IэщIагъэр псэкIэ къыхэзыха

Зы къуажэм, уеблэмэ, зы хьэблэ нэхъ димызэхуакуу, дыкъыщызэдэхъуащ, ныбжькIи дызэщхьэщымыкIыщэу, дыкъызэдэтэджащ, жыпIэнурамэ, ди сабиигъуэр зы пIалъэм щызэдетхьэкIащ илъэс тIощIым щIигъуауэ адыгэ газетым сызыдэлажьэ си къуажэгъу Дзэмыхь (Езауэхэ япхъущ) Маринэрэ сэрэ. Арами, дыщысабийм къыджаIатэмэ, журналист IэщIагъэм дызэришэлIэну, дауи, си фIэщ схуэщIынтэкъым … Нэхъыбэжи жысIэнщи, адыгэ газетым пыщIа сызэрыхъуамкIэ жэрдэмыр къызыбгъэдэкIауэ щытар Маринэщ. Усэ гуэрхэр си Iэдакъэ къыщIэкIауэ къыщицIыхум, «адыгэ газетым негъэхьи, еплъынхэщ!» — сытригъэшхуат. Апщыгъуэм езыри илъэс ныкъуэ фIэкI хъуатэкъым редакцэм къызэрыIухьэрэ… Мис, апхуэдэу, сабийуэ дыкъызэдэхъуауэ, балигъ гуащIэдэкI гъащIэм аргуэру дызэришэлIэжащ…

«IэщIагъэм цIыхур езым къыщыхихыж щыIэщ» — жаIэ. Али-Бэрдыкъуэдэсхэу, пщIэ зыхуащI зэщхьэгъусэхэу, Езауэхэ Фралрэ Мэржанэтрэ я бынунагъуэшхуэм къихъухьа Маринэ апхуэдэхэм ящыщщ. Нобэ илъэс 22-м щIигъуауэ ар зыпэрыт журналист IэщIагъэм хуеджэну, и гуащIэдэкI лэжьыгъэр хуиунэтIыну езы дыдэми игу къэкIакъым. Къыздэхъуа, и сабиигъуэмрэ и щIалэгъуэмрэ здигъэкIуа Хьэгъундыкъуей къуажэм дэт курыт еджапIэм щеджэм, зауэлI фащэ зыщыгъхэм ехъуапсэт. ИкIи мурад ищIащ еджапIэ нэужьым юрист IэщIагъэмкIэ ищхьэ щIэныгъэ зригъэгъуэту, хабзэхъумэ къулыкъухэм щылэжьэну. АрщхьэкIэ Маринэ гъащIэм зыхуиунэтIар нэгъуэщI лъэныкъуэщ — лъэпкъыбзэр хъумэныр, абы телэжьэныр.

А гъуэгум тезыгъэувари профессор, филологие щIэныгъэхэм я кандидат, Али-Бэрдыкъуэр зэрыгушхуэ еджагъэшхуэ Иуан Зэуалщ. Апщыгъуэм щIэныгъэрылажьэр Къэрэшей-Черкес къэрал университетым филологиемкIэ и факультетым черкесыбзэмрэ абазэбзэмрэкIэ и кафедрэм и унафэщIу щылажьэт. Курыт еджапIэ нэужьым, Маринэ и дэфтэрхэр юридическэ факультетым щIилъхьэну Карачаевск кIуауэ, Зэуал гу къылъитащ. Иужьым, профессорым Маринэ и анэм зыкъыхуигъазэри къыжриIащ пщащэр анэдэлъхубзэм зэрыхуэшэрыуэр, еджапIэм фIыуэ зэрыщеджам зэрыщыгъуазэр икIи Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым филологиемкIэ и факультетым бронкIэ игъэкIуэну зэрыхуейр. А илъэсхэм ищхьэ еджапIэ ущIыхьэныр хуабжьу хьэлъэт, зы увыпIэм нэрыбгибл щытти, экзаменхэр нагъыщэфIкIэ птыуэ, баллыфI къомыхьмэ, укъыпагъэхунут. ЖыпIэнурамэ, Iуэхур насыпырыхьт. «Уи пхъур пщэдей экзамен итыну Карачаевск ныдэгъэкIуей, сэ сыкъежьэнущ», — жери Зэуал къажриIащ.

Абдеж Маринэ и анэр гупсысэшхуэм хэхуащ. ЗэкIэ и пхъум и хъуэпсапIэр къызэпыуда хъунут, мыдреймкIи пщащэр зыщIыхьэну хуей факультетыр зэпыубыдати, НалшыккIэ иунэтIмэ нэхъ къыхихт. Пщыхьэщхьэм бынунагъуэр зэхэтIысхьэри, Iуэхум егупсысащ икIи адэ-анэм траубыдащ, япхъуми еущияхэщ НалшыккIэ иунэтIыну. Зэраубзыхуауи, пщэдджыжьым и анэм щIыгъуу, Маринэ Карачаевск кIуащ. Апхуэдэу экзаменищымкIи нагъыщэфIхэр къихьри, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым филологиемкIэ и факультетым и студент хъуащ. Апхуэдэу, Иуан Зэуал и дежщ къыщежьэр Маринэ бзэм хуэлэжьэным ехьэлIауэ иригъэжьа журналист гъуэгуанэр. — Университетым дыщеджэм, бзэм телажьэ егъэджакIуэ лъэщхэм, еджагъэшхуэхэм я нэIэм дыщIэхуащ. Апхуэдэт Нало Ахьмэдхъан, ХьэкIуащэ Андрей, Урыс Хьэталы, Къэмбэчокъуэ Iэдэм, Тау Хьэзешэ, Абазэ Албэч, Къэжэр Хьэмид, нэгъуэщIхэри. Апхуэдэ педагог лъэщхэм я фIыгъэкIэ, адыгэбзэм и зэхэлъыкIэ-зэфIэувэкIэм нэхъри нэхъ куууэ щыгъуазэ ды хуэхъуащ, — игу къегъэкIыж ищхьэ щIэныгъэ щызригъэгъуэта илъэсхэр.

Апхуэдэуи, егъэджакIуэ IэщIагъэр зригъэгъуэтауэ и лъахэм къигъэзэжри, Инжыджышхуэ дэт курыт еджапIэм егъэджакIуэу щылэжьащ. Ауэ, Хьэгъундыкъуей уикIыу Инжыджышхуэ къуажэм укIуэурэ улэжьэныр хьэлъэт, гъуэгур кIыхьт, зэман куэд текIуадэти, Маринэ ар къытехьэлъэ щыхъум, къыIукIыжри, я къуажэм дэт сабий IыгъыпIэм Iухьащ. Абдежми куэдрэ щылэжьакъым, IэнатIэр зейм къыщигъэзэжым, къыIукIыжащ.

«А илъэсым хъыбар зэхэсхат «Черкес хэку» лъэпкъ газетым редакторыщIэ къызэрагъэкIуар, абы журналист ныбжьыщIэхэр зэрыригъэблагъэр. Журналист IэщIагъэм сыхуемыджами, адыгэбзэр фIыуэ тцIыхуу курыт еджапIэр къэдухат, университетми а лъэныкъуэмкIэ дбгъэдэлъ щIэныгъэм щедгъэфIэкIуати, сытегушхуэри редакцэм сыкъэкIуащ. Редактор нэхъыщхьэм Налшык дэт университетым адыгэбзэм сызэрыщыхуеджар щыжесIэм, и Iэнэм телъ газет къыдэкIыгъуэм и напэкIуэцIыр щIэзджыкIыну къызитри, сыкъыщIигъэкIыжащ. ЗэрыжиIам тету, напэкIуэцIыр щIэзджыкIри хущIэсхьэжащ икIи щыуагъэу гу зылъыстахэр езгъэлъэгъуащ. Абы хэтуи къызжиIащ къыкIэлъыкIуэ махуэм лэжьапIэм сыкъыдэкIыну», — игу къегъэкIыж Маринэ.

Мис, апхуэдэу си лэжьэгъур журналист лэжьыгъэм пэрыхьа хъуащ, лэжьыгъэ узыншэкIи журналистикэм и гъуэгуанэ мыпсынщIэм ирикIуащ. Япэ щIыкIэ зэдзэкIакIуэу щытащ, урысыбзэкIэ тхауэ редакцэм кърагъэхь тхыгъэхэр адыгэбзэм иригъыхьэу илъэскIэ лэжьауэ, къудамэм и редактор ящIащ. Абы и нэIэм щIэтащ егъэджэныгъэмкIэ, медицинэмкIэ, щIыуэпсымкIэ, щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ къудамэхэр. «Срогушхуэ илъэс куэдкIэ лъэпкъым, бзэр хъумэным хуэлэжьа ди нэхъыжьыфIхэу, тхакIуэ, усакIуэ гъуэзэджэхэу, щIыхь зиIэ журналистхэу Къантемыр Тыркубий, Даур Жэхьфэр, АбытIэ Владимир сымэ садэлэжьэн си насып къызэрихьам, абыхэм чэнджэщыфIхэм сыщIагъэдэIуащ, IэщIагъэ IэпщIэлъапщIагъ и лъэныкъуэкIи куэдым сыхуагъэсащ», — къыщIегъуж Маринэ.

Абы къыдэкIуэуи, адыгэбзэмкIэ бгъэдэлъ щIэныгъэм лъабжьэ быдэ хуэзыгъэтIылъауэ зи фIыщIэхэри къыхегъэщ. Ар Маринэ адыгэбзэмрэ анэдэлъхубзэмрэкIэ и егъэджакIуэу щыта Шорэ Хьэсинрэ Бемырзэ Мухьэдинрэщ. Тхьэм я ахърэтыр нэху ищI… «ЕджапIэм адыгэбзэмкIэ дыщезыгъэджар бзэ щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъ Шорэ Хьэсинт, анэдэлъхубзэмкIэ зи бзэр къулей зыщIар усакIуэ гъуэзэджэ, егъэджакIуэ нэхъуса, и IэдакъэщIэкIхэмкIэ зи цIэр жыжьэ щызыгъэIуа Бемырзэ Мухьэдинт. Апхуэдэ цIыху щэджащэхэм я нэIэм ущIэхуауэ дауэт лъэпкъыбзэр фIыуэ зэрумылъагъунур?! Абыхэм адыгэбзэкIэ гъэтIысауэ дытхэфу, дыгупсысэфу дагъэсащ. СощIэж, еханэ классым дыхэсу, Шорэ Хьэсин Мысост и къуэм кружок дригъэIэти, дызыхуей Iуэхум теухуауэ усэ ттхыну пщэрылъ къытхуищIат. Апщыгъуэм ди псыхъуэм дэмыхуэу, уэру инжыджыпсыр щежэхт. ИтIанэ, Зеленчук ГЭС-р ящIыну, Инжыдж цIыкIу хашу абыкIэ псы щхьэдашэхыну гузэвэгъуэ псалъэмакъхэр къекIуэкI хъуащ. Ди псым къыхэIэбэмэ, гъэмахуэкIэ зыздэдгъэпскIыжын дымыгъуэтыжын къысщыхъути, гупсэхугъуэ къызиттэкъым.

Мис а Iуэхум къысхуигъэуша гупсысэхэр усэу стхауэ щытащ. Ди егъэджакIуэм усэ кIэщI цIыкIур адыгэ газетым къригъэхьат. Абы иужькIэ зэман куэд текIыжауэ, редакцэм сыщылэжьэну сыкъэкIуауэ, апщыгъуэм редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэу лэжьа Къантемыр Тыркубий газетым къыхэгъэжауэ си усэ цIыкIур къызитыжауэ щытащ. Хуабжьу сахуэарэзыщ мы IэщIагъэм сыхэзэгъэнымкIэ, лъэ быдэкIэ сыувынымкIэ сэбэп къысхуэхъуа егъэджакIуэхэмрэ сызыдэлэжьа журналист нэхъыжьхэмрэ», — и гуапэу къыхегъэщ Маринэ.

Адыгэ редакцэм зэрыщылэжьа илъэсхэм журналистым хуабжьу зиужьащ. ИщхьэкIэ зэрыжысIащи, зэдзэкIакIуэу къыщIидзэри, редакцэм и къудамэм и редактору, иужькIэ жэуап зыхь секретару лэжьащ. 2009 гъэм щегъэжьауэ нобэр къыздэсам газетым и редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэщ. Мыбдежым къыхэгъэщыпхъэу долъытэ редакцэм сыт хуэдэ IэнатIэ щимыгъэзэщIами, Маринэ тхэным зэи зэрызыпыIуимыдзар. Абы и тхыгъэхэр нэхъыбэу треухуэ лъагъуэ дахэ пхызыша, цIыхухэм пщIэ зыхуащI нэхъыжьыфIхэм, щIалэгъуалэм нобэ щапхъэ къызытрахыпхъэ цIыху гъэщIэгъуэнхэм, ди цIыху пажэхэм, адыгэбзэм и IэфIагъымрэ и мыхьэнэмрэ, нэхъ хъугъуэфIыгъуэшхуэу лъэпкъым къыдекIуэкI адыгэ хабзэм, нэгъуэщIхэми. Зыпэрыт лэжьыгъэр нэгъэсауэ, гупсэхуу зэригъэзащIэм, и журналист IэщIагъэм зэрызригъэужьым и щыхьэту, Маринэ и цIэр щытхъукIэ куэдрэ щраIуащ республикэ утыкум. ЩIалэгъуалэ Iуэхухэр сэтей къэщIынымкIэ, щIэджыкIакIуэхэм я пащхьэ къыщыгъэлъэгъуэнымкIэ ди хэгъуэгум и журналистхэр зыхэту щрагъэкIуэкIа зэхьэзэхуэм къыщыхагъэщащ.

КъинэмыщIауэ, КъЧР-м и Правительствэм, и ЦIыхубэ ЗэIущIэм (Парламентым), лъэпкъ IуэхухэмкIэ, цIыхубэ зэпыщIэныгъэхэмрэ печатымрэкIэ и Министерствэм, нэгъуэщI къулыкъущIапIэхэм я ЩIыхь тхылъхэмкIэ илъэс зэхуэмыдэхэм и цIэр къраIуащ. ЗэпыщIэныгъэм, хъыбарегъащIэ технологиемрэ цIыхубэ коммуникацэхэмрэ зегъэужьыным ирихьэлIа псэемыблэж гуащIэдэкI лэжьыгъэм къыпэкIуэу, 2016 гъэм си лэжьэгъум Урысейм и Минкомсвязым и унафэщI Никифоров Н. и Iэпэр зыщIэлъ ЩIыхь тхылъыр къыхуагъэфэщащ. 2024 гъэм, гъатхэпэм (мартым) и 12-м ирагъэкIуэкIа Дунейпсо адыгэ Iуэрытхыр нагъыщэфIкIэ зэритхам папщIэ, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и ЩIыхь тхылъыр къратащ. Абы къыкIэлъыкIуэу, «Черкес хэку» газетым и илъэси 100-р щыдгъэлъапIэм, Дзэмыхь (Езауэ) Маринэ Фрал и пхъум «Къэрэшей-Черкес Республикэм щIыхь зиIэ и журналист» щIыхьыцIэр къыхуагъэфэщащ. Журналист гуащIафIэр Урысейм и журналистхэм я Зэгухьэныгъэм хэтщ.

Газетым и редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэ Дзэмыхь (Езауэ) Маринэ — зи лэжьыгъэр нэгъэсауэ зыцIыху, зи пщэрылъхэр пылъхьэншэу зыгъэзащIэ, зыдэлажьэ гупым я пащхьэ зи пщIэр щыин, цIыху гуапэщ, анэ гущабэщ. Унагъуэ зыдищIа, Хъумэрэ къуажэм щыщ Дзэмыхь Рустамрэ езымрэ щIалэ цIыкIуитI зэдапI. Тхьэм ядигъэгуфIэ! Гъатхэпэм и 6-м къыщалъхуа махуэр зыгъэлъэпIа си лэжьэгъум, си ныбжьэгъум сыхуейщ сехъуэхъуну гъащIэр тыгъэ къыхуэзыщIа и анэ дыщэр – Мэржанэт узыншэу, гукъыдэж щымыщIэу иджыри куэд дыдэрэ къащхьэщытыну! Маринэ! ДяпэкIи уи пщIэмрэ уи щIыхьымрэ мыкIуэду, уи лэжьыгъэм къыпэкIуэ ехъулIэныгъэм уи псэр дэгуфIэу, уи бын дыгъэщыгъэхэм уагъэбжьыфIэу дунейм гу щызыхуэнухэм ящыщ Тхьэм уищI!

АБИДОКЪУЭ Люсанэ