Лъапсэм и тхыпхъэ

Иджыблагъэ Елбыргъэн къуажэм и Iэхэлъахэм щыIэ «Биберд» ранчом «Си-Арт» творческэ студием «Лъапсэм и тхыпхъэ» зи фIэщыгъэцIэ мастер-класс гъэщIэгъуэн къыщызэригъэпэщащ. Апхуэдэу, ятIагъуэм, ятIэхум къыхащIыкIри тепщэкI цIыкIухэр я IэкIэ къагъэщIащ абы еблэгъа дэтхэнэми. Нэхъыщхьэращи, хьэкъущыкъухэм адыгэм и пасэрей тхыпхъэщIыпхъэхэр традзащ.

«Си-Арт» студием и къызэгъэпэщакIуэри и унафэщIри адыгэ бзылъхугъэ гуапэ, живописымкIэ егъэджакIуэ Абыдэ (Уэхъутэхэ япхъущ) Iэсятщ. Студиер илъэсищым щIигъуауэ мэлажьэ икIи а пIалъэм къриубыдэу абы гъуазджэ и лъэныкъуэкIэ зызужьыну екIуэлIа цIыху бжыгъэр къэхутэгъуейщ. Студием и бжэхэр, езы Iэсят и гум хуэдэу, яхузэIухащ сабийхэм щегъэжьауэ зи щхьэцыгъуэр тхъуахэм щыщIэкIыжу. Дахагъэм нэхъ пэгъунэгъу зыхуэзыщIыну щIэхъуэпсхэм студием щагъуэт дыщэидэм, арджэн ухуэныным, цызэрыхъэм, сурэт тхыным, нэгъуэщI куэдми ятеухуа дерс зэхэщIыкIахэр. Апщыгъуэми Iэсят дэтхэнэми бгъэдыхьэкIэ къахуегъуэт: цIыху къэкIуам псэкIэ зигъэпсэхуауэ, дахагъэкIэ зигъэнщIауэ я деж кIуэжынращ абы и къалэн нэхъыщхьэр.

— Си лэжьэгъу, IэпщIэлъапщIэ Iэзэ Александровэ Натальерэ сэрэ нэхъыбэу сурэт тхыным нэхъ детауэ дыщытми, гъуазджэм и лъэныкъуэ зэхуэмыдэхэр къызэщIэдубыдэмэ, зэхэдухуанэмэ тфIэгъэщIэгъуэну Iуэхугъуэ куэдым зыдот. Апхуэдэщ нобэрей дауэдапщэри. ЯтIагъуэм хьэкъущыкъу къыхэтщIыкIащ, ахэр адыгэ тхыпхъэщIыпхъэхэмкIэ дгъэщIэрэщIэжащ. СэркIэ нэхъыщхьэр адыгэм и лъабжьэм къыщыщIидзэу къыддэгъуэгурыкIуэ тхыпхъэ щIыпхъэхэр ди нобэм къыхэшэнращ, нобэрей гъащIэм «щыгъэпсэунращ». Сыту жыпIэмэ, адыгэм ауэ къызэрыкIуэ сурэтхэр итхыу щытакъым, атIэ тхыпхъэщIыпхъэхэм мыхьэнэ хэха яIэщ, — жеIэ Абыдэ Iэсят. ИкIи абы и псалъэхэм я тегъэщIапIэщ мастер-классым къеблэгъахэр IэпщIэлъапщIэным пэригъэхьэн ипэ зи гугъу ищIа тхылъ гъэщIэгъуэнхэр. Апхуэдэщ «Адыгский народный орнамент», «Реалии и каноны» (Нарэ А.), «Тхыпхъэ» (НакIэ Ф.) тхылъхэр. Псалъэм папщIэ, «Тхыпхъэ — Адыгская (черкесская) знаковая система» тхылъым авторым къехутэ тхыпхъэр зыуэ щыт, дамыгъэу зэрызэхэтыр. Уеблэмэ тхыпхъэр зи лъабжьэ бзэ щхьэхуэ щыIэу зэхегъэкI. Iэсят мы Iуэхур къыщIрихьэжьам и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэри жеIэ.

— Адыгэр жыгышхуэу ди нэгу къыщIэдгъэхьэнщ. Ди блэкIар лъабжьэщ, ди нэхъыжьхэр лъэдийщ, дэ дыкъудамэщ, ди сабийхэр тхьэмпэ цIыкIухэщ. Аращи, дэ, къудамэхэр, иджыпсту дымылъэщмэ, тхьэмпэхэри къыпыкIэнукъым жыгым. Ди жыгыр дгъэщIэрэщIэну, ар псэунращ сызыхуейр, — къыддогуашэ и гурыщIэхэмкIэ мы бзылъхугъэ гъэщIэгъуэныр. А гупсысэ узыншэр иджырей щIалэгъуалэм ящыщ куэдым я гум поджэж.

Абы и щапхъэщ мастер-классым къеблэгъа зэшыпхъухэу Урымхэ Анжелэрэ Зуридэрэ, Даур Маринэ сымэ. — Пасэрейхэм къащIэна щэнхабзэр икъукIэ абрагъуэщ. Абы дыщыхуеплъэкIыжкIэ, дыщIохъуэпс. Абы къыхэкIыу ди нобэрей гъащIэми а блэкIа дахэм щыщ Iыхьэ гуэр хэтыну дыхуейщ. Апхуэдэщ тхыпхъэщIыпхъэр. Ар ди нобэм хэбухуэнэфынущи, апхуэдэ IэмалыфIыр къэгъэщхьэпэн хуейщ. Зи бзэ, зи хабзэ, зи щэнхабзэ зымыщIэж лъэпкъыр нэгъуэщIхэм яхошыпсыхьыж. Дэ нобэ зэдгъащIэращ пщэдей ди сабийхэм ябгъэдэтлъхьэнур, — жеIэ Маринэ. Абы и псалъэм пэджэжу Анжелэ къыхегъэщ тхыпхъэщIыпхъэр хуабжьу зэрыфIэгъэщIэгъуэныр. — Тхыпхъэр ар фащэ е нэгъуэщI хьэпшып гуэр зэрагъэщIэращIэ сурэт къудейкъым. АтIэ, тхыпхъэ къэс и мыхьэнэ иIэжщ, ар цIыхур къихъумэну, фIым хуишэну хутращIыхьт и щыгъыным е нэгъуэщI хьэпшып гуэрым, — къыддогуашэ и гупсысэхэмкIэ пщащэр.

Абыхэм я шыпхъу Зуриди жеIэ мастер-классым псэкIэ зэрызыщигъэпсэхуар. Адэжьхэм къащIэна дахагъэм лъыр, псэр сыт щыгъуи зэрыхуеIэри къыхегъэщ. Мы пщащэхэми нэгъуэщIу дауэдапщэм къекIуэлIахэми я гупсысэм, я псэ щытыкIэ дахэм дыподжэж дэри. Мастер-классым еблэгъа журналистхэри Iэсят дыхишащ тепщэкI щIыным. ИкIи, пэжыр жытIэнщи, псэкIи щхьэкIи зыдгъэнщIауэ, зы гупсэхугъуэ гуэрым дыхэтауэ зыхэтщIащ. АтIэ, ятIагъуэм хупцIынэм ещхьу дригъэлэжьащ, зэи дызыпэрымыта Iуэхур къыдэмыхъулIэну зы Iэмали щымыIэу ди фIэщ ищIын лъэкIащ а бзылъхугъэм. ЯтIагъуэм хьэкъущыкъу теплъэр едгъэгъуэта нэужь, ар Iэмэпсымэ хэхакIэ Iэсят тIэкIу игъэгъущщ зэригъэубыдри, адыгэ тхыпхъэщIыпхъэхэр тедзэным дынэсащ.

Щхьэж и псэм нэхъ къищтэр къыхыдигъэхри, ахэр тепщэчхэм тетщIыхьащ, иужькIэ ди нэгу къызэрыщIыхьэу лэчхэмкIэ длэжащ… ГъэщIэгъуэнщ: абы щызэрихьэлIа, Iэсят зэбгъэдиша бзылъхугъэ псори игъащIэкIи дызэрыцIыхуам хуэдэу дызэхэтащ, дызэдэуэршэращ, Iуэхум дыпэрытащ. Егъэлеиныгъэу ди щIэджыкIакIуэхэм кърамылъытэ, ауэ зэзэмызэ къытщыхъут пасэ зэманым дыкъыщыхутауэ, адыгэхэм ижь-ижьыж лъандэрэ зэгъусэу, зэдэIэпыкъуу ящIэу щыта Iуэху гуэрым дыпэрыту… Апхуэдэ щытыкIэ дахэ ди псэр, ди щхьэр изыгъэта Абыдэ Iэсят бзылъхугъэ гъэщIэгъуэн къудейуэ къэтлъытэкъым, атIэ ар къызэрымыкIуэщ. И лъэпкъыр, и щэнхабзэр фIыщэу зэрилъагъум къыхэкIкIэ, абы езым и псэр зэрыт щытыкIэ дахэм, «адыгэ дунейм» дэри дыхригъэлъэсэфащ. ЦIыхур езым бгъэдэлъ зэхэщIыкIымкIэ, дахагъэмкIэ нэгъуэщIхэм щадэгуэшэфкIэ — ар Тхьэм зы къалэн хэха гуэр зыщхьэщилъхьа и лIыкIуэу къыдолъытэ! Iэсят и творчествэмкIи унагъуэкIи ехъулIэныгъэрэ гуфIэгъуэрэ фIэкI имыIэу псэуну Тхьэм жиIэ!

ЧЫРБЫЖ Иринэ