… 1942 гъэм и шы щхьэIу (август) мазэт, хуабэт. Зэ щхьэкIэ Беслъэней къуажэбгъум къыщыувыIа гу зэщIэщIахэм Дзэ Плъыжьым и сэлэтхэр ису къикIуэту я гугъащ къуажэдэсхэм. АрщхьэкIэ, «тIасхъэщIэх» ягъэкIуа щIалэ цIыкIухэр къынэсыжащ: «Гум исыр сабийхэщ! Сабий сымаджэхэщ!», — жаIэри.
КъызэрыщIэкIамкIэ, ахэр блокадэм иIыгъ Ленинград къалэм къыдаша, къару зыхэмылъыж, зи ныбжьыр илъэси 5 8м ит сабийхэт. Ахэр эшелонкIэ Ермэлыхьэблэ (Армавир) нэс къынашэсри, адэкIэ Тебэрды нэгъунэ — жьэн уз сымаджэщыр здэщыIэм — гу зэщIэщIакIэ яшэну гъуэгу тету арат.
Сабийуэ хъуар зэрыгъыр зы бзэщ
Беслъэнейдэсхэм я нэгу къыщIэувам цIыхугур имыхузу Iуплъэфынутэкъым: сабийхэр удзым хагъэгъуэлъхьауэ щылът, ахэр зэхэуфIеят, я теплъэкIэ «фэрэкъупщхьэрэ» жыхуаIэм хуэдэт, бэлыхь куэд я нэгум зэрыщIэкIар я нэIухэм къиIуатэт. АпхуэдизкIэ сабийхэр мэжэлIэным, гъуэгу жыжьэм къарууншэ ищIати, здэщылъым къепщIауэ зышх бадзэхэр зытрахуну къару яIэжтэкъым. Сабийхэр гъыжыфтэкъым, я анэхэми еджэтэкъым. Абыхэм хуэмурэ я псэр хэкIт…
Нэхъыжьхэм унафэ къахь
Къуажэ советым и тхьэмадэ Щоджэн Сэхьид сабийхэм ящхьэщытхэм яупщIащ къыздикIамкIэ, здэкIуэмкIэ. Нэхъыжьу гупым яхэта, Iэ зыпымытыж лIыжьым къыхуиIуэтащ сабийхэр блокадэм иIыгъ Ленинград къалэм къызэрыдашар, сабий Унэм щаIыгъауэ, я нэхъыбэм анэадэ зэрамыIэжыр.
— Мыпхуэдизу къарууншэ хъуа сабийхэр, Тхьэм ирещIи, я нэхъ къуажэ гъунэгъу дыдэми нэпшэсыфынукъым!» — жиIащ Сэхьид.
— Пэжщ, сэри нэсшэсыфыну сыгугъэкъым… фи деж къыфхуэмыгъэнэну пIэрэ? — къыпидзащ лIыжьым.
— А, зиунагъуэрэ, апхуэдиз гъуэгуанэ кIыхь къэфкIуам фыкъызыблэкIа къуажэхэм дауэрэ мы сабийхэр къыблывагъэша? Гу якIуэцIылъкъэ мы насыпыншэхэр зылъэгъуахэм? — щIэупщIащ Сэхьид.
— Мы сабийхэм я нэIухэм еплъыт! Мыхэр журт сабий защIэщ. Ахэр зыгъэпщкIухэм, щIэзыхъумэхэм нэмыцэхэм укI тралъхьэ! — жэуап къитыжащ лIыжьым…
Къуажэ тхьэмадэм нэхъыжьыфIхэр зэхуишэсри, Iуэхур зытетыр ягуригъэIуащ. «Мы сабийхэм жыхьэнмэ япэщIэкIащ! ТхьэмыщкIагъэм къыхэднэну Iэмал иIэкъым!» — жаIэри, бзылъхугъэхэми, лIыжьфызыжьхэми сабийхэр зэбграхын щIадзащ…
Апхуэдэу, я псэр пыт къудейуэ, сабий 32-рэ къуажэ унагъуэхэм зрашэлIащ. Иужь дыдэ Уэхъутэ Абдурэхьмэн къищта, зи ныбжьыр илъэси 10-м ит Ивановэ Катя цIыкIу щабэу Iэ дилъэурэ жриIэт: «НакIуэ ди деж, си хъыджэбз цIыкIу, дэ зылъщ тщIэтыр, дыцIыхукъэ.
Сыхьэт бжыгъэм къриубыдэу къэхъуа Iуэхугъуэр зи нэгу щIэкIа лIыжьым жиIэнур имыщIэжу зыкъомрэ щыта и ужь, ерагъыу къыдришеящ: «ФIыщIэу фхуэсщIыр зэрыжысIэнур сщIэкъым… ФIэщ щIыгъуейщ иджыпсту си нэгум щIэкIыр! ЦIыху гуэрэхэм къыджаIат: «А къуажэм фыдэмыхьэ, абы дэсыр зэуэ черкесщхьэфIэхщ, абыхэм запывмыщIи нэхъыфIщ…»
Унагъуэхэм зыхатхэ
Сабийхэр къыщащта махуэм и пщыхьэщхьэм къуажэ советым щызэхуэсащ абы и тхьэмадэ Щоджэныр, колхозым и унафэщI Лахъу Хъусин, къуажэ староста Уэхъутэ Мырзэбэч сымэ, икIи зрамыгъэтIылъэкI Iуэхуу зэфIахын хуейуэ къалъытащ къащта сабийхэр къуажэдэсхэр здыщIатхэ тхылъым адыгэ унагъуэцIэрэ цIэрэ яIэу иратхэн хуейуэ.
НэгъуэщIу, нэхъыжьхэр зыщIэгупсысын хуей Iуэхугъуэт сабийхэм ерыскъыкIэ ягугъуныр. ГурыIуэгъуэт зэманыр зэрыхьэлъэр: зауэм и гуащIэгъуэу екIуэкIт. ИтIани, сабийхэм я узыншагъэр псом нэхърэ нэхъапэу къалъытэри, колхозым и гъэтIылъыгъэхэм къыхахауэ щытащ хугу, нартыху, дагъэ, уеблэмэ фокIи сабийхэр ягъэгуфIат.
ТхьэмахуитIкIэ адыгэ анэхэр щIэбэнащ къарууншэ хъуа сабийхэр я лъэ тегъэувэжыным. Гъаблэгу къэзыщта цIыкIухэр сыт щыгъуи шхэну хуейт, ауэ куэд ябгъэшх зэрымыхъунум къыхэкIыу, абыхэм ткIийуэ якIэлъыплът анэадэ яхуэхъуахэр…
Апхуэдэу, урыс, журт сабийхэр адыгэ сабий мэхъу. Махуэ зыбжанэ нэхъ дэмыкIыу, сабий насыпыншэхэм я лъэужьыр зэрахуэу къуажэм нэмыцэхэр дохьэ…
«ГъуэрыгъуапщкIуэ» къадэджэгуу…
Беслъэнейдэсхэм Ленинград сабийхэр зэрызрашэлIам и хъыбарыр фашистхэм я деж щынэсым: «Дэнэ Ленинград сабийхэр? Дэ абыхэм леягъэ ядгъэхъылIэнукъым, нэгъуэщI щIыпIэ тшэн къудейуэ аращ! Ахэр журтщ!..» — жаIэурэ, япэхуным дахэкIэ къуажэдэсхэм къайпсалъэу щIадзащ нэмыцэхэр.
АрщхьэкIэ къуажэдэсхэм фашистхэр зыщIэупщIэр къагурымыIуэ хуэдэу защIу щыщIадзэм, зырызыххэу ираджэу хуежьащ.
Нэхъыбэрэ зи фэ ирахар къуажэ советым и тхьэмадэрат. Ауэ абыи: «Пэжщ, сабийхэр щыIащ ди Iэгъуэблагъэм. Ауэ ди къуажэм къыдэмынэу КуржымкIэ щхьэдэхащ!» — яжриIащ. Абы и ужькIэщ унагъуэрыкIыу къуажэр зэбградзын, щIаплъыкIын щыщIадзар…
… И унэм фашистхэр къыхуэкIуэу къэзылъэгъуа Щоджэн Сэхьид и щхьэгъусэ Цуцэ и пхъуантэжьым дэлъ щыгъынхэр напIэдэхьеигъуэкIэ къыдидзри, журт сабиищыр абы дигъэпщкIуащ: «Тхьэр фызогъэлъэIу, макъ евмыгъэщI!» — жиIэри. Пхъуантэм и щхьэм щыгъын гуэрхэр тридзэжри, абы езым и къуэ Малыч цIыкIу тригъэтIысхьэжащ. Ауэ анэр зэрыгужьеяр зылъэгъуа, илъэсихым ит Малыч шынащэри, и макъ къызэрихькIэ гъуэгыу щIидзащ. И насыпу, Цуцэ и сабийр игъэудэIужыху, гъы макъыр зигу темыхуа нэмыцэхэм унэм куэдрэ зыщаIэжьэжакъым, щIэкIыжащ.
Уэхъутэхэ къащта Ивановэ Катя пкIащхьэм щагъэпщкIут. Зы махуэ гуэрым анэ адэр унэм дэмысу, къыжраIар щыгъупщэжри, сабийр джэгуну уэрамым телъэдащ. Щхьэц хужьыбзэ, нэ къуэлэн Катя цIыкIу занщIэу гу къылъитащ уэрамым къыблэкI нэмыцэм икIи зыбгъэдишэну къегуоуащ. Хъыджэбз цIыкIур гужьейщ, щIэпхъуэжри, я гъунэгъум я пщIантIэм дэлъэдащ. Сабийр пкIащхьэм щагъэпщкIун хущIыхьа къудейуэ, пщIантIэм нэмыцэр къыдэуващ: «Фи деж къыдэлъэда сабийр дэнэ?» — жиIэри.
— Мис, мы сабийращ иджыпсту уэрамым тету къыдэлъэдэжар, — жиIэри лIым и пхъур нэмыцэм и пащхьэ къригъэуващ.
— Хьэуэ, сэ жыхуэсIэр щхьэц хужь нэ къуэлэнщ! КъыщIэшыт апхуэдэр! — ткIиягъ хэлъу къыщIэгуоуащ фашистыр.
— Апхуэдэ диIэкъым, — быдагъ хэлъу жэуап итыжащ адыгэлIым.
КIэрахъуэр къыжьэхагъэува пэтрэ, лIым сабийр зэригъэпщкIуамкIэ зиумысакъым…
«Мыр адыгэ сабийщ, урысыбзэ къыгурыIуэкъым!»
Сабий зимыIэ Агъэржэнокъуэ Екъуб и унагъуэм къищта, илъэситхум ит Марик цIыкIу къуафцIэнафцIэти, адыгэм яхэгъуэщэну къащыхъуами, нэмыцэхэр абы еувэлIакъым. «Мыр Ленинград къраша сабийщ, флъагъукъэ — абы фэрэ къупщхьэрэщ къыхэнэжар…», — жаIэт.
— Сыт жыфIэр! Си щIалэ цIыкIур Iейуэ сымэджащи аращ, апхуэдизу гъур зэрыхъуар къызыхэкIар, — жиIэт анэм.
Ар я фIэщ мыхъуу, нэмыцэхэм унафэ ящIащ къуажэ хъызмэт тхылъыр къахьу, сабийр абдеж щыщIэтхамэ еплъыну. «ЩIэмытхамэ, укIыгъэ фтетлъхьэнущ!» — къыщIагъужащ фашистхэм.
Тхылъ къахьам Марик цIыкIу мыпхуэдэу иратхат: «Агъэржэнокъуэ Екъуб и къуэ Мусэ» жэуэ…
Зы нэмыцэ сэлэтым и жыпым фэ дахэ зытелъ кIэнфет кърихри, сабийм и пащхьэ щигъэджэгуу щIидзащ: «Уэ ущIалэфI цIыкIущ, жыIэт уи цIэр, укъыздикIар? ИтIанэ мы кIэнфетыр уэуейщ», — жери.
«Сабийр кIэнфетым дихьэхыу зыгуэрэ къыжьэдэхумэ», — жиIэщ, къэгузавэри, анэм къыпидзащ: «Мыр адыгэ сабийщ, урысыбзэ къыгурыIуэкъым!»… Нэмыцэр гуокIийуэрэ унэм щIэкIыжащ…
ЛIыхъужьыгъэм и щапхъэ
Мыпхуэдэ щапхъэхэр гъунэжщ. ИкIи абыхэм къагъэлъагъуэр зыщ — псэ хьэлэлрэ гу къабзэрэ, гуеягъ инрэ лIыгъэ мыкIуэщIрэ къызыбгъэдэкIа беслъэней къуажэдэсхэм, нэхъыжьхэм, анэхэм яхэлъа хахуагъэращ! Апхуэдиз бэлыхьрэ хьэзабрэ зи нэгу щIэкIа бзылъхугъэхэм я щхьэц налъэ дапщэ уэсым хуэдэу хужьу тхъуа апщыгъуэм?! Псэемыблэж адыгэ анэхэм я гум щыхъар, я фэм дэкIар, ягъэвын къахудэхуар ноби яIуэтэж.
… 1943 гъэм и январь мазэм къуажэр советыдзэм хуит къищIыжащ. Хэку зауэшхуэр иуха нэужь, беслъэнейдэсхэм япIа сабий куэдым я Iыхьлы, къыдалъхуахэр къыкъуэкIыжри, зрашэлIэжауэ щытащ. Ауэ зауэ нэщIэбжьэм сабий ибэу къигъэнауэ щыта куэди игъащIэкIэ къыдэнащ ажалым къыздрагъэла адыгэ къуажэм.
Беслъэнейдэсхэм япIа сабийхэр къэзылъхуар урыс, журт лъэпкъхэу урысыбзэкIи адыгэбзэкIи уэрсэру псалъэу щытами, я гъащIэ псом абыхэм адыгэу залъытэу псэуащ. Псэууэ къэнахэми аращ зызэрабжыр.
«Беслъэней. Псэуну хуитыныгъэ яIэт…»
Мыпхуэдэ фIэщыгъэцIэр иIэу 2008 гъэм режиссер цIэрыIуэ Давыдов Вячеславрэ телеведущэ Ларсен Тутэрэ трахауэ щытащ Хэку зауэшхуэм щыгъуэ беслъэнейдэсхэм зэрахьа лIыхъужьыгъэр лъабжьэ зыхуэхъуа тхыдэдокументальнэ фильм телъыджэ.
АбыкIи дэIэпыкъуэгъу нэхъыщхьэу абыхэм яIащ Беслъэней къуажэм щапIа сабийхэм я къекIуэкIыкIам, абыхэм я тхыдэр зэфIэгъэувэжыным, фэеплъ сынхэр, Iуэхугъуэхэр къызэгъэпэщынымкIэ илъэс бжыгъэкIэ лэжьыгъэшхуэ езыгъэкIуэкIа, и къуажэгъухэм зэрахьа лIыгъэ мыкIуэщIым тхылъхэмкIэ, нэтынхэмкIэ, фильмхэмкIэ дуней псор щызыгъэгъуэза, УФм щыпсэу адыгэхэм я лъэпкъ щэнхабзэ автономием и тхьэмадэ Уэхъутэ Александр.
КъинэмыщIауэ, сабийхэр зыпIа адыгэ анэхэм зэрахьа хахуагъэм и щIыхькIэ, абыхэм я фэеплъу Беслъэней къуажэм щыдащIыхьащ фэеплъ комплекс щэджащэ. Иджы СанктПетербург къикIыу ди хэгъуэгум къеблагъэ хьэщIэхэр Iэмал имыIэу фэеплъ комплексым йокIуалIэ, удз гъэгъахэ щагъэтIылъ…
Илъэс дапщэ мы Iуэхугъуэм темыкIыжами, лъэпкъым щыгъупщэнукъым адыгэ къуажэм зэрихьа лIыхъужьыъэр; ленинград сабийхэм я щIэблэм ягу ихунукъым я анэ-адэхэр зыпIахэмрэ гу хуабагъ къабгъэдэзылъхьа адыгэ лъэпкъымрэ.
АБИДОКЪУЭ Люсанэ
Больше на Черкес хэку
Подпишитесь, чтобы получать последние записи по электронной почте.
