Кавказым и къуэ

Байрамуковэ Хьэлимэт и цIэр зезыхьэ Къэрал Лъэпкъ библиотекэм «Iэнэ хъурей» зэпсэлъэныгъэ къыщызэрагъэпэщащ щIэныгъэлI цIэрыIуэ, узэщIакIуэ щэджащэ икIи Къэрэшей-Черкесым къэралыгъуэ иIэным гуащIэ ин езыхьэлIа Алиев Умар къызэралъхурэ илъэси 130- рэ зэрырикъум и щIыхькIэ. Фэеплъ пшыхьым хэтащ ди республикэм и Правительствэм и лIыкIуэхэр, ЦIыхубэ ЗэIущIэм (Парламентым) и депутатхэр, щIэныгъэрылажьэхэр, жылагъуэ организацэхэм хэтхэр, творческэ интеллигенцэр, щIалэгъуалэмрэ журналистхэмрэ.

Дауэдапщэр иригъажьэкIэрэ, библиотекэм и унафэщI Хапчаев Сэлыхь жиIащ Алиев Умар Джашуй и къуэм къигъэщIа гъащIэ мащIэм къриубыдэу куэд зэрыхузэфIэкIар, псом хуэмыдэу Къэрэшей-Черкесыр автономие хъурэ къэралыгъуэ мыхьэнэ егъэгъуэтынымкIэ икIи Ищхъэрэ Кавказым лъэпкъыу исым я тхыдэм хуэфэщэн гулъытэ хуэщIынымкIэ. Къызэхуэсахэр ирагъэплъащ «Архыз 24» телеканалым Алиев Умар и гъащIэмрэ и IуэхущIафэхэмрэ ятеухуауэ урысыбзэкIэ игъэхьэзыра «Умар Алиев — сын Кавказа» нэтын купщIафIэм.

АдэкIэ доклад убгъуа къащIащ тхыдэ щIэныгъэхэмкIэ кандидатхэу Батчаев Щэмилрэ Жэмэкъул Белэрэ, къэпсэлъахэм ящыщщ Парламентым и депутатхэу Ганшин Алексейрэ Бытдаев Кемалрэ, «Зыуэ щыт Урысей» партым и хэгъуэгу къудамэм и тхьэмадэм и жылагъуэ хэщIапIэм и унафэщI Алиев Мыхъутар, техникэ щIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор Алиев Исмэхьил, тхыдэ щIэныгъэхэмкIэ кандидатхэу Бердиев Заурбэчрэ Халкечевэ Людмилэрэ, ерыскъымкIэ, туризмэмрэ сервисымрэкIэ индустрием и колледжым и унафэщIым и къуэдзэ Бостанов Шарафутдин сымэ. Октябрь революцэ нэужьым Алиев Умар жыджэру хэлэжьыхьащ совет властыр Ищхъэрэ Кавказым щызэ фIэгъэувыным.

ЦIыхубэ комиссариатым егъэбыдылIарэ лъэпкъ Iуэхухэм хуэлажьэу Кавказым апщыгъуэм щыIа къудамэм Iуэху щищIащ, Коминтерным и етIуанэ конгрессым хэтащ, абдежым Ленин Владимир нэIуасэ къыщыхуащIым, и лъахэр автономиеу гъэ псынымкIэ гугъапIэ къыхуэушащ. XIX лIыщIыгъуэм и тIощI гъэхэм Къэрэшей-Черкес автоном область къызэгъэпэщынымкIэ зи хьэрычэтыр утыку изыхьахэм яхэтащ, Дагъыстаным егъэджэныгъэмкIэ министр IэнатIэри зэрихьащ. Граждан зауэ екIуэкIам жыджэру зэрыхэтам папщIэ Алиев Умар къыхуагъэфэщащ Кавказ фронтым и реввоенсоветым къыбгъэдэкIа цIэиIуэ Iэщэр. Къэралым къулыкъу хуэщIэным къинэмыщIу, бгырыс щIалэм увыIэгъуэ имыIэу иригъэкIуэкIащ щIэныгъэм, егъэджэныгъэмрэ узэщIыныгъэмрэ яхуэгъэза Iуэху щхьэпэхэр.

Аращ къэрэшей-балъкъэрыбзэм и алыфбейр зэхэзыгъэувар, и лъэпкъым тхыбзи, зэреджэн тхылъи езытар. ЗэратхыжымкIэ, хуабжьу цIыху зэчиифIэт ар, бзэ 40-м нэблагъэ ищIэт, уеблэмэ къуэкIыпIэбзэхэр азбару. Усэ итхт, зыпищI щымыIэу фIыщэу илъагъут къэрэшей лъэпкъым и бзэмрэ и щэнхабзэмрэ. ХьэщIэ лъапIэу кърагъэблэгъа, Алиев Умар и къуэрылъху Алий къызэрыхигъэщамкIэ, и дадэм апхуэдизу бзэ куэд зэрищIэм щхьэкIэ хамэ къэралхэм тIасхъэщIэхыу яхуэлажьэу жаIэри, властым пцIы къытрилъхьауэ щытащ. И къэралым, къуэпскIэ зыщыщ Кавказым и Iейтэкъым абы зэрихуэр, атIэ, нэхъыбэ джыным, зэгъэщIэным хущIэкъу къудейт, лъэпкъ зэхэгъэж щыIэн зэрыхуэмейм ирипIейтейт, жыжьэрыплъэрэ губзыгъэу щытти, ар куэдым ягу техуэтэкъым.

1937 гъэм Алиев Умар контрреволюционер цIэр къыфIащр, яубыд. Илъэс текIауэ хеящIэм унафэ къехь ар яукIыну. ЗэманыфI текIауэ, кавказ лъэпкъхэм хуэпсэууэ дунейм тета щIалэм имыхьэкъ къызэрытралъхьар къэралым къыгуроIуэжри, 1956 гъэм дыгъэгъазэм и 29-м къэрэшей политикыр ягъэзэхуэж. Нобэ абы и цIэр иригушхуэу зэрахьэ Карачаевск, Нартсанэ (Кисловодск), Черкесск я уэрам нэхъыщхьэхэм, Къэрэшей-Черкес къэрал университетым, абдежми зы гъэ дэмыкIыу «Алиевские чтения» конференцэр щызэхашэ. Езыр здеджа Къарт-Джурт еджапIэм и щIыхьэпIэми и цIэр игъэщыпкъэу пхъэбгъу фIэлъщ, фэеплъ музеи щолажьэ.

И тхыгъэ нэхъыфIхэр щызэхуэхьэсауэ томищ хъу тхылъи къыдагъэкIащ. «Iэнэ хъурей» зэпсэлъэныгъэм кърикIуам и гугъу пщIымэ, зэIущIэм хэтауэ хъуар арэзы техъуащ мыхьэнэшхуэ зиIэу утыкум къыщаIэта упщIэхэр резолюцэм хагъыхьэн хуейуэ. Абы Iэмал имыIэу хэтыпхъэу къалъытащ: Алиевым и фэеплъыр къэралым игъэщыпкъэн, Черкесск къалэм мывэ сынышхуэ щыхуэгъэувын; абы къыщIэна лэжьыгъэхэмрэ политикэм теухуауэ итхахэмрэ тегъэщIапIэ ящIу, къэхутэныгъэхэр ирагъэкIуэкIын; Алиев Умар и гъащIэмрэ Iуэхуу зэфIихамрэ ятеухуауэ егъэджэныгъэ организацэхэм я программэхэм хагъыхьэну чэнджэщ иратын; къэхутэныгъэ, проект егъэкIуэкIынымкIэ зэхьэзэхуэ зэхаублэн; СКФО-м хыхьэ хэгъуэгухэм я библиотекэ нэхъыщхьэхэмрэ лъэпкъыбэ щIэныгъэ, егъэджэныгъэ организацэхэмрэ ядэлажьэкIэрэ, Алиев Умар и щIэиным теухуауэ хъыбаркIэ яхъуэжэн зэрыхуейр.

ЛЫХЬ Тимур