Лъэпкъым и набдзэщ

 Лъэпкъ IуэхухэмкIэ, цIыхубэ зэпыщIэныгъэхэмрэ печатымрэкIэ Министерствэм и нэIэм щIэту «Къэрэшей-Черкес тхылъ тедзапIэ» РГБУ-м 2025 гъэм къриубыдэу къыдигъэкIа тхылъ зэмылIэужьыгъуэхэм языхэзщ экономикэ щIэныгъэхэмкIэ кандидат, ЕстествознаниемкIэ Урысей Академием и профессор ГУЭНЭ Муминат и IэдакъэщIэкI хъуа, «Уэркъ хабзэм и лъабжьэхэр» («Корни аристократизма») зыфIища тхылъ гъэщIэгъуэныр. АбазэбзэкIэ тха тхылъым и лъэтеувэр, авторыр къыщалъхуа махуэм ехъулIэу, Псыжь къуажэм дэт, Мхъцы Чэрим и цIэр зезыхьэ библиотекэм щекIуэкIащ.

IуэхугъуэфIым хэтыну, авторри тхылъыщIэри яIэтыну, дауэдапщэм къеблэгъащ абазэхэм я нэхъыжьхэм я Советым хэт Чагъэ Щорс, библиотекэм и унафэщI Щхьэгуэш Заремэ, филологие щIэныгъэхэмкIэ кандидат Къамэ Раисэ, Урысейм и тхакIуэхэм я Союзым хэт Шыбзыхъуэ Ларисэ, «Алашара» сабий IыгъыпIэм и унафэщI Ашыбокъуэ Зуридэ, Инжыдж-КIыкIун къуажэм щыпсэу бзылъхугъэхэм я Советым и пашэ Ажий Фатимэ, Псыжь дэт курыт еджапIэм и егъэджакIуэхэр… Гуэнэ Муминат СулътIан ипхъур 1946 гъэм гъатхэпэм и 9-м Псыжь къуажэм къыщыхъуащ. 1965 гъэм Черкесск дэт лъэпкъ еджапIэр къиухри, Ростов цIыхубэ хъызмэтымкIэ институтым щIыхьэри, 1971 гъэм къиухауэ щытащ.

Еджэныр къыщызэринэкIым, Къэрэшей-Черкесым и НИИ-м экономикэмкIэ и къудамэм и щIэныгъэралажьэу лэжьащ. 1976-1980 гъэхэм Муминат Москва къалэм экономикэмкIэ аспирантурэр къыщиухыжри, и кандидат диссертацэри абдеж щыпхигъэкIащ. 1987-1993 гъэхэм къриубыдэу экономикэ теориемкIэ кафедрэм и егъэджакIуэу, 1994-2017 гъэхэм КъЧКъТА-м менеджментымкIэ и кафедрэм доценту лэжьащ. 2017 гъэм щыщIэдзауэ УФ-м и Президентым егъэбыдылIа, цIыхубэ хъызмэтымрэ къэрал къулыкъумрэкIэ Ростов Академием Пятигорск къалэм щиIэ къудамэм и щIэныгъэрылажьэ нэхъыжьу щытащ. Гуэнэ Муминат щIэныгъэр зи лъабжьэ лэжьыгъи 100-м щIигъу и IэдакъэщIэкI хъуащ. Абазэ лъэпкъым къыхэкIа бзылъхугъэм и ехъулIэныгъэхэр къыхалъытэрэкIэ абы ЕстествозаниемкIэ Урысей Академием и Президиумым Вернадский В. и цIэкIэ щыIэ медалыр къратащ, естествознаниемкIэ Дунейпсо Академием естественнэ щIэныгъэхэм я доктор фIэщыгъэцIэр къыщыхуагъэфэщащ.

2024 гъэм и мэлыжьыхь мазэм щегъэжьауэ Абхъаз Республикэм щIэныгъэхэмкIэ и Академием щIыхь зиIэу хэтхэм языхэзщ. Фигу къэдгъэкIыжынщи, апщыгъуэм Къэрэшей-Черкесым щыщу Чекалов Пётр, ПIаз Сергей, Гуэнэ Муминат жэуэ Академием хагъыхьауэ щытащ, дэтхэнэри езыр зэлэжь щIэныгъэ кIуэрабгъум лъэрыхьу хэлъэщыхь IэщIагъэрылажьэу къалъытэкIэрэ. ЩIэныгъэм къинэмыщIауэ, Гуэнэ Муминат сыт щыгъуи жылагъуэ, лъэпкъ Iуэхум жыджэру хэтщ. Апхуэдэу абхъаз-абазэ лъэпкъым и Дунейпсо ассоциацэм и вице-президенту щытащ, «Абазэ» жылагъуэ зэгухьэныгъэм и зыгъэзащIэ гупым, Дунейпсо абхъаз-абазэ конгрессым, «Апсадгил» Ассоциацэм и координационнэ Советым хэтащ. Ягу къагъэкIыжащ Муминат и адэ СулътIани – щIэныгъэлI лъэрыхьыр, абазэбзэм и букварымрэ граммматикэмрэ елэжьар, зэхэзыгъэувар. Муминати адэм и лъэужьым ирикIуащ абы и щIэиныр имыгъэкIуэдыну хущIокъу. Абы и щапхъэщ 2018 гъэм къыдагъэкIыжауэ щыта урыс-абазэ псалъалъэр. Тхылъым псалъэу 30000 къызэщIрагъэубыдат икIи абазэбзэм теухуа грамматическэ тхыгъэ кIэщIи щIагъуащ.

АтIэ, Iуэхур зэрыхъуар аращи, 1956 гъэм СулътIан и жэрдэмкIэ, езыри ар зэхэзыгъэувахэм ящыщу урыс-абазэ япэрей псалъа лъэр къыдагъэкIауэ щытащ. Ауэ зэманыр мэкIуатэ, куэдым зехъуэж, бзэщIэныгъэми зиужьащ. Абы къыхэкIыу япэрей псалъалъэм псалъэщIэ къэунэхуахэри, нэгъуэщIыбзэхэм къыхахыу хагъэувахэри абазэбзэм хэт псалъэхэмкIэ зэрахъуэкIыжри, Муминат и жэрдэмкIэ къыдагъэкIыжауэ щытащ. Апхуэдэу мы бзылъхугъэ гумызагъэм къызыхэкIа лъэпкъым зы лэжьыгъэшхуэ хуищIауэ щытагъэххэщ.

Муминат и иджырей тхылъыщIэр куууэ зэпкърихащ библиотекэм и унафэщI Щхьэгуэш Заремэ. Апхуэдэу, абы къыхигъэщащ тхылъым и бзэм и беягъыр, и шэрыуагъыр. Гу лъатащ Муминат мыр абазэбзэкIэ итха и япэ тхылъу зэрыщытыр икIи гушыIэ хэлъу ираIуэкIащ иджыри къэс апхуэдэ абазэбзэ дахэ бгъэдэлъу тхылъ къызэрыдимыгъэкIар. Нэхъыщхьэращи тхылъым и купщIэм, и мыхьэнэм куэду къытеувыIащ. Муминат и лIыхъужьхэр гъащIэм пэжу хэпсэукIа цIыхухэщ. Дэтхэнэри щапхъэщ абазэлIыр, абазэ бзылъхугъэр зэрыщытыпхъэмкIэ.

Тхылъым къеIуатэ лIыгъэр, напэр, цIыхугъэр абазэхэмкIэ сыт щыгъуи нэхъыщхьэу зэрыщытар икIи адэжьхэм яубзыхуа хабзэхэмкIэ дяпэ итахэр зэрыпсэуар. Тхылъым хьэщIэ куэд тепсэлъыхьащ. Дэтхэнэми къыхагъэщащ абы лъэпкъыбзэр хъумэнымкIэ, хабзэхэм щIалэгъуалэр тету къэгъэтэджынымкIэ мыхьэнэшхуэ зэриIэр. ЖыIэпхъэщи, курыт еджапIэм и егъэджакIуэхэу дауэдапщэм хэтахэм жаIащ тхылъыр сабийхэм абазэ хабзэхэр и лъабжьэу гъэсэныгъэ ягъэ-гъуэтынымкIэ IэмалыфIу зэрыщытыр. Авторым и еплъыкIэу мы тхылъым къыхэщ нэгъуэщI зы гупсысэми гу лъытапхъэщ: Iэмал имыIэу пщыуэркъхэм ялъ пщIэтын хуейкъым, хабзэр, напэр, цIыхугъэр уи гъуазэу дунейм утетын папщIэ.

НэгъуэщIу жытIэмэ, цIыхум и псэм и къабзагъэращ, и гъэсэныгъэращ ар «аристократ» зыщIыр. ИкIи Гуэнэм а хьэлыфIхэр цIыху куэдым яхелъагъуэ. Абы жеIэ насыпыр уи щхьэ закъуэм ухуэмыпсэууэ, уи лъэпкъым щхьэпэ ухуэхъуу дунейм утетынрауэ зэрыщытыр. Лъэпкъ хабзэхэр къэзытIэщIыж, ахэр IупщIу зэпкърызых тхылъ гъэщIэгъуэн абазэ лъэпкъым зэригъуэтам папщIэ дыхуогуфIэ. Къэралым лъэпкъхэм я зыхъумэжыныгъэм, я бзэм, щэнхабзэм гулъытэ щыхуищI пIалъэм апхуэдэ тхылъыр щхьэпэ мыхъуну зы Iэмали щыIэкъым.

Абы и автор Гуэнэ Муминат къызыхэкIа лъэпкъыр фIыщэу зэрилъагъур шэчыншэщ. ИкIи абы иIэ гъащIэ зэхэщIыкIыр иджыри къигъэщхьэпэу лъэпкъ хабзэхэр, лъапIэныгъэхэр щIэблэм янэзыхьэсын тхыгъэ лъэрыхьхэр дяпэкIи и Iэдакъэ къыщIэкIыну дохъуэхъу! Къыщалъхуа махуэм ипкъ итуи фIыгъуэу щыIэмкIэ зывхудогъазэ!

ГЪУКIЭКЪУЛ Иринэ