Лъэпкъым и чысэм и дыщэ кIанэ — псэужамэ, илъэс 85-рэ ирикъунут

Сэ сыкъамылъхуатэми адыгэу, Адыгагъэр, дауикI, зыхэслъхьэнт

1970 гъэхэм адыгэ (черкес) литературэм зи макъыр лъэщу къыщыIуа усакІуэхэм ящыщщ АбытIэ Хъызыр Ехья и къуэр, философие гупсысэ куу ин зыпкърылъар, псэм асыхьэту епщIылIэ и усэхэмкIэ цІэрыIуэ хъуар. Хъызыр 1941 гъэм мэлыжьыхьым (апрелым) и 6-м Хьэбэз районым хыхьэ Али-Бэрдыкъуэ (Хьэгъундыкъуей) къуажэм къызэрыкIуэ мэкъумэшыщІэ унагъуэм къыщыхъуащ.

ЩыцІыкІуам Хъызыр есэп, физикэ предметхэм нэхъ дахьэхыу щытами, пасэу адыгэбзэкІэ усэ итхыу хуежьащ. Къуажэ курыт еджапIэм е 8-нэ классым щыхэсым «Псынащхьэ» зыфІища и япэрей усэр «Черкес пэж» (иджы «Черкес хэку») газетым къытрадзауэ щытащ. ХьэкъыпІэкІэ къапщтэмэ, ар щІэдзапІэ хуэхъуащ и литературэ творчествэм. КлассиплІыр къыщиухым, Хъызыр зыщIыхьар Новочеркасск дэт гидромелиоративнэ техникумращ. Абы къыщIэкІа нэужь, инженер-гидротехникыу щылэжьащ Ставрополь канал Иным и Управленэм.

АдэкІэ, инженер пщэрылъхэр игъэзащIэу, илъэс тІощІрэ блырэкІэ ухуэныгъэм хэтащ. Дэнэ щымыIами, сыт имыщIами, зы махуи IэщIыб ищIакъым адыгэ лъэпкъым и литературэмрэ тхыдэмрэ хуэлэжьэныр. Хъызыр и усэхэр къызэрыкIуэкъым, нэхъ цIыкIу дыдэри, и поэмэхэри узыхьэхущ, лирикэкIэ гъэнщIащ. И творчествэм тетхыхьа еджагъэшхуэ зыбжанэм а лъэныкъуэхэм гу лъатащ. УсакIуэм и произведенэхэм илъэс зэхуэмыдэхэм хуэфащэ гулъытэ хуащIащ «Литературная Россия», «Советская культура» купсэ газетхэм, мызэ-мытIэу Хъызыр теухуа тхыгъэхэмрэ и усэ нэхъыфІхэмрэ къытрадзащ «Дон», «Студенческий меридиан» журналхэм, СССР къэралышхуэм и къуапэ куэдым нэсу щыта «Поэзия» альманахым, жыхуэтIэхэр щыIуащ «Маяк» радиостанцми. АбытІэ Хъызыр и усэ «Псы гъуантІкІуэ» жыхуиIэр 2004 гъэм къыдэкIа «Урысейм и лъэпкъхэм я иджырей литературэ» зи фIэщыгъэцIэ, пщІэ зиIэ антологием ихуащ, еджакІуэхэм я дэIэпыкъуэгъуу 2001 гъэм Ставропольем и тхакIуэхэм къыдагъэкIа «ТхакIуэмрэ лъэхъэнэмрэ» тхылъри къызэрызэIуахар АбытIэм и усэхэмкІэщ, ар зыхуэдэми тепсэлъыхьу.

«Уэшх мыухыж» усэр инджылызыбзэкІэ, хьэрыпыбзэкIэ, тыркубзэкІэ зэдзэкІауэ ди лъэпкъэгъухэр здыхэгуэша къэрал куэдым нэсащ. Хуэфащэ гулъытэ хуащІу Хъызыр и творчествэр щадж ди еджапIэхэмрэ къуэш республикэхэм яйхэмрэ. 1994 гъэ лъандэрэ Хъызыр республикэм и тхакIуэхэм я Союзым литературэмкIэ чэнджэщхэр щиту Іуэху щищIащ, мащIэкъым ар зыдэIэпыкъуамрэ зызыщIигъэкъуамрэ. Илъэс бжыгъэкIэ унафэ хуищIащ черкес тхакIуэхэмрэ усакIуэхэмрэ я секцэм, абы унэтIыныгъэ тэрэз зэригъуэтамкІи фIыщIэшхуэ бгъэдэлъщ усакIуэ гумызагъэм. УсакIуэ, тхакIуэ дапщэ Хъызыр и дэIэпыкъуныгъэкIэ Урысейм и тхакIуэхэм я Союзым хыхьа ффIэщIрэ?! Тхылъхэр Москва иригъэхьа нэужь, кІэух тэрэз игъуэтыхункIэ абы псэхугъуэ ищIакъым. Езыр а Союзым 1989 гъэ лъандэрэ хэтащ. Хъызыр литературэм пыщIа зэрыхъурэ къыдигъэкIащ «Усэхэр» (Черкесск, 1967), Зэкъуажэгъухэр» (гъусэ иІэу Черкесск, 1972), урысыбзэкІэ «ЩакІуитІ» (Ставрополь, 1979), «Уэшхым и таурыхъ» (Черкесск, 1985), «Вагъуэбэ» (Черкесск, 1988), «Нэхулъэ» (Черкесск, 1991), «Лъапсэ» (Черкесск, 1995), «Псэм и макъ» (Черкесск, 2005) тхылъхэр, нэгъуэщІхэри. А псоми гуапэу пыкъуэкIащ щІэджыкІакІуэхэр. Сыту жыпIэмэ авторым езым и къэIуэтэкIэ дахэ иIэжщ, и усэхэм ущеджэкIи ІупщIу къызэрыгуэкІ нэщэнэхэм гу лъыботэ.

2001 гъэм АбытІэ Хъызыр къыфIащащ «КъЧР-м и цІыхубэ усакІуэ» цІэ лъапIэр, къратащ Урысейм и тхакIуэхэм я Союзым къыбгъэдэкІа ЩIыхь тхылъ, «Хэкум и пащхьэ щиIэ фІыщIэм папщІэ» орденым и етІуанэ нагъыщэ зиIэ медалыр (2007). Хъызыр черкес усакІуэхэм ящыщу литературэмкІэ япэ дыдэу 2008 гъэм бадзэуэгъуэм (июлым) и 30-м КъЧР-м и Президентым и цIэкIэ ята саугъэтыр къыхуагъэфэщащ, «Псэм и макъ» и усэ тхылъыщIэм папщІэ. УсакІуэр Черкесск къалэм щыпсэуащ, 2013 гъэм дунейм ехыжащ.