Лъэпкъым ынап

2025-рэ илъэсэу икIырэр хъугъэ-шIэгъэ зэфэшъхьафхэмкIэ баигъ. Ахэм ащыщых АР-м и Лъэпкъ музей зызэхащагъэр илъэси 100 ыкIи АР-м и Лъэпкъ тхылъеджапIэ зылажьэрэр илъэси 130-рэ зэрэхъугъэхэр.

Адыгеим и Лъэпкъ музей мыщ фэдиз уахътэм, илъэси 100-м къыкIоцI, зэрифэшъуашэу ипшъэрылъ пхырещы. Музеир зызэхащагъэр 1925-рэ илъэсыр ары. Ащ икъызэIухынкIэ ыкIи лъапсэ ыдзынымкIэ Iофышхо зылэжьыгъэхэр еджэгъэгъэсагъэу Наурзэ Ибрахьимэрэ лъэпкъым инахьыжъ гъэшIуагъэу, гулъытэ-гупшысэшхо зыхэлъыгъэу БрантIэ Зэчэрые-хьаджэмрэ. Мы нэбгыритIур зэмылэгъухэми, яIорэ-яшIэрэ зэтехьэу адыгэ лъэпкъым фэлэжьагъэх.

Лъэпкъ музеир адыгэхэм атешIыкIыгъэ шъыпкъэу, лъэпкъым ынапэу гъэпсыгъэн зэрэфаер егъэжапIэм щытыгъэхэм дэгъоу къагурыIощтыгъ. А зэкIэмкIэ шIэныгъэ куухэр IэкIэлъыгъэх апэрэ Адыгэ музееу агъэпсырэм иапэрэ пэщагъэу Наурзэ Ибрахьимэ. Ащ губзыгъагъэу БрантIэ Зэчэрые-хьаджэм хэлъыр къызыхэхъом, зигъо Iофыгъор – музеир шIыгъэныр, къызэIухыгъэныр зэшIохыгъэ хъугъэ. Лъэпкъ музеим лъапсэ фэшIыгъэнымкIэ Зэчэрые-хьаджэм ишIогъэшхо къэкIуагъ. Лъэпкъ IэшIагъэхэу музеим чIэлъхьэгъэн фаехэр ащ ышIэшъхьитIукIэ ышIыгъэх, иунагъокIэ иIэгъэ пкъыгъуабэмкIи къетагъ, джаущтэу, лъэпкъ шъуашэм имызакъоу, унэгъо-хъызмэт пкъыгъохэр – Iанэхэр, пхъуантэр, дышъэидэ дэхабэр, сыхьатылъэхэр, чысэхэр, нэмыкIхэр бэу музеим къыч-Iигъэуцогъагъэх. Ахэр осэшIу зиIагъэх. Хэгъэгу зэошхом илъэхъан Лъэпкъ музеим чIэлъыгъэ экспонатхэр, угъоигъэ тхыгъабэр, сурэттехыгъэхэр, нэмыкIхэр стыгъэх, кIодыгъэх. Зэо ужым музеим изэтегъэпсыхьажьын елбэтэу фежьагъэх. Ар зыпшъэ ифагъэр адыгэ бзылъфыгъэ гъэсагъэу Азэмэтэ МинКъутас. Адыгэ хэку краеведческэ музеим ар илъэс 16 фэдизырэ ипэщагъ. Музей Iофышхор нэужым лъигъэкIотагъ апшъэрэ гъэсэ-ныгъэ зиIэу, тарихълэжьэу Iэшъхьэмэфэ Любовь. 1993-рэ илъэсым

Адыгэ лъэпкъ музеир унакIэу фашIыгъэм кощыжьыгъ: фондышхоу иIэр агъэфеди, дахэу музеир зэIуахыгъ, илъэс 30-м ехъугъэу АР-м и Лъэпкъ музеир а унэм щэлажьэ, иотделхэм ыкIи научнэ IофышIэ пчъагъэу Iутым ахэхъуагъ, джырэ мафэхэм Лъэпкъ музеим ипащэр Джыгунэ Фатим, ащ игуадз Шэуджэн Налмэс. Илъэси 100 мэфэкIыр гум къинэжьэу республикэм щыхагъэунэфыкIыгъ. IофшIэгъэ дэгъу иIэу июбилей ар къекIолIагъ. ГупшысакIэхэр пхырищызэ ар ыпэкIэ лъэкIуатэ. Тхылъыр – шIэныгъэм иIункIыбз ЦIыфлъэпкъымкIэ анахь гъомылэ инэу щытыр шIэныгъэр ары, ащ икъэкIопIэ шъхьаI тхылъыр. Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ тхылъеджапIэ загъэпсыгъэр бжыхьэм илъэси 130-рэ хъугъэ. Къалэу Мыекъуапэ иинтеллигенцие пэрыт ишIоигъоныгъэкIэ 1895-рэ илъэсым Мыекъопэ къэлэ общественнэ тхылъеджапIэр (нэужым хэку тхылъеджапIэу А.С. Пушкиным ыцIэкIэ щытыр) къызэIуахыгъагъ. Ащ апэрэ тхылъэу чIэлъыгъэхэр чIыпIэм щыпсэурэ кIэлэегъаджэхэм, врачхэм, офицерхэм ежь-ежьырэу къаугъоигъагъэх. ЧIыпIэрыс цIыфхэр гъэсэныгъэм фэщэгъэнхэм ар фэлажьэщтыгъ. 1898-рэ илъэсым къалэм икультурнэ щыIакIэ хъугъэ-шIэгъэ дахэ къыхэхъухьагъ – Пушкиным инароднэ Унэ (джы Лъэпкъ театрэр къызэIуахыгъ. Ар чIыпIэ интеллигенциемкIэ зэхэхьэпIэ-зэIукIэпIэ гупчэ хъугъэ, ау мы унэшхом ишIын зэрэщытэу заухыгъэр 1900-рэ илъэсыр ары. Джащыгъум, чIыпIэ къыфыхахи, тхыледжапIэр мы унакIэм къагъэкощыжьыгъагъ. Пушкиным и Унэ хэт хъугъэ тхылъеджапIэм ипэщагъ Маргарита Ефимова ГрумГржимайло. 1922-рэ илъэсым, бэдзэогъум и 27-м Адыгэ автоном хэкур агъэпсыгъ, ащ хэп шIыкIэу щыIэныгъэр къыгъэпсынкIагъ, щыIакIэм зэхъокIыныгъэшIухэр фэхъугъэх. 1936-рэ илъэсым Мыекъуапэ Адыгэ хэкум икъэлэ шъхьаIэу агъэнафэ.

ХэпшIыкIэу экономикэм, культурэм алъэныкъокIэ къалэм лъэбэкъушIухэр ышIыгъэх. Хэку тхылъ тедзапIэр, хэку гъэзетитIур, хэку тхылъеджапIэр, Адыгэ научнэ-ушэтэкIо институтыр, тхакIохэм я Союз ыкIи промышленнэ лэжьэпIабэ дэт хъугъэх. Ау Хэгъэгу зэошхом илъэхъан Адыгеими заом ихьазаб ин щызэхашIагъ. Мэзаем иапэрэ мафэхэм, 1943-рэ илъэсым фашист-техакIохэр Адыгеим рафыжьхи, тидзэхэм хэкур шъхьафит ашIыжьыгъ. Къалэм жьы къыщэжьыгъ, лэжьэкIо Iапшъэхэм псынкIэу Мыекъуапэ лъэныкъуабэкIэ агъэбаигъ, агъэдэхагъ. Зэо ужым Мыекъуапэ хэку тхылъеджапIэм имызакъоу, кIэлэцIыкIу ыкIи къэлэ тхылъеджэпIи 3, еджапIэхэм, предприятиехэм тхылъеджэпIэ 30-м нахьыбэ къащызэIуахыгъ. А зэкIэми Гупчэ хэку тхылъеджапIэу тхылъ фонд экземпляр мин 70-рэ фэдиз зычIэлъыр анахь шъхьэIагъ. Хэку тхылъеджапIэм етIупщыгъэу Адыгеим итхакIохэм, ишIэныгъэлэжьхэм ятхылъхэр, гъэзетэу къыдэкIыхэрэр, журналхэр къыратых, зэреджэщт литературэми къыхэхъо, тхылъеджапIэм иколлектив нахь зеушъомбгъу, отдел зэфэшъхьафхэр иIэ мэхъух. ХэпшIыкIэу тхылъеджэхэм япчъагъэ зыкъиIэтыгъ, Адыгэ кIэлэегъэджэ институтыр, техникум, училищ зэфэшъхьафыбэр зыдэт къалэм щыпсэухэрэм тхылъыр яфэныкъуагъ ыкIи ар ригъэкъужьэу ипшъэрылъ ин ыгъэцакIэу АР-м и Лъэпкъ тхылъеджапIэ иилъэси 130- рэ гъогу къыкIугъ. Непэ ащ дахэу зиштагъ, отдел 13–14-м егугъоу яIоф алэжьы.

Лъэпкъ тхылъеджапIэм иколлектив нэбгырэ 80-м ехъу, илъэс 15 фэдиз хъугъэу ащ ипащ Къыкъ Бэлэ. Непэ Адыгеим и Лъэпкъ тхылъеджапIэ технологиякIэхэмкIи, IофышIэхэмкIи зэтегъэпсыхьагъ., IофшIэкIэшIу амалхэр къызфагъэфедэхэзэ, электроннэ каталогыр агъэпсыгъ, зыр зым кIэдэIукIыжьэу, дахэу апэкIэ лъэкIуатэх. Яилъэси 130-рэ мэфэкI ини зэрифэшъуашэу зэхащагъ, Москва къикIыгъэ лIыкIохэри, нэмыкI хьакIэхэри, АР-м ипащэхэри, тхылъыр зикIэсэ цIыфыби ащ хэлэжьагъ. Лъэпкъ тхылъеджапIэр дахэу уахътэм дэлъэбакъо.

МАМЫРЫКЪО Нуриет,

Адыгэ макъ