Лъэпкъыбзэхэр зыгъэIущащэ

УРЫСЕЙМ и тхакIуэхэми и журналистхэми я Союзхэм хэт, Урысей Федерацэм и тхакIуэхэм я Союзым и Ищхьэ Творческэ Советым хыхьэну къызыхуагъэфэща, «Во Благо Общества» ищхьэ нагъыщэмкIэ, Урысейм щыпсэу лъэпкъхэм я Ассамблеем и «За единение народов России» медалымкIэ зи цIэр къраIуа, Лермонтов М. и медалыр зезыхьэ, Къэрэшей-Черкес Республикэм и цIыхубэ усакIуэ, драматург цIэрыIуэ, этнолог ШЫБЗЫХЪУЭ (Балэ) Ларисэ Къурмэнбий и пхъур абазэ лъэпкъым и творческэ интеллигенцэм и цIыху пашэхэм ящыщщ.

Ар Къубинэ къуажэм щыпсэу егъэджакIуэ унагъуэм къихъухьащ 1959 гъэм мэлыжьыхьым (апрелым) и 6-м. И анэр адыгэщ — Хъумэрэ къуажэм щыщ Темырхэ япхъущ. И адэр абазэщ. Къуажэ курыт еджапIэр ехъулIэныгъэ хэлъу къызэринэкIа нэужь, Ларисэ щIыхьащ ди къэралым, Ищхъэрэ Кавказ хэгъуэгум пщIэшхуэ щызиIэ ищхьэ еджапIэм — Псыхуабэ (Пятигорск) къалэм дэт педагогическэ институтым, хамэбзэхэмкIэ и факультетым, инджылызыбзэм тегъэщIауэ щIэныгъэ щызригъэгъуэтыну.

ИкIи, диплом плъыжьыр IэщIэлъу, инджылызыбзэмрэ нэмыцэбзэмрэкIэ егъэджакIуэу 1981 гъэм Ларисэ и хэгъуэгум къигъэзэжри, зи №5 Усть– Жэгуэтэ курыт еджапIэм и гуащIэдэкI лэжьыгъэм щригъэжьащ. Ларисэ и гуащIэдэкI егъэджакIуэ лэжьыгъэм къызэщIеубыдэ илъэс 44-рэ. 2003-2007 гъэхэм Налшык къалэм дэт, гъуазджэхэмкIэ Ищхъэрэ Кавказ къэрал институтым и театр къудамэм щеджэ студентхэм Шыбзыхъуэ Ларисэ абазэбзэмкIэ щIэныгъэ ябгъэдилъхьащ. КъЧР-м и къэрал тхылъ тедзапIэм редактор нэхъыщхьэу илъэсипщIым къриубыдэу, 2005-2015 гъэхэм гуащIэ щигъэтIылъащ.

НобэкIэ абазэ усакIуэм и творческэ къалэмыр ще гъабзэ абазэ театрым, художественно-литературэ Iыхьэм и унафэщIу. Абыхэми къыщымынэу, абазэ-абхъаз лъэпкъхэм я псэкупсэ, щэнхабзэ, тхыдэ щIэиныр хъумэнымрэ зегъэужьынымрэкIэ «Абазара» республикэ жылагъуэ организацэм и пашэщ. Мы бзылъхугъэм и творческэ гуащIэр къызэрымыкIуэу къулейщ. УсакIуэ Шыбзыхъуэм и усыгъэхэр здызэхуэхьэса сборник 13 и Iэдакъэ къыщIэкIащ, «Святая суть Абазара» философскэ лэжьыгъэ гъэщIэгъуэни къигъэщIащ. Нобэ ди хэкуэгъу усакIуэм нэхъри гулъытэ щIыхуэтщIым и щхьэусыгъуэр къызэрымыкIуэу гъэщIэгъуэнщ.

АтIэ, Ищхъэрэ Кавказым Шыбзыхъуэ Ларисэ и закъуэщ усакIуэу лъэпкъыбзиплIкIэ тхэр: абазэбзэкIэ, адыгэбзэкIэ, урысыбзэкIэ, инджылызыбзэкIэ. ИкIи, и творческэ илъэс бжыгъэ гуащIэм къриубыдэу абы къигъэщIащ и лъэпкъым хуэгъэза лирическэ эпос телъыджащэ, усэбзэкIэ иIэтащ республикэм щыпсэу лъэпкъхэр. Ларисэ и литературэ щIэиным хохьэ лъэпкъыбзэхэмкIэ усэхэр, рассказхэр, пьесэхэр, щIыналъэм щыпсэу тхакIуэхэмрэ усакIуэхэмрэ я тхылъхэр зэредзэкI. Апхуэдэуи, ди хэкуэгъу бзылъхугъэм и творчествэр къыщыгъэлъэгъуащ тхылъ бжыгъэ хъууэ 2013 гъэм Псыхуабэ къыщыдэкIа, «Антология литературы народов Северного Кавказа» тхылъым.

Шыбзыхъуэ Ларисэ и редакторщ щIэрыщIэу зэлэжьыжу къыдагъэкIыжа, урыс-абазэ псалъалъэм, псалъэ мин 30 зэрытым. Езы усакIуэм и дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхущ и поэзиер еджапIэ программэм, КъЧР-м щыпсэу лъэпкъхэм я лъэпкъыбзэхэр зэрырагъэдж дерсхэм къызэрыщыгъэлъэгъуар. Бгъэдэлъ щIэныгъэм хигъэхъуэным зэрыхуэпабгъэм щыхьэтлыкъ хуохъу Ларисэ къызыхэкIа лъэпкъым и тхыдэр ерыщу зэриджыр, абы и лъэныкъуэ куэд къызэрихутэр, уеблэмэ щIэныгъэ лъабжьэ зиIэ тхыгъэхэр и Iэдакъэ къызэрыщIэкIыр.

Апхуэдэщи, усакIуэр я авторщ лъэпкъыбзэмрэ лъэпкъ литературэмрэ джыным, хъумэным яхуэгъэза лъэпощхьэпохэр къыздыщыгъэлъэгъуа тхыгъэ гъунэншэм. Абазэ усакIуэр — гъащIэм еплъыкIэ жыджэр хузиIэ творческэ цIыху гъэщIэгъуэнщ. Абы зэIухауэ утыку кърехьэ зэпыт и лъэпкъыбзэр хъумэным, иджырей щIэблэм ар яIурылъу къэгъэтэджыным пыщIа упщIэ хьэлъэхэр, ахэр IугъэкIуэтынымкIэ Iэмалхэр. Зытешыныхь лъэныкъуэхэр къигъэлъагъуэу лъэпкъыбзэхэмкIэ, лъэпкъ литературэхэмкIэ конференцхэм, Iэнэ хъурей зэIущIэхэм, фестивалхэмрэ форумхэмрэ къыщопсалъэ. Урысейм щыпсэу лъэпкъхэм я литературэхэм я фестивалхэм, Махъачкъалэ, Уфа, Москва къалэхэм щекIуэкIахэм, зэкъым гуащIафIэу зэрыхэлэжьыхьар. Абазэ театрым и зэфIэувэныгъэмрэ и зыужьыныгъэмрэ хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа творческэ лэжьакIуэшхуэщ Шыбзыхъуэ Ларисэ.

ЖыпIэнурамэ, усакIуэм драматургием хуищIа фIылъагъуныгъэр къыщожьэ Налшык къалэм, гъуазджэхэмкIэ Ищхъэрэ Кавказ къэрал институтым и театр къудамэм куратору щылэжьам, абдеж щеджэ студентхэр, абазэ театрым и артист хъунухэр, абазэбзэмкIэ, сценическэ псэлъэкIэмкIэ щригъэджам. Ларисэ и творчествэм увыпIэшхуэ щеубыд Къэрэшей-Черкесым щыпсэу лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэм. Лъэпкъхэм я зэхущытыкIэ дахэхэр, я зэпыщIэныгъэр къигъэлъагъуэу усакIуэм и Iэдакъэ къыщIэкIащ усэ, поэмэ, эссе пщIы бжыгъэ. Усэ 50-м щIигъум макъамэ щIалъхьащ лъэпкъ зэхуэмыдэхэм къахэкIа макъамэтххэм: Тыкъуэ Къаплъэн, Лъачэ Альберт, Байрамуков Юрий сымэ.

Нэхъ цIэрыIуэ хъуахэм ящыщщ: «В зелёных долинах Кавказа», «Свадебная», «Листья желтые», «Абазинская девушка», «Кубина», нэгъуэщIхэри. Литературэ и лъэныкъуэкIэ абазэ лъэпкъым къыхэкIа творческэ цIыхушхуэм и гуащIэ ехъулIэныгъэхэр къыхагъэщащ нагъыщэ зэмылIэужьыгъуэ куэдкIэ. Апхуэдэщи, Кадыров Ахъмат и цIэкIэ ирагъэкIуэкIа хэгъуэгу зэпеуэм «Лучший образ на русском языке» номинацэмкIэ япэ увыпIэр къилъэщащ; пашагъэр щиубыдащ «Золотой Курай» хэгъуэгупсо зэпеуэм, «Связь Башкортостана с моим регионом» номинацэмкIэ. Ларисэщ зи проектыр «Возвращение-50» тхылъ телъыджэр, къэрэшей лъэпкъыр зыщыпсэуа щIыналъэм щрагъэкIам теухуауэ республикэм щыпсэу лъэпкъхэм я Iэдакъэ къыщIэкIа тхыгъэхэр зэрыхуар. «Литературная Азия» Евразийскэ зэпеуэм и Къэралыбэ жюрим и къыхэлъхьэныгъэкIэ, 2024 гъэм Ларисэ и цIэр къраIуащ «Лучший поэт года» щIыхьыцIэмкIэ, литературэм и зыужьыныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэ щхьэхуэм папщIэ. КъЧР-м и Iэтащхьэм литературэмрэ гъуазджэмрэкIэ и саугъэт лъапIэр тIэунейрэ (2018, 2025гъ.гъ.) къилъэщащ.

Дунейпсо Артийскэ комитетым Шыбзыхъуэ Ларисэ къыхуигъэфэщащ «100 лет Расулу Гамзатову» юбилей дыщэ медалыр (2025 гъ.) ИщхьэкIэ къызэрыхэдгъэщауэ, Ларисэ лъэпкъыбзиплIкIэ матхэ. Нобэ дыхуейщ фи пащхьэ итлъхьэну абазэ усакIуэ гъэщIэгъуэным, зи анэбзэр — адыгэбзэр зыщымыгъупща, уеблэмэ екIуу зыгъэшэрыуэ Ларисэ езы дыдэм адыгэбзэкIэ итха, гупсысэ куу зыкIуэцIылъ и усэ телъыджэхэм ящыщ Iэрамэ.

АБИДОКЪУЭ Люсанэ