Лъэпкъ зэныбжьэгъугъэр зыгъэбыдэ

Адыгэ лъэпкъым и Махуэм — фокIадэм и 20-м илъэс 75-рэ ирокъу Абхъаз АССР-м щIыхь зиIэ и артист, Абхъазым, Къэрэшей-Черкесым я цIыхубэ артист, Кавказым щыпсэу лъэпкъхэм я щэнхабзэр хъумэным къыпхуэмылъытэн хэлъхьэныгъэ хуэзыщIа, ноби а Iуэхур зыгъэкIуатэ, зи лэжьыгъэ къэухь инымкIэ лъэпкъ зэныбжьэгъугъэр зыгъэбыдэ икIи зыгъэщыпкъэ ТАНИЯ Валерий Константин и къуэр.

Ар къыщыхъуащ 1951 гъэм Абхъазым хыхьэ Гудаут районым. ЗэрыцIыкIурэ къафэм хуэпабгъэу щыта щIалэм и творческэ гъуэгуанэр 1969 гъэм щIидзауэ жыпIэ хъунущ. Апщыгъуэм ар Абхъазым уэрэдымрэ къафэмрэкIэ и «Шаратын» Къэрал ансамблым балетым и артисту хагъыхьауэ щытащ. ИужькIэ Закавказскэ Краснознаменнэ ансамблым къэфакIуэ пашэу, гъэсакIуэу ирагъэблэгъащ. Абдеж нэхъри зыщызыужьа Валерий «Шаратын» ансамблым къигъэзэжри, солисту, къафэхэр зэхигъэувэу 1990 гъэ пщIондэ жыджэру щылэжьащ. Адыгэ, абазэ, абхъаз, нэгъуэщI лъэпкъхэм я къафэжьхэм теухуауэ Валерий бгъэдэлъ зэхэщIыкIымрэ зэфIэкIымрэ ятеухуауэ жыжьэ Iуагъэххэти, ар къалэн абрагъуэ — къафэмкIэ «Эльбрус» Къэрал ансамблыр къызэгъэпэщыныр и пщэрылъу 1990 гъэм Къэрэшей-Черкесым кърагъэблагъэ. Кавказым щыпсэу лъэпкъхэм я къафэхэм куууэ щыгъуазэ зыхуэзыщIа Тания Валерий ансамблым и концерт программэр лъэщу зэхигъэувэн лъэкIащ. Абы хыхьащ: «Абезек» къэрэшей къафэр, «Шаратын» абазэ къафэр, «Симт» осетин къафэр, «Кошара» абазэ къафэр, «Зафак», «Къафэ» адыгэ къафэхэр, «Тогерек» нэгъуей къафэр, нэгъуэщIхэри.

А псори а лIы къызэрымыкIуэм хузэфIэкIащ зы илъэс пIалъэм къриубыдэу. Абы щыхьэт тохъуэ 1991 гъэм «Эльбрус»-м Франджым щекIуэкIа IуэрыIуатэ Лъэпкъзэпх фестивалым и дыщэ Саугъэтыр къыхуагъэфэщауэ зэрыщытар. А гъэ дыдэм ансамблыр и Лауреат хъуауи щытащ Налшык къалэм щекIуэкIа, «Эрирей» Къэрэшей-Балъкъэр фестивалым. 1993 гъэм Тания Валерий я унафэщIу «Эльбрус» ансамблыр хэтащ Тыркум щекIуэкIа щэнхабзэмкIэ декадэми. 1997 гъэм «Эльбрус»-р и Лауреат хъуащ Испанием щекIуэкIа е 17-нэ Лъэпкъзэпх фестивалым. Тания — кавказ къафэм, щэнхабзэм пыщIауэ иIэ лъэкIыныгъэхэм хамэ къэралхэми щыпсэу адыгэ-абазэхэр щыгъуазэ щыхъуати, 1997 гъэм ар Тыркум ирагъэблагъэ къэфакIуэ гупхэр иухуэну, ныбжьыщIэхэм я адэжь щIыналъэм хуаIэ пыщIэныгъэр ямыгъэкIуэду къафэм и IэмалкIэ нэхъри захригъэщIэну. ИкIи, Тыркум щыIэ адыгэхэм я ду нейм къыхохьэ «Нарт», «Ридадэ» ансамблхэр.

Апхуэдэ Iуэхугъуэр хэхэсу псэу ди лъэпкъэгъухэмкIэ, псом хуэмыдэу, ныбжьыщIэхэмкIэ, уасэ зимыIа хэлъхьэныгъэт. Абы адыгэ-абазэр я хабзэм, я гъуазджэм ирипагэу, екIуэлIапIэ яхуэхъуа щIыпIэм лъэрыхьу зыкъалъытэу щыпсэунымкIэ мыхьэнэшхуэ иIащ. АбыкIэ фIыщIэр яйщ Валери ар езыгъэблэгъа, хэхэсу псэу нэхъыжьыфIхэми. А гупхэм езым бгъэдэлъ щIэныгъэмкIэ хьэлэлу ядэгуэша, купщIафIэу ядэлэжьа нэужь, етIуанэ хэку цIыкIу хуэхъуа Къэрэшей-Черкесым 2004 гъэм къигъэзэжащ. ИкIи хореограф лъэрыхьым и гум ириубыда зы хъуэпсапIэ дахэ апщыгъуэм къыздишауэ щытащ: абы къегъэщI зыми емыщхьу гъэпса, «Театр танца Меркурий» зыфIища, ди республикэм къинэмыщIауэ адыгэр здэпсэу дэнэ щIыпIи яхэIуа къэфакIуэ ансамблыр.

Абы и щхьэусыгъуэри мыращ. Адыгэ-абазэ гъуазджэр езыр къулейуэ, дахэу щыт пэтми, Тания Валерий Ищхъэрэ Кавказым щыщ лъэпкъыжьхэм я къафэхэр, я щэнхабзэ къызэрымыкIуэр нэхъри зэмыфэгъу, гъэщIэгъуэн ищIын лъэкIащ. Адэжьхэм къащIэна къафэхэр, фащэхэр, макъамэр Валерий иджырей зэманым къигъэщIа хореографием ирипхын лъэкIащ. «Театр танца» гупым цIыху 90-м щIигъу хыхьэу щытащ. Абыхэм яхэтт балетым и артистхэри, студием зыщызыгъасэ ныбжьыщIэхэри. «Театр танца» ансамблым Тания и унафэщIу щытыху, Тыркумрэ Урысеймрэ я щIыпIэ, къалэ зэхуэмыдэхэм ди гъуазджэ гъэщIэгъуэныр театр пкъыгъуэхэр хэлъу, зэкIужу бжыгъэрэ къыщагъэлъэгъуащ. 2007 гъэм гупым «къэрал» фIэщыгъэцIэри къыхуагъэфэщащ икIи абы Къэрэшей-Черкесым и филармонием лэжьэн щыщIидзащ. ЖыIэпхъэщи, гупыр хагъыхьауэ щытащ Москва къалэм Iэтауэ щрагъэкIуэкIа дауэдапщэ иным — Къэрэшей-Черкесыр Урысейм зэрыхыхьэрэ илъэс 450-рэ зэрырикъуам. 2008 гъэм Витебск щыIа «Славянский базар» е 17-нэ Лъэпкъзэпх фестивалми «Театра танца» гупым Ищхъэрэ Кавказым щыщ лъэпкъыжьхэм я къафэ гъуазджэр игъэнаIуэу хэтащ.

Тания Валерий ди лъэпкъ къафэхэм, гъуазджэм, щэнхабзэм хуиIэ фIылъагъуныгъэ абрагъуэмрэ къызэгъэпэщакIуэ нэсу зэрыщытымрэ я фIыщIэкIэ, 2009 гъэм абы Адыгэ-Хьэблэ деж «Ридадэ» сабий къэфакIуэ ансамблри еухуэ. Мы лIы къызэрымыкIуэм мы IуэхугъуэфIымкIэ мылъку и лъэныкъуэкIэ щIэгъэкъуэн къыхуохъу «Сатурн» фирмэр. ИкIи къафэжьхэм зыхуагъэсэну зи ныбжьыр илъэси 5-м щыщIэдзауэ илъэс 14-м пщIондэ ит сабий 70-м щIигъу къо кIуалIэ. Къэрэшей-Черкесым мыкуэду, ипхъыхьауэ щыпсэу адыгэ-абазэхэмкIэ апхуэдиз сабий бжыгъэр Тания хуэдэ хореограф лъэрыхьым игъэсэныр Тхьэм узэрелъэIун хъугъуэфIыгъуэт! «Ридадэ» гупыр зэуэ нэгъуэщI сабий къэфакIуэ ансамблхэм къахэлыдыкIащ жытIэмэ дыщыуэнукъым.

Абыхэм я къэфэкIэ-зыIыгъыкIэм, «Театр танца» гупым хуэдэуи, зэуэ щхьэхуэныгъэхэр ядэплъагъут: ахэр сценэм лантIэт, щабэрыкIуэт, жэрт, зэкIужу гъэпсахэт. А псори Тания Валерий зэрадэлажьэм, ахэр зэригъасэм и «хъэтIт». Ди псалъэхэм щыхьэт тохъуэ 2010 гъэм «Магия танца» республикэ фестивалым ипкъ иту «Ридадэ»-м япэ увыпIэр къилъэщауэ зэрыщытар. АдэкIэ сабий гупыр хэтащ фестиваль, зэпеуэ зэхуэмыдэхэм икIи дэнэ дежи гури, псэри яхьэхуу утыкум итащ. 2011 гъэм «Ридадэ» ансамблым «Образцовый коллектив» фIэщыгъэцIэр къыхуагъэфащэ. 2012 гъэм Тания Валерий ансамблым иригушхуэу и хэку-анэм — Абхъаз Республикэм — гастроль ешэ. 2013 гъэм «Ридадэ» ансамблым «Народный» фIэщыгъэцIэр Къэрэшей-Черкесым къилъэщын щылъокI…

Иужьым Тания Валерий фIыуэ илъагъу Абхъазым егъэзэж. ИкIи 2021 гъэм ар Абхъазым лъэпкъ уэрэдымрэ къафэмрэкIэ и Къэрал, щIыхь зиIэ ансамблым и художественнэ унафэщI ящIауэ щытащ. Аращи, Тания лъэпкъ къызыхэкIам и щэнхабзэм телажьэу, щIалэгъуалэр, ныбжьыщIэхэр къафэм и гъуазджэм я псэр дригъэхьэхыу ноби и Хэку дахащэм щопсэу. Тания Валерий Къэрэшей-Черкесым щыщ адыгэ-абазэхэм, нэгъуэщI лъэпкъхэм я къафэхэм, я щэнхабзэм хуищIа хэлъхьэныгъэр къэпщытэгъуейщ, уасэншэщ. Валерий хуэдэ цIыху абрагъуэхэм къалэн хэха яIэу Тхьэшхуэм дунейм къытригъыхьэу къыщIэкIынщ. АтIэ, езым хэлъ зэчий гъэщIэгъуэнымкIэ сабийхэм, ныбжьыщIэхэм и гур къихауэ, и псэр етауэ ядэгуэшэн лъэкIащ. Ар и цIыхугъэми, нэхугъэм хуэпабгъэу зэрыщытми и нэщэнэщ, шэч хэмылъу…

Адыгэ псоми къыдбгъэдэкIыу Тания Валерий фIыщIэрэ щIыхьрэ зэрыхуэтщIыр мыбдеж щыжытIэмэ тфIэигъуэщ. ЛъэпкъитIыр нэхъри зэпызыщIахэм ящыщщ а лъэпкъылIыр. Тхьэм узыншагъэ быдэ иIэу, и гъащIэм и кIыхьагъым зыхуэпсэуа лъэпкъхэм зыхащIыкIыу, абыхэм я гъуазджэм хуигуэщIа Iуэхугъуэшхуэм и уасэр зыхащIэу, къигъэна щIэиныр и гъэсэнхэм ирагъэфIакIуэу иджыри куэдрэ тхуигъэпсэу!

ЧЫРБЫЖ Иринэ