Лъэхъаным диштэу, ау лъэпкъ лэжьыгъэр чIамынэу

Аужырэ илъэсхэм Адыгэ Республикэм ихэхъоныгъэшIухэр нэрылъэгъух. Къэралыгъо ыкIи шъолъыр программэхэм яшIуагъэкIэ къуаджэхэм, псэупIэхэм ятеплъэ зехъожьы, гуIэтыпIэ мэхъух. Адыгеим икъэлитIумэ, Мыекъуапэрэ Адыгэкъалэрэ, лъэпкъ проектэу «ЗекIонымрэ хьакIэпэгъокIынымрэ» зыфиIорэм къыдыхэлъытэгъэ программэмкIэ зекIо IункIыбзэхэр ащагъэпсых: общественнэ чIыпIакIэхэр, зыгъэпсэфыпIэхэр ашIых, арт-псэуалъэхэр, архитектурнэ псэолъэ цIыкIухэр ыкIи нэмыкIыбэ щагъэуцух. Ахэм яшIуагъэкIэ зекIохэм къалэм икультурнэ IункIыбзэ къашIэнэу, чIыпIэм итарихъ зэхашIэнэу амал агъоты, зэрагъэшIэныр, зэрагъэлъэгъуныр ашIогъэшIэгъон мэхъу. Ащ фэдэ амал зыгъотыхэрэр къэралыгъо автомобиль гъогухэр зыпхырыкIырэ къалэхэр ары. Мыекъуапэрэ Адыгэкъалэрэ ахэм къахеубытэх.

ГущыIэм пае, зекIо IункIыбзэм игъэпсын къыдыхэлъытэгъэ проектым иятIонэрэ Iахь игъэцэкIэн Мыекъуапэ ыкIэм щыфэкIо. Апэрэ Iахьым къыхиубытэу 2024-рэ илъэсым къа лэм итарихъ гупчэ IофшIэнхэр щыкIуагъэх. МыгъэкIэ зичэзыу IофшIэнхэм нахь заушъомбгъугъ, урамхэу Пионерскэмрэ Пролетарскэмрэ къызэлъаубытыгъэх. ГущыIэжъхэр зытет пкъэухэр, арт-псэуалъэхэр ащагъэуцугъэх, къатыбэу зэтет унэхэм сурэтышхохэр атырашIыхьагъэх. — 2024-рэ илъэсым гущыIэжъхэр зытетхэгъэ тамыгъэ 12 дгъэуцугъагъ, мыгъэ 20 хэдгъэхъуагъ. Къэлэдэсхэми зекIохэми ащкIэ яеплъыIэхэр зэдгъэшIагъэх, лъэшэу агу рехьы. Арышъ, мы лъэныкъомкIэ IофшIэныр лъыдгъэкIотэщт, сыда пIомэ гущыIэжъхэр, IурIупчъэхэр IорIуатэм изы лъэныкъохэу лъэпкъыр къыбгурызыгъаIоу, итарихъ къыпфэзыIуатэхэрэр ары. Хэтрэ цIыф лъэпкъи ар икультурэ игъундж

. ЛIэужыкIэхэм япIункIэ ахэм мэхьанэшхо яI. Абзэ, яшэн-хабзэхэр, яхэгъэгу шIу алъэгъоу къэIэтыгъэнхэмкIэ амалышIух, — къыIуагъ Мыекъуапэ иархитектор шъхьаIэу Ацумыжъ Мадинэ. ГущыIэжъхэр Мыекъуапэ иурамхэм къатещэгъэныр зигукъэкIыр ежь Мадин. АР-м и ЛIышъхьэ проектым зыщегъэгъуазэм, къыдыригъэштагъ ыкIи къалэм ием фэдэу хэуцуагъ. Ахэм якъыхэхын купышхо дэлэжьагъ: Мыекъопэ икъэлэ администрациер, гуманитар ушэтынхэмкIэ республикэ институтым ишIэныгъэлэжьхэр, республикэ гъэзетэу «Адыгэ макъэм» иредактор шъхьаIэу МэщлIэкъо Саид, АКъУ-м адыгэ филологиемрэ культурэмрэкIэ ифакультет ипащэу Ахъмэт Джульетэ. — ГущыIэжъхэм ямэхьанэ елъытыгъэу чIыпIэхэр къафыхэтхыгъэх. Пкъэухэм куар IункIыбзэхэр атетых. Ахэм гуманитар ушэтынхэмкIэ институтым ихъытыу нэкIубгъо ухащэ. КъТРК-у «Адыгеир» тиIэпыIэгъоу гущыIэжъхэм адыгабзэкIи инджылызыбзэкIи макъэхэр акIэтлъхьагъэх, — еIо Мадинэ. Мы илъэсымкIэ проектым иятIонэрэ Iахь игъэцэкIэн джыри макIо. Мэздахэ идэкIояпIэ барельефхэр щагъэуцущтых

. ДжырэкIэ Шъхьэгощэ Iушъо ылъэныкъокIэ гъэзагъэу къэлэ зыгъэпсэфыпIэм хъэренэхэр щашIых, саугъэтэу «Онджэкъыр» архитектурнэу зэлъагъэнэфыщт, Е.Шварц ичъыгдэкI урам, ТекIоныгъэм ия 55-рэ илъэс иурам къэбарIотэ псэуалъэхэр ащагъэуцущтых, джащ фэдэу къатыбэу зэтет унэхэм сурэтхэр атырашIыхьаныр лъагъэкIуатэ. Ахэм адакIоу зекIо IункIыбзэм къыхиубытэрэ чIыналъэм тет чэужъыехэр ащагъэкIэжьыщтых, IапэкIэ бгъэIорышIэрэ интерактивнэ экранхэр урамхэм атырагъэуцощтых. ЗекIо IункIыбзэм игъэпсын дакIоу къалэм зы теплъэ иIэнми щыдэлажьэх. АщкIэ Мые-къуапэ идизайн IункIыбзэ ипроект пхыращы. Къатыбэ хъурэ унэхэр, шхапIэхэр, тучанхэр ыкIи нэмыкIыбэу Мыекъуапэ итеплъэ къэзыгъэпсыхэрэр зэдиштэнхэм гъунэ лъафы, шэпхъэ гъэнэфагъэхэр палъхьагъэх. Шъолъырым икъэлэ шъхьаIэ къашIэжьырэ теплъэ иIэным а пстэур фэIорышIэ. Мыекъуапэ идизайн IункIыбзэ зыфэдэщтым икъыхэхын республикэм икъулыкъу зэфэшъхьафхэр ыкIи къэлэдэсхэр хэлэжьагъэх. Мыекъуапэ иархитектор шъхьаIэ къызэриIуагъэмкIэ, чIыгум игъэфедэнрэ псэуалъэхэр щыгъэу цугъэнхэмрэкIэ шапхъэхэм къякIурэ шъохэр къыдыхэлъытагъэх. Ахэр графитымрэ шоколадымрэ. ЧIылъэ унэхэм ябысымхэм ахэр нахьыбэу къыхахыхэу агъэунэфыгъ. Джащ фэдэу къатыбэ хъурэ унэхэм яшIын рагъэжьэщтэу къэбар къазырагъэIукIэ, инспекторыр макIошъ, шапхъэхэм адештэмэ еуплъэкIу, зэтефэхэмэ егъэунэфы.

— Шъолъырым икъэлэ шъхьаIэ инэшанэхэр Мыекъуапэ иIэнхэм пае пшъэрылъ инхэр зыфэбгъэуцужьынхэ, тарихъ псэуалъэхэм язэтегъэуцожьын имызакъоу, лъэхъаным инэшанэхэри ахэбгъэщэнхэ фае. А лъэныкъомкIэ зэшIотхыгъэр бэ. ЦIыфхэм ягуапэу зэтедгъэпсыхьэгъэ зыгъэпсэфыпIэ чIыпIэхэм якIух. Къэлэдэсхэм яуахътэ зыщагъэкIон алъэкIыщт чIыналъэхэу ыужкIэ Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэр зыщыребгъэкIокIын плъэкIыщтхэм язэтегъэпсыхьан ямышIыкIэу укъекIолIэнэу щыт. Мыекъуапэ ежь ихэушъхьафыкIыгъэ теплъэ иIэным пае тапэкIэ ащ изэтегъэпсыхьан тегупшысэ зыхъукIэ, архитектурнэ гъэпсыкIэм икъоу удэлэжьэн ыкIи лъыкIэбгъэхьан фае, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат. КъэкIорэ илъэсым проектым иящэнэрэ Iахь рагъэжьэщт. ДжырэкIэ ар зыфэдэщтыр шъэфы, ау Ацумыжъ Мадинэ къызэриIуагъэмкIэ, «Восход» зыфатIорэ районымкIэ Мыекъопэ дэхьапIэр, урамэу Шоссейнэр ыкIи мэзылъэ зыгъэпсэфыпIэу Мэздахэ къыхиубытэщтых. Адыгэкъал Лъэпкъ проектэу «ЗекIонымрэ хьакIэпэгъокIынымрэ» ипхырыщын Адыгэкъалэ мыгъэ апэрэу хэлажьэ. Программэм ишапхъэхэм ар адештэ: къэралыгъо мэхьанэ зиIэ гъогуитIумэ акIэрыс, хы ШIуцIэ Iушъо кIохэрэри къикIыхэрэри Адыгэкъалэ ебгъукIох. Къэуцунхи зыщагъэпсэфынымкIэ, нэIуасэ зыфашIынымкIэ Iэрыфэгъу.

Ащ елъытыгъэу, лъэпкъ проектым къыдыхэлъытэгъэ ахъщэ IэпыIэгъур къэлэ администрацием къыдихыгъ ыкIи Хэгъэгу зэошхом щыфэхыгъэхэм ясаугъэт, къэлэ администрациер, лъэпкъ культурэм и Гупчэ чэщырэ къэнэфхэу ашIыгъэх, гупчэ зыгъэпсэфыпIакIэу яIэм дэт тIысыпIэхэм тыгъэм уащызыухъумэрэ бгъагъэхэр ашъхьэщагъэуцуагъэх. Анахь шъхьаIэр — Адыгэкъалэ идэхьапIэ дэжь ащ ыцIэ зытетхэгъэщт мыжъом хэшIыкIыгъэ псэуалъэ агъэуцу. IофшIэнхэр ыкIэм фэкIох. — Стеллэм изэкъощтэп. ЗекIохэр ащ дэжьым къыщыуцухэмэ, зызщагъэпсэфыщт чIыпIэри тэгъэхьазыры. ЩэпэIэ чIыпIищ щыгъэпсыгъэщт, лъэпкъ шхыныгъохэр, Iэпэщысэхэр ыкIи фэшъхьафхэр ащытщэщтых. Бгъагъэхэр ахэм къаготыщтых, ахэм ащыщнхэ алъэкIыщт. Джащ фэдэу Адыгеим ыкIи Адыгэкъалэ якъэбар къэзыIотэрэ электрон псэуалъэхэр щыдгъэуцущтых. Арышъ, тэркIи цIыфхэмкIи дэгъу ащ фэдэ программэ зэрэщыIэр, — еIо Адыгэкъалэ ипащэ иIофхэм ягъэзекIонкIэ игуадзэу Гъонэжьыкъо Артур. М-4«Дон» зыфиIорэ федеральнэ гъогумкIэ къалэм укъыдахьэ зыхъукIэ стеллэр щытыщт. Урысыем культурэмкIэ изаслуженнэ IофышIэу, Адыгеим изаслуженнэ сурэтышIэу Бырсыр Абдулахь ащ исурэт ыгъэхьазырыгъ. 2021-рэ илъэсым ышIыгъагъ. Къалэм илъэпкъ культурэ ар иIункIыбзэ шъыпкъ — итамыгъэ шъхьаIэу цур тешIыхьагъ. Псэуалъэр зэрэщытэу мыжъом хэшIыкIыгъ, чIыгум хэIэтыкIыгъ, адыгэ хъулъфыгъэ шъуашэм ипкъыгъохэр хэшIыхьагъэх: хьазырхэр, бгырыпхыр, къамэр. Тыжъымрэ къорэлъфымрэ адыгэ шъуашэхэр ащыгъхэу ащ еплъых. IофшIэнхэм пстэумкIи сомэ миллион 20-м ехъу пэIухьащт. Аужырэ илъэсхэм Адыгэкъалэ хэхъоныгъэшIухэр ышIыгъэх. Анахь къыдэхъугъэхэм ащыщ чIыгу гектар 51-рэ хъурэ зыгъэпсэфыпIэшхоу иIэ хъугъэр. Шъугу къэдгъэкIыжьын, къэлэ цIыкIухэм язэтегъэпсыхьанкIэ Урысые зэнэкъокъоу «Къэлэ цIыкIухэр» зыфиIоу лъэпкъ проектэу «ПсэупIэр ыкIи къэлэ щыIакIэр» зыцIэм къыдыхэлъытагъэм Адыгэкъалэ текIоныгъэу къыщыдихыгъэм гупчэм ишIын иамал къытыгъ. Ащ къыкIэкIогъэ ахъщэмкIэ илъэс зэкIэлъыкIохэм IофшIэнхэр гъэцэкIагъэ мэхъух. ЗыгъэпсэфыпIэм ипроект ашIы зэхъум къэлэдэсхэмкIэ нахь Iэрыфэгъу зэрэхъущтым деплъыгъэх. Джащ фэдэу ежь цIыфхэми яшIоигъоныгъэхэр къыдалъытагъэх. IофшIэнхэр чэзыу-чэзыоу гощыгъэх. Мыгъэ псэолъэшIынхэм яя 3-рэ Iахь агъэцэкIагъ.

— ЩэпIэ 11-мэ апае чIыпIэр дгъэхьазырыгъэ. ЗыгъэпсэфыпIэм къыдэхьэрэ цIыфхэм шхынхэр, псыр щащэфынхэ алъэкIыщт. Ахэр бэджэндэу ттыщтых. Джащ фэдэу ратондэр дгъэуцугъэ. ЗэрэщэгъакIэхэр ащ щызэгуатхэхэзэ ашIыщт. Ащ фэдэ Iофтхьэбзэ заулэ щыредгъэкIокIыгъах. Спортым зыщыпылъыщтхэ чIыпIэри тшIыгъэ. Футбол, волейбол, баскетбол щешIэшъущтых. Аужырэ IофшIэнхэр ащ рашIэлIэжьых, гъатхэм къызэIутхын тимурад. Сыдэу щытми, джыри мыщ бэ дэпшIыхьан плъэкIыщтыр. Гъогу шъхьаIэу зыгъэпсэфыпIэм къыхахьэрэм фэдэу ыбгъухэмкIэ пхырытщыгъэхэр зэкIолIэжьхэу тшIынэу тыфай, — къыддэгощагъ Гъонэжьыкъо Артур. КъэкIорэгъэм зыгъэпсэфыпIэм ишIын лъыгъэкIотэгъэнымкIэ Адыгэкъэлэ администрациер лъэпкъ проектэу «ПсэупIэр ыкIи къэлэ щыIакIэр» зыфиIорэм мыгъи хэлэжьагъ, ау пхырыкIыгъэп. Зэнэкъокъум пылъ шапхъэхэр зэблахъугъэхэу къычIэкIыгъ. Ыпэрэм проектыр Iахь-Iахьэу, зыгъэпсэфыпIэм ием фэдэу, бгощын плъэкIыщтыгъэмэ, джы зы Iахьэу къэбгъэлъэгъон фэягъ. А зэхъокIыныгъэхэм адиштэу къихьащт илъэсым проектыр агъэтэрэзыжьынышъ, джыри зэ зыкъагъэлъэгъощт. Ащ дакIоу лъэпкъ проектэу «ЗекIонымрэ хьакIэпэгъокIынымрэ» зыфиIорэми илъэсыкIэм хэлэжьэщтых

. Ащ къаритыщт амалхэм Адыгэкъалэ изекIо IункIыбзэ зырагъэушъомбгъущт. ЗекIохэм ямызакъоу, ежь къэлэдэсхэми, гъунэгъу псэупIэхэм къарыкIыхэрэми зэхъокIыныгъэшIухэр ягуапэх. Лъэгъупхъэу, чIыпIэшIоу яIэ хъугъэм цIыфхэм яуахътэ щагъэкIоныр якIас.

АНЦОКЪО Ирин

ГупшысакIэхэр пхырищызэ ар ыпэкIэ лъэкIуатэ. Тхылъыр – шIэныгъэм иIункIыбз ЦIыфлъэпкъымкIэ анахь гъомылэ инэу щытыр шIэныгъэр ары, ащ икъэкIопIэ шъхьаI тхылъыр. Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ тхылъеджапIэ загъэпсыгъэр бжыхьэм илъэси 130-рэ хъугъэ. Къалэу Мыекъуапэ иинтеллигенцие пэрыт ишIоигъоныгъэкIэ 1895-рэ илъэсым Мыекъопэ къэлэ общественнэ тхылъеджапIэр (нэужым хэку тхылъеджапIэу А.С. Пушкиным ыцIэкIэ щытыр) къызэIуахыгъагъ. Ащ апэрэ тхылъэу чIэлъыгъэхэр чIыпIэм щыпсэурэ кIэлэегъаджэхэм, врачхэм, офицерхэм ежь-ежьырэу къаугъоигъагъэх. ЧIыпIэрыс цIыфхэр гъэсэныгъэм фэщэгъэнхэм ар фэлажьэщтыгъ. 1898-рэ илъэсым къалэм икультурнэ щыIакIэ хъугъэ-шIэгъэ дахэ къыхэхъухьагъ – Пушкиным инароднэ Унэ (джы Лъэпкъ театрэр къызэIуахыгъ. Ар чIыпIэ интеллигенциемкIэ зэхэхьэпIэ-зэIукIэпIэ гупчэ хъугъэ, ау мы унэшхом ишIын зэрэщытэу заухыгъэр 1900-рэ илъэсыр ары. Джащыгъум, чIыпIэ къыфыхахи, тхыледжапIэр мы унакIэм къагъэкощыжьыгъагъ. Пушкиным и Унэ хэт хъугъэ тхылъеджапIэм ипэщагъ Маргарита Ефимова ГрумГржимайло. 1922-рэ илъэсым, бэдзэогъум и 27-м Адыгэ автоном хэкур агъэпсыгъ, ащ хэп шIыкIэу щыIэныгъэр къыгъэпсынкIагъ, щыIакIэм зэхъокIыныгъэшIухэр фэхъугъэх. 1936-рэ илъэсым Мыекъуапэ Адыгэ хэкум икъэлэ шъхьаIэу агъэнафэ. ХэпшIыкIэу экономикэм, культурэм алъэныкъокIэ къалэм лъэбэкъушIухэр ышIыгъэх. Хэку тхылъ тедзапIэр, хэку гъэзетитIур, хэку тхылъеджапIэр, Адыгэ научнэ-ушэтэкIо институтыр, тхакIохэм я Союз ыкIи промышленнэ лэжьэпIабэ дэт хъугъэх.

Ау Хэгъэгу зэошхом илъэхъан Адыгеими заом ихьазаб ин щызэхашIагъ. Мэзаем иапэрэ мафэхэм, 1943-рэ илъэсым фашист-техакIохэр Адыгеим рафыжьхи, тидзэхэм хэкур шъхьафит ашIыжьыгъ. Къалэм жьы къыщэжьыгъ, лэжьэкIо Iапшъэхэм псынкIэу Мыекъуапэ лъэныкъуабэкIэ агъэбаигъ, агъэдэхагъ. Зэо ужым Мыекъуапэ хэку тхылъеджапIэм имызакъоу, кIэлэцIыкIу ыкIи къэлэ тхылъеджэпIи 3, еджапIэхэм, предприятиехэм тхылъеджэпIэ 30-м нахьыбэ къащызэIуахыгъ. А зэкIэми Гупчэ хэку тхылъеджапIэу тхылъ фонд экземпляр мин 70-рэ фэдиз зычIэлъыр анахь шъхьэIагъ. Хэку тхылъеджапIэм етIупщыгъэу Адыгеим итхакIохэм, ишIэныгъэлэжьхэм ятхылъхэр, гъэзетэу къыдэкIыхэрэр, журналхэр къыратых, зэреджэщт литературэми къыхэхъо, тхылъеджапIэм иколлектив нахь зеушъомбгъу, отдел зэфэшъхьафхэр иIэ мэхъух. ХэпшIыкIэу тхылъеджэхэм япчъагъэ зыкъиIэтыгъ, Адыгэ кIэлэегъэджэ институтыр, техникум, училищ зэфэшъхьафыбэр зыдэт къалэм щыпсэухэрэм тхылъыр яфэныкъуагъ ыкIи ар ригъэкъужьэу ипшъэрылъ ин ыгъэцакIэу АР-м и Лъэпкъ тхылъеджапIэ иилъэси 130- рэ гъогу къыкIугъ. Непэ ащ дахэу зиштагъ, отдел 13–14-м егугъоу яIоф алэжьы.

Лъэпкъ тхылъеджапIэм иколлектив нэбгырэ 80-м ехъу, илъэс 15 фэдиз хъугъэу ащ ипащ Къыкъ Бэлэ. Непэ Адыгеим и Лъэпкъ тхылъеджапIэ технологиякIэхэмкIи, IофышIэхэмкIи зэтегъэпсыхьагъ., IофшIэкIэшIу амалхэр къызфагъэфедэхэзэ, электроннэ каталогыр агъэпсыгъ, зыр зым кIэдэIукIыжьэу, дахэу апэкIэ лъэкIуатэх. Яилъэси 130-рэ мэфэкI ини зэрифэшъуашэу зэхащагъ, Москва къикIыгъэ лIыкIохэри, нэмыкI хьакIэхэри, АР-м ипащэхэри, тхылъыр зикIэсэ цIыфыби ащ хэлэжьагъ. Лъэпкъ тхылъеджапIэр дахэу уахътэм дэлъэбакъо.

МАМЫРЫКЪО Нуриет