жумэлэдин и поэмэ Москва и «Современник» тхылъ тедзапIэм къызэрыдэкIыр, къыкIэлъыкIуэуи ди нэгъуэщI усакIуэхэми я творчествэм зыхуигъэзэну къызэрыкIуар. Ди зэпсэлъэныгъэм и кIэухыу Гребенников хуэтIуэтауэ щытащ пионерхэмрэ еджакIуэхэмрэ папщIэ ди газетым напэкIуэцI щхьэхуэ къызэрыдэкIыр. Ар усакIуэм и гуапэ хъури, щIэджыкIакIуэ цIыкIухэми автограф къахуигъэнауэ щытащ. Къалэнышхуэ игъэзэщIащ еджапIэм цIэрыIуагъ къыхуэзыхьа КИД-м. Абы зэпымыууэ къахуеблагъэ цIыхушхуэхэм жаIэхэм сабийхэм сыт щыгъуи Iущыгъэрэ акъылрэ къыхахт. Дыкъоджэ абыхэм къагъэна тхыгъэ зыбжанэм:

— Фи щэн-IэдэбкIэ, фи теплъэкIэ Чехов Антон зыхуеям фыхуэдэщ. (тхакIуэ Соболев Л.) — Куэд щIауэ фэ фхуэдэ щэныфIэрэ теплъэ дахэ зиIэ еджакIуэрэ слъэгъуакъым. Фыпсэухэ! (Къэбэрдейм и цIыхубэ усакIуэ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм). — Хэт ухъуну ухуей? — жаIэу къызэупщIмэ, «Черкесск дэт лъэпкъ еджапIэ-интернатым и еджакIуэу», — жэуапыр ястыжынт (Гамзатов Р.)

— Сэ схуэдэу Дыщэ Вагъуэ фи бгъэхэм хэмылъми, фи нэмыскIэ фылIыхъужьхэщи, фIыщIэшхуэ фхузощI. (Рейхстагым ди Бэракъыр щыхэзытIа Кантария М.) Къеблагъэу щытахэм къахэкIт еджакIуэхэм я зэхэщIыкIыр здынэсыр зыгъэунэхуну пылъхэр. Псалъэм папщIэ, иджыпсту хуэдэу сощIэж Щамым къикIа гупым къахэкIа зы студентым апщыгъуэм КИД-м и президента Мамты Зуридэ къызэреупщIар: «Ди деж щыпсэу адыгэхэр къэкIуэжмэ Сыбыр ягъэкIуэну, хьэмэ дэнэ псэупIэ хуащIынур?» Зуридэ зимыIэжьэу мы жэуапыр къитыжыгъащ: «Хуейхэмэ Сыбыри ягъэкӀуэнщ, ауэ ар иджы хъуащ нэгъуэщI щIыналъэ. Сэ си щхьэкIэ сыщIохъуэпс дохутыр сыхъумэ Сыбырым и академическэ къалэм сыщылэжьэну. Хьэуэ жаIэрэ, ди Беслъэней адыгэ къуажэм ирекIуэхэ. Абы дэтщ завод ин, мэкъумэшым елэжь совхоз…» Зуридэ и жэуапым хуэдэ зытыжыфынур нэмыс лъагэ зыхэлъ, щIэныгъэ куу зиIэ ныбжьыщIэт. ЗэрыжиIауэ, пщащэ цIыкӀур дохутыр хъуащ. Ауэ военнэ щIалэ дэкIуэри, зыщIэхъуэпса Сыбырым щылэжьэну кIуэфакъым. АтIэ, и щхьэгъусэр здагъэIэпхъуэм езыри щыIэзэу къекIуэкIащ. Анэ пэлъыт яхуэхъуащ Гуащэнагъуэ и анэ шыпхъу Дыщэмин жиIэ зэпытт: «А уэ ебгъэджа, бгъэса, упIа заулым уи Iэпэ яIыгъыу жэнэтым уашэнщ». А псалъэхэри гум къэдмыгъэкIыжын тлъэкIкъым нобэр къыздэсым. Анэ шыпхъум апхуэдэу щIыжиIар щхьэусыгъуэншэтэкъым. Дапщэ, атIэ, Гуащэнагъуэ егъэджакIуэу щылэжьам и жьабзэ дахэр зынэсар, ицIыхумкIэ зыдэгуэшар, щIэныгъэм и щыгу иришар?!

Ену зи нэгу дахагъэрэ гуапагъэрэ щIэплъагъуэу щыта бзылъхугъэ лъагъугъуафIэм хьэл-щэныфIу хэлът цIыху зэхэдз, лъэпкъ зэхэгъэж зэримыщIыр. Абы и дежкIэ дыгъэми дыщэми пэлыду къанэр цIыхур сыт щыгъуи цIыхуу щытынымрэ цIыхуу къэнэжынымрэт. И бынхэм хуэдэу дамэ лъэщу абы къыщIэтэджа нэхъыщIэ щэ бжыгъэм ящыщу я цIэ къриIуэрейт нэгъуей Уракчиев Iэмин, къэрэшейхэу Батдыев Мустэфа, Байчоров Елдар, Чекунов Ачахъмэт, абазэ Къумыкъу Фатимэ, адыгэхэу Аргун Олег, Амирокъуэ Гуащэ, Уэхъутэ Галя сымэ… Зэману дэкIам феплъыт? ИтIани а псоми нобэр къыздэсым зыщагъэгъупщэкъым анэ пэлъыт яхуэхъуа я егъэджакIуэр, нэхъыжьыфIыр. 2000 гъэм и август мазэм Гуащэнагъуэ и ныбжьыр илъэс 75-рэ ирикъуат. Абы и саулыкъукIэ япэ дыдэ къакIуэу къехъуэхъуар, саугъэт лъапIи къыхуэзыщIар КъэрэшейЧеркесым и президенту щыта Батдыев Мус тэфа Азрет-Алий и къуэрат. Гуащэнагъуэ деж абы и ужь кIэщIу иту сыщыкIуам, и унэ щхьэгъубжэхэм гъущI хъар дахэхэр Iуалъхьауэ гу лъыстащ. — Зэманыр Iей, хъунщIакIуэхэмрэ бзаджащIэхэмрэ куэд зэрыхъуам папщIэ укъыхэмыщтыкIыу унэм ущIэсыну сыхуейщ, си егъэджакIуэ, — жиIэри мы плъагъухэр Батдыевым и гулъытэм къыпэкIуащ, — сыщигъэгъуэзат Гуащэнагъуэ.

Лэтокъуэхэ Iэщ зэраIыгъыр къищӀа нэужь нэгъуэщI и еджакIуэу щыта Байчоров Елдар жэм шэхъу къахуригъэшауэ фыхуейкъэ! Зыми зэгуэрми щыгъупщэ хъунукъым къыздалъхуа, и сабиигъуэр, щIалэгъуэр здигъэкIуа и къуажэр. Гуащэнагъуэ и дежкIэ сыт щыгъуи жэнэт щIыналъэт Жьакуэ. Черкесск икIыурэ гуфIэгъуэми нэщхъеягъуэми кIуэ зэпытт абы. — Апщыгъуэхэм деж нэхъыбэрэ си нэгум къыщIыхьэжыр Хэку зауэ Иным и илъэсхэм фронтым Iута си къуажэгъу-зауэлIхэм я анэхэм, фызхэм, къыдалъхуахэм я лъэIукIэ письмо яхуэстхыу, хэти згъэгуфIэу зэрыщытаращ, — къызжиIат Гуащэнагъуэ. А лъэхъэнэ дыджым и зы жэщым къэхъут ныбжьыщIэм письмоих, блы гъуэгу щытригъыхьэ. Къуажэдэсхэр нэхъыбэрэ щызэрылъагъур пщэдджыжькIэ жэм щыдахумрэ сепаратым шауэ щыкIуэрати, пхъум хуаIуатэ псалъэ гуапэхэр къынэсыжт и анэм.

Езы Шарифи Гуащэнагъуэ щетIысылIэкIэ и щхьэм щабэу Iэ дилъэурэ жиIэт: — Алыхьым фIым ухуишэнщ, си хъыджэбз цIыкIу. Адрей псори хэмытми, зауэлI хахуэ Бахътыр Исмэхьил и анэ Тымчыкъ къудей къызэрохъуэхъуар зимыуасэ щыIэкъым. Умыщхьэх, псэм дэщIауэ щыт. Дыщэ бынкIэ уеджэ хъунущ Гуащэнагъуэрэ Мустэфарэ зэдагъуэта пхъуитIымрэ зы къуэмрэ. Къамэхэ я нысэ Рае технологие институтым щэнхабзэ предметымкIэ щрегъаджэ. Къардэнхэ яша Аннэ Мейкъуапэ пединститутым и музыкальнэ факультетыр къиухауэ и IэщIагъэмкIэ сабийхэм ядогуашэ. ТхакIуэ Войнич и «Овод» романым лIыхъужь нэхъыщхьэу хэт Артур цIэр зыфIаща я къуэ закъуэри хэти зэхъуэпсэнщ. Москва дэт япэ медицинэ институтым къыщIэкIауэ, илъэс бжыгъэ хъуауэ, врач-онкологыу абдеж щолажьэ, медицинэ щIэныгъэхэм я кандидатти, академик Блохин Николай и цIэр зезыхьэ, Москва щыIэ купсэм и диссертацэр щыпхигъэкIащ, икIи хъуащ медицинэ щIэныгъэхэм я доктор. ИригъэджакIи, и бынкIи, и къекIуэкIыкIакIи лъэужьыфIэ хъуащ Гуащэнагъуэ. Абы и щыхьэтщ цIыхухэм ар фIыуэ зэралъагъур, пщIэ зэрыхуащIыр. Ди Урысей къэралыгъуэшхуэм щызэлъащIысащ 1981 илъэсым Лэтокъуэ Гуащэнагъуэ Делу и пхъум «РСФСР-м и еджапIэм щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр къызэрыфIащар. Гуапэ зэрыхъущи, ди республикэми зэрыхуэфащэу игъэлъэпIащ ипхъу пажэр.

Илъэс щэщIым нэскIэ лъэпкъ еджапIэ-интернатым (иджы «Лицей-интернаткIэ» зэджэм) щапхъэ игъэлъагъуэу зэрыщылэжьам, абы щыщу илъэс 23-м и директору зэрыщытам папщIэ, Гуащэнагъуэ Делу и пхъум япэрейуэ «Къэрэшей-Черкесым и цIыхубэ егъэджакIуэ» цIэ лъапIэри къыфIащащ. А къэхъукъащIэр трагъэхуауэ щытащ еджапIэр илъэс 60 щыхъуа 2006 гъэм. ЖыхуэтIэм къыбжеIэ Гуащэнагъуэ адыгэхэм ямызакъуэу республикэм щыпсэу лъэпкъ псоми я егъэджакIуэу тхыдэм зэрыхыхьар.

… Зы махуэ гуэрым редакцэм къэпсалъэри шэджагъуэхуэгъазэу я унэм сыкIуэну къызжиIащ, щIэупщIэ хэмыту: «Хъунщ», — жысIащ. СыкIуамэ, солъагъу езыр, и пхъуитIыр — зым и щхьэгъусэри щIыгъуу, и къуэр. А далэм гуфIэпсыжу Гуащэнагъуэ быным яжриIащ: «Мы щIалэращ фи адэмрэ сэрэ гум епщIылIэу, псэм дыхьэу къыттетхыхьыгъар. Сыхуейщ ар фэзгъэцIыхуну, флъагъумэ фымыгъэгъуэщэну. ФыхэIэбэ фIыщIэ Iэнэм тет шхыныгъуэхэм, си сабийхэ! Зыщывмыгъэгъупщэ ерыскъым хэти зэрызэришалIэр, гъунэгъу зэрызэхуищIыр». Пэж дыдэщ ар. АдэкIи хуабагъэмрэ IэфIыгъэмрэ дяку дэлъу дыкъекIуэкIащ 2004 гъэм октябрым и 20-м нэс. И ныбжьыр илъэс 80-м хэIэбауэ Гуащэнагъуэ а махуэм дунейм ехыжащ.

КЪАНТЕМЫР Тыркубий, тхакIуэ