Иныжьхэмрэ нартхэмрэ я «тхьэIухуднэзакъуэр»

Ар гъэщIэгъуэну икIи темэм емыпхауэ къызыщыхъунухэри щыIэщ, ауэ адыгэ лIыхъужь эпосым теухуа тхыгъэр къыщIэздзэнущ 2009 гъэм сызыпэщIэхуа цIыхум сызыхигъэдэIуахэмкIэ. Зи гугъу сщIыр химие щIэныгъэхэм я кандидат Евдокимовэ Еленэщ. Абырэ сэрэ виртуальнэу дызэнэIуасэххэт илъэс бжыгъэ хъуауэ. А бзылъхугъэр фIы дыдэу щыгъуазэщ химие пкъыгъуэхэми, дунейм и зэхэлъыкIэми, хъыбарыжьхэми, Библиеми. Абы къызэрилъытэмкIэ, хъыбарыжьхэри, Библиери, иджы согупсысри, КъурIэнри – дыкъызытекIыжахэм, абы япэжкIэ щыIа цивилизацэхэм — дэ, къытщIэхъуэ щIэблэхэм къытхуагъакIуэ, хъуэрыбзэкIэ къэIуэта щIэныгъэхэмкIэ гъэнщIа тхыгъэщ.

Абы теухуауэ къыдигъэкIа тхылъри къызитат. А тхылъыр нобэр къыздэсым си IуэхущIапIэ Iэнэм и къыдэгъэжым дэлъщ, къытезгъазэури соджэ. АтIэ, мис а бзылъхугъэ губзыгъэм адыгэ лIыхъужь эпосым, нартхэм я гугъу щыхуэсщIым, ар зэригъэщIэгъуам ущIэмыупщIэ. Абыи къилъытащ нартхэм я хъыбархэм щIэныгъэ щэху куэд «тхуагъэтIыгъуэу». Дэтхэнэ цIыху губзыгъэми абы гу лъимытэнкIэ Iэмал иIэкъым, тхыдэм и блэкIамрэ и нобэмрэ зэзыпх Iэмал гуэр щымыIамэ, зэманри купщIэншэ хъунт, гъащIэм и мыхьэнэри кIуэщIынт. ЦIыхухэр мэпсэу мылIэжыныпсэ яIутым хуэдэу. Сыт ар къызыхэкIыр? Теософхэм къызэралъытэмкIэ, ар къызыхэкIыр аращи, щыIащ зэман цIыхур дунейм темыкIуэдыкIыжу, атIэ къыщIэхъуэ щIэблэм хэшыпсыхьыжу.

Арагъэнщ «мылIэжыныпсэ» зыхужаIар. Ар гурыIуэгъуэкъым икIи иджырей цIыху акъылым нэгъэсауэ къыхуегъэтIэсэнукъым. Ауэ итIани нобэ цIыхухэр мэпсэу я лъым гурыгъуазэу хэт ныбжьырей щIэин гукъэкIыж жыжьэм игъэгушхуэу, абы щIыгъууи икIи игъэдэIуэщхъуу. ПцIым сыт и мыхьэнэ, иджы лъым и джэ макъри ящегъэгъупщэж «материализм» жыхуаIэ фIэщмыхъугъэм. Ар илъэс 70-м щIигъукIэ щытепщащ СССР-у щыта, ди нэхъыжьхэр псори къызыхэкIа а къэралышхуэм. Абы и лъэужьыр щIэх кIуэдыжынукъым… Дэри илъэс пщIы бжыгъэкIэ дыщIэтащ а фIэщмыхъугъэм и «жьауэм», дощIэж абы къытхуигъэушу щыта гупсысэхэмрэ дызэригъэувэу щыта щытыкIэмрэ. Абы лъандэрэ зэхъуэкIыныгъэ куэд къыхэхуащ ди гупсысэкIэми, ди дуней еплъыкIэми. Иджы нэгъуэщIынэкIэ зыдоплъыхь, нэгъуэщI теплъэхэмрэ мыхьэнэхэмрэ гъащIэм хыдолъагъуэ.

КъыдгуроIуэ, псэкIэ зыхыдощIэ: ДыкъэзыгъэщIар уи фIэщ мыхъуу дунейм утетыныр гужьеигъуэщ, ар, зэрыжаIэу, IэубыдыпIэншэ щытыкIэщ. ГъэщIэгъуэныр аракъэ, диныр хуиту зэрахьэ зэрыхъужауи цIыхухэм щагъэтыжакъым зэхэзещхъуэну, гуитIщхьитIу щытыныр. Абыхэм Тхьэр я фIэщ хъууэ, диным зратыжащ, чыристанхэр тхьэлъэIу, жорыщI макIуэ члисэхэм, муслъымэнхэр – нэмэзыщI — мэжджытхэм. Ауэ псоми я гум жыжьэу щыгъэпщкIуауэ илъыр диным емыпха официальнэ щIэныгъэ бгъэдыхьэкIэращ: хьэршым и пкъыгъуэхэр зэхэкIэрэхъухьурэ, зэзылъэфалIэ къарум зэхуихусри, вагъуэ, планетэ, мазэ, вагъуэкIэху хъуащ, езыр-езыру дунейр зэфIэувауэ я нэгум къыщIагъыхьэ. Апхуэдэхэм сэ зы щапхъэ къахузохь: «Фи пщIантIэм чырбыш машинэ дэфкIути, фежьэ чырбышхэм езырезыру унэу зызэтралъхьэху. Чырбышхэр шыIэныгъэшхуэ яхэлъу, цIутI жамыIэу зэхэ лъынущ ухуакIуэр къэкIуэху. Мис абы зэтрилъхьэнущ унэр». Апхуэдэ къабзэщ хьэршри, щIылъэ дунейри – псори хуэныкъуэщ ухуакIуэ. Мы бгъэдыхьэкIэр цIыхуми еппщыт хъунущ. Мыбдежми зэщхьэщыкIыныгъэшхуэ яIэщ дин еплъыкIэмрэ щIэныгъэ бгъэдыхьэкIэмрэ. Иджырей щIэныгъэ еплъыкIэм къызэригъэлъагъуэмкIэ (Дарвини абы щыхьэт къытехъуа хуэдэу ягъэхъыбар), цIыхур акъыл иIэу, иджырей щытыкIэм иту дунейм къытехьащ илъэс мин 200-кIэ узэIэбэкIыжмэ.

Ар къытехъукIащ … номиным. Номиныр лъакъуиплIкIэ зекIуэу щытащ. Ауэ зыкъиIэтмэ, и пэ лъакъуэхэмкIэ жыгым пхъэщхьэмыщхьэ къыпиудурэ, къудамэ къыпищIыкIыурэ, и пэ лъакъуэхэр Iэ «хъуащ». ИужькIэ баш къищтэри, ар зыдигъэIэпыкъуу, адэкIэмыдэкIэ зиухьу, нэгъуэщIхэр IуигъэщтыкIыу щIидзащ. Апхуэдэхэр ди фIэщ тщIыпхъэу официальнэ щIэныгъэм къелъытэ, ауэ хъыбарыжьхэмрэ нарт эпосымрэ таурыхъ хуэдэу ди фIэщ игъэхъуну хуожьэ. Дэтхэнэра дзыхь нэхъ зыхуэтщIыпхъэр? Фэ фызэрыхуейщ, ауэ сэ си фIэщ хъукъым икIи хъунукъым цIыхур дунейм къызэрытехъуэрэ илъэс мин 200 нэхъ темыкIауэ, ар номинхэм къатехъукIауэ.

СэркIэ нэхъ дзыхьщIэгъущ нарт хъыбарыжьхэр. Псалъэм и жыIэгъуэкIэ, къэсщтэнщ эпосым хэт иныжьхэмрэ нартхэмрэ я зэхущытыкIэхэр. И пэжыпIэкIэ ухуеймэ, атлант-нартхэр къызытекIар а лемуриец-иныжьхэращ, псоми хуэзыгъэсар ахэращ. Зэщыхьэу тIэкIу зэзэуами, зэрыжаIэу, жэм лъакъуэ шкIэ иукIкъым. Иныжьхэм я зэрану нартхэм къалъысам нэхърэ, ахэр къазэрыщхьэпар нэхъыбэщ. Нартхэм мафIэр къахуэзыхьа Прометей иныжьт. МафIэр ар образ къудейщ, мафIэр – ар технологическэ щIэныгъэщ. Псори къызыхэкIри зыхыхьэжри мафIэращ. МафIэм и къарур хэмыту зыри псэуфынукъым, икIи зы Iуэхуи гугъэзагъэу зэфIэкIынукъым. Iуащхьэмахуэ теса тхьэпэлъытэхэри иныжь лъэпкът. Абыхэми нартхэр хуагъэсащ астрономием, щIыгум елэжьыным, щэкIуэным, гъущIыр къэгъэIэрыхуэным, жылагъуэ утыкуу зэхэтыным, къэрал Iуэхухэр зэрахьэным.

Псалъэм и жыIэгъуэкIэ, иныжь щылъху Лъэпщи тхьэпэлъытэхэм ящыщщ, ауэ ар нартхэм яхуогъукIэ, гъущIыр къагъэIэрыхуэу егъасэ, гъащIэм и лъэныкъуэ куэдымкIэ чэнджэщэгъу яхуохъу. Сэтэней и лъэIукIэ Сосрыкъуэ мывэм къыхэзыхар, ар зыпсыхьар Лъэпщщ. Иджы «тхьэIухуднэзакъуэ» образым теухуауэ. А псалъэр зэпкърахынуи, Iыхьэ-Iыхьэу зэхагъэкIыу, и мыхьэнэр къатIэщIынуи хуожьэ. Уеблэмэ, «уд» псалъэм и мыхьэнэр халъагъуэ… ТхьэIухудыр удкъым, атIэ Тхьэм и лъэкIыныгъэхэр зыбгъэдэлъ бзылъхугъэ щэджащэщ. Абы и IуэхукIэ ди гупсысэхэмкIэ дызэдэгуэшащ журналист, тхакIуэ Къаныкъуэ Анфисэрэ сэрэ. Акъылэгъу дызэрызэхуэхъуащи, тхьэIухуднэзакъуэри иныжьхэм ящыщщ. Иныжьхэм (циклопхэм) я щхьэ щIыбым, хъыбарыжь гуэрхэм къызэраIуэтэжымкIэ, я натIэм нэ закъуэ исащ. Ауэ теософие еплъыкIэм къызэрыхэщымкIэ, иныжьхэм нищ яIащ, адрей нитIыр ещанэм нэхърэ нэхъ цIыкIути, гу ялъомытэу къанэт. АтIэ фи нэгу къыщIэвгъыхьэт метр 20-м нэблагъэ зи лъагагъ, зи натIэм нэ закъуэ ис иныжь бзылъхугъэм и дахагъыр! Урыс таурыхъхэми хэтщ «а во лбу звезда горит» жэуэ бзылъхугъэ дахэм хуатхауэ.

Ар апхуэдэу цIыхуцIэ зиIэм и тхыдэм къыхэнащ. НэгъуэщI зы тхыдэ персонажи сигу къокI «тхьэIухуднэзакъуэм» есхьэлIэну. Пасэрей Мысырым (Древний Египет) цIыхуцIэ зиIэм и тхыдэм лъэужь ин къыщигъэнащ. Абы зэкIэлъхьэужьу щытепщащ иныжьхэри нартхэри, нобэр къыздэсым щыт щимэ (пирамидэ) ин дыдэхэри ахэрауэ жаIэ зыухуар. Менес ипэкIэ тета япэрей фирхьэунхэр нэхъапэ щIыкIэ иныжьу щытащ, иужькIэ пащтыхьыгъуэр къалъысащ нартхэм. Пасэреймысыр (древнеегипетскэ) пащтыхьыгъуэщIэм и XVIII династием и фирхьэун Эхнатон (Аменхотеп IV) и щхьэгъусэ Нефертити (шумерхэр зэреджэр ТIитIэнэфт) и зы нэр исыжтэкъым.

Ауэ и щхьэгъусэ фирхьэуным пхъуих къыхуэзылъхуа Нефертити нэхъ бзылъхугъэ дахэрэ зэкIужрэ а зэманым дунейм темытауэ ягъэхъыбарыж. Ар дахагъэ хэплъыхьам и щапхъэт, зэрыжаIэу, и эталонт. «ТхьэIухуднэзакъуэр» абы къытеIукIагъэнкIэ мэхъу. Сытми а образ жыIэкIэр иныжьхэм (лемуро-атлантхэм) я деж къикIыу, нартхэм къанэсу, дэ къытхуаIуэтэжауэ аращ. И мыхьэнэщ «пылъхьэ зимыIэ бзылъхугъэ дахэ дыдэ» жэуэ. Абы щIыгъууи, а жыIэкIэм иджыр къыздэсым дызыщымыгъуазэ, ауэ и чэзур къэсмэ къытхукъуэкIыжыну мыхьэнэи иIэнкIэ, щIэныгъэ щэху хэлъынкIэ зыри хуэIуакъым.

ДЭБАГЪУЭ Хьэтызэ