IэщIагъэм псэм щыщ Iыхьэ хэплъхьэмэ…

IэдэбыфIэу, щэныфIэу, хьэл-щэн дахэ хэлъу гъащIэм къыдэгъуэгурыкIуэм «угъурлыщ» хужаIэ. Апхуэдэхэм ящыщщ Жьакуэ къуажэм щыщ Мамхэгъхэ Мухьэмэдрэ Баблинэрэ я унагъуэм къихъухьа, бзэр хъумэным телажьэ, ди хэгъуэгум и журналист пажэхэм ящыщ Бэлэ.

Бзылъхугъэ гуакIуэм и ныбжь дахэр, илъэс 50 зэрырикъур, мы махуэхэм игъэлъэпIэнущ. Нэхъыбэжи жытIэнщи, журналист IэнатIэм зэрыпэрытрэ илъэс 30 мэхъу. Пщащэр еджапӀэм зэрыщӀэтӀысхьэрэ еджэнымрэ тхэнымрэ дихьэхащ икIи апщыгъуэм къыгурыIуат и лэжьыгъэр хьэрфхэмрэ псалъэхэмрэ епхауэ зэрыщытынур.

Ар фIыуэ зэреджэм къыдэкIуэу, еджапIэ гъащIэм щыжыджэрт. Еджэныр фIыуэ къызыдэхъу ныбжьыщIэм лъэныкъуэ куэдкIэ зэрызиузэщIыным хущIэкъут, абы папщIэ къуажэ библиотекэм, иужькIэ нэхъ библиотекэшхуэхэм къыщIэкIтэкъым. Езым зэрыжиӀащи, «абы щыпсэут». «Ин сыхъумэ…» жиӀэу, и гурыщӀэ псори къехъулӀэну щыгугъэ ныбжьым щынэсым, пщащэм мурад ищIащ и гъащӀэ ӀэщӀагъэр фӀыуэ илъагъу бзэм телэжьэным ирипхыну икӀи е 11-нэ классыр фӀы дыдэу къиуха нэужь, и адэм и унэтӀыныгъэкӀэ, КъэрэшейЧеркес къэрал институтым (иджы университетым) филологиемкӀэ и факультетым журналистикэмкӀэ и къудамэм щӀэтӀысхьащ.

— Япэ дыдэу диӀар «Введение в журналистику» предметрат. АбыкӀэ дезыгъаджэр Батчаевэ Людмилэ Хьэзрэт ипхъурат. Журналистикэм, абы и жанрхэм, и купщӀэм, узэрытхэн, узэрылэжьэн хуейм дыхигъэгъуазэу ар къызэджа лекцэр апхуэдизымкӀэ си гум дыхьати, а махуэм журналистикэм сыдихьэхри, пэжыр жысӀэнщи, нобэр къыздэсым сыхущӀегъуэжакъым, — дыхегъэгъуазэ Бэлэ.

Жьабзэ дахэ зыӀурылъ, анэдэлъхубзэр фӀыуэ зыгъэшэрыуэ пщащэр зэреджэурэ, «Черкес хэку» газетым дэлэжьэн иублащ. Япэ курсым хэсу газетым тхыгъэ кӀэщӀхэр къитхыу щӀидзащ икӀи ахэр письмокӀэ иригъэхьурэ, газет напэкӀуэцӀхэм къытрадзэт. Езым зыкъызэриумысыжащи, и IэдакъэщIэкIхэр газетым тету щилъагъукӀэ, абы иригушхуэт, и тхыгъэхэм еӀэзэщӀэжамэ, езым итхамрэ газетым къытехуамрэ зэрипщытыжт. Куэд ямыхъуэжауэ къыщыщӀэкIкӀэ, абы щыгуфӀыкӀт. «Ыхьы, мы тхыгъэр къызэхъулӀащ, щыуагъэ апхуэдэу згъэкӀуакъым», — жиӀэти, тхэным нэхъри тегушхуэт.

Апхуэдэу, зэманзэманкӀэ студент ныбжьыщӀэм и тхыгъэхэр адыгэбзэкӀэ къыдэкӀ щӀыпӀэ газетым и напэкӀуэцӀхэм къытехуэ хъуащ. Абдежщ икӀи и япэ лэжьыгъэ практикэр пщащэм здыщрихьэкӀар. Апщыгъуэм Адзын Мухьэмэд (и ахърэтыр нэху тхьэм ищI) жэуап зыхь секретару адыгэ редакцэм щылажьэти, журналист ныбжьыщӀэхэр абы и нэӀэм щӀагъэувауэ щытащ. НэхъыжьыфӀым ахэр мазэкӀэ журналистикэм, газетыр къызэрыдагъэкӀым, абы зэрелэжьым, къытехуэ тхыгъэхэм, нэгъуэщӀхэми щигъэгъуэзащ. Газетым и къудамэ къэс щӀигъэтӀысхьэхэти, абыхэм я редакторхэм ялэжьым, зэрытхэм кIэлъыплъурэ, сыт хуэдэ Iуэхуми хигъэгъуазэт.

Апхуэдэу екӀуэкӀыурэ, Бэлэ ещанэ курсым хэсу, Адзын Мухьэмэд институтым кӀуащ. КъызэрыщӀэкӀамкӀэ, ар радиом редактор нэхъыщхьэу ягъэувати, абдеж зы цӀыху къищтэфыну щытти, журналист ныбжьыщӀэ иришалӀэмэ фӀэфӀу ищхьэ еджапIэм къахуеблэгъат. Журналистхэр практикэ щыщыӀам, Адзыным и нэгу щӀэкӀат хэт нэхъ гурыхуэми, хэт сыт хуэдэ лъэкӀыныгъэ иӀэми, бзэр нэхъ зыӀурылъри, хэт дауэ тхэфми. Абыхэм къахилъагъукӀащ Мамхэгъ Бэлэ икӀи а пщащэр лэжьапӀэ къыхуагъэкӀуэну щӀэлъэӀуну арат институтым щӀеблэгъар. Пщащэр деканатым ираджэри, Ӏуэхур зытетыр къыгурагъэӀуащ. «Радиом ущылэжьэну лэжьапӀэ урагъэблагъэ, фи деж яжеӀи, адэкӀэ унафэ къэтхьынщ»,— жаӀащ. — Ӏуэхур ди деж щажесӀэм, гуфӀахэщ. «ЦӀыхухэм еджэныр къауха нэужь лэжьапӀэ къалъыхъуэ, уэ уеджэ щӀыкӀэ лэжьапӀэ урагъэблагъэ, ар зимыуасэ щыӀэкъым. Еджэнри лэжьыгъэри пхузэдэхьынумэ, кӀуэ», — жари сытрагъэгушхуащ. Си адэ-анэр зэрыарэзымкӀэ хъыбарыр щажесӀэжым, деканатым институтым сызэрекIуэлIэну зэманыр схуагъэбелджылыри, лэжьэн щӀэздзащ, — дыщегъэгъуазэ и лэжьыгъэм зэрыхыхьам.

Апхуэдэу, Бэлэ и журналистикэ гъуэгуанэр 1996 гъэм иригъэжьащ, Къэрэшей-Черкес къэрал институтым журналистикэмкӀэ и къудамэм и ещанэ курсым щеджэу. Апщыгъуэм ар Къэрэшей-Черкес радионэтынхэмкӀэ къулыкъум сабий, щӀалэгъуалэ программэхэмкӀэ и редактору лэжьапӀэ ящтащ. Опыт зимыӀэ ныбжьыщӀэмкӀэ а илъэсхэр хуабжьу гугъут. Дакъикъэ 50-кӀэ эфир занщӀэм тету уикӀын хуейт. Апщыгъуэми, тхыгъэр уи пащхьэ илъми, щыуагъэ къыхэмыхуэу, даущ макъи къомыгъэӀуу, зэхэщӀыкӀыгъуэу укъеджэн хуейт. КъинэмыщӀауэ, телевиденэм щылажьэхэм ящыщ отпуск е сымаджэ хъуауэ тӀысамэ, абыхэм япӀэкӀэ журналист ныбжьыщӀэр ягъэувурэ, радиоми, телевиденэми диктору щылэжьащ. Езым дызэрыщигъэгъуэзамкӀэ, а зэманым а ӀуэхуитӀыр зэдэпхьыныр хуабжьу хьэлъэми, гугъзэрехьар псыхэкӀуадэ хъуакъым — адэкӀэ и лэжьыгъэм къыщыщхьэпэжащ.

АтӀэ, журналист ныбжьыщӀэм и пщэ къыдэхуар тхэн закъуэкъым. Уеблэмэ, ар псом нэхърэ нэхъ тыншу къилъытэт. Республикэм къыщыхъур, зызыхуэбгъэзэн, узэпсэлъэн цӀыхухэр псори пцӀыхун хуейти, арат къехьэлъэкIыр. Арами, ерыщу, жэуаплыгъэ хэлъу сыт хуэдэ Ӏуэхуми бгъэдыхьэу еса пщащэм а къалэнхэри тыншу игъэзэщӀащ. Абы къыщыщӀэдзауэ нобэр къыздэсым журналист нэсым лэжьыгъитӀри зэдехь. Абы лъандэрэ, илъэс 30 мэхъури, Бэлэ республикэ журналистикэм и гуащIэ хилъхьэу, фIыуэ илъагъу IэщIагъэм пэрытщ икӀи и гуащӀэдэкӀ тхылъыр къызэрызэIуиха тхыгъэм иджыри зэгуэрми зэхъуэкIыныгъэ игъуэтакъым, къулыкъу зэхуэмыдэу зыщылажьэхэр иратхэ къинэмыщIа.

Бэлэ лэжьащ хъыбарегъащӀэ-публицистикэ программэхэмрэ щэнхабзэмкӀэ къудамэмрэ я редактору. Еджэнымрэ лэжьыгъэмрэ зэдихьу, 1998 гъэм и ӀэщӀагъэмкӀэ диплом зэзыгъэгъуэта пщащэм лэжьэн щригъэжьа махуэ дыдэхэм щыщӀэдзауэ жыджэру зригъэщӀащ лъэныкъуэщӀэхэр: журналист ӀэнатӀэ нэхъыщхьэм къыщыщӀэдзауэ, радиомрэ телевиденэмрэ я диктор, радио-теленэтынхэм я корреспондент хъуащ. А илъэсхэм къриубыдэу радиомрэ телевиденэмрэ я зыужьыныгъэм хуищӀа хэлъхьэныгъэр уасэншэщ икӀи жэрдэм зезыхьэ, творческэ, креативнэ, жэуаплыгъэ зыхэлъ ӀэщӀагъэрылажьэу зыкъигъэлъэгъуащ. Мамхэгъым къикӀуа творческэ гъуэгуанэм ущриплъэжкӀэ, умыгъэщӀэгъуэн плъэкӀкъым абы зызрипщыта Ӏуэхугъуэхэм я куэдагъымрэ я къулеягъымрэ, лэжьыгъэм и щӀыкӀэгъэпсыкӀэ щӀэщыгъуэхэр къэгъуэтыным, радио-теленэтынхэм цӀыхухэр зэрыдихьэхыным хуэдэу зэрызэхилъхьэр, ахэр гъэхьэзырыным бгъэдыхьэкӀэщӀэхэр къыхуэгъуэтыным зэпымыууэ зэрыхущӀэкъур. Лъэныкъуэ куэд къызэщӀеубыдэ абы и къалэмым: экономикэр, политикэр, социальнэ Ӏуэхухэр, щэнхабзэр, егъэджэныгъэр, спортыр, щӀалэгъуалэмрэ сабиймрэ я гъащӀэр, нэгъуэщӀхэри.

Абыхэм ятеухуа нэтынхэр ехъулӀэныгъэ хэлъу къызэрегъэпэщ икIи абыхэм я псалъащхьэхэм къаIуатэ нэтынхэр икъукIэ зэрыкупщIафIэр: «Щэнхабзэм и жьэгу», «ГъащӀэм и къэгъэшыпӀэхэр», «Уи пщыхьэщхьэ фӀыуэ, республикэ!», нэгъуэщӀхэри. Журналистым и нэтынхэм къыхешэ зи гуащӀэкӀэ псэуж лэжьакӀуэ къызэрыкӀуэхэр, нобэрей зэман мытыншым зи хабзэмрэ зи пщӀэмрэ хэутэн зымыщӀахэр, щӀалэгъуалэр, лъэпкъым и хабзэмрэ щэнхабзэмрэ зегъэужьыным щхьэузыхь зыхуэзыщӀхэр. КъинэмыщӀауэ, республикэм и гъащӀэм жыджэру хэтщ, ди хэгъуэгум къыщекӀуэкӀ къэхъукъащӀэхэмрэ хъыбархэмрэ пэжым тету цӀыхухэм янэхьэсыным гугъэпсэхуу пылъщ. ЖыӀэпхъэщ ӀэхъуэтегъэкӀыу зыбгъэдыхьэ нэтын Мамхэгъым зэримыӀэр. Дэтхэнэми и акъылыр, и щӀэныгъэр, и Ӏэзагъыр зэрыхилъхьэным, купщӀафӀэу зэригъэхьэзырыным, къеплъхэмрэ къедэӀухэмрэ зэрытемызэшэным хущӀокъу. Аращ ахэр гуимыхуж зыщӀри. ГъэщIэгъуэныщэщ ар зытетхыхьцӀыхум и гущӀагъщӀэлъхэр къитӀэщӀын зэрыхузэфӀэкӀыр. Уеблэмэ, микрофоным игъащтэ, адыгэбзэ зымыщӀэу ди гугъэ языныкъуэ ди лъэпкъэгъухэр я анэдэлъхубзэкӀэ шэрыуэу къыщигъэпсэлъэфыр мащӀэкъым. НэгъуэщӀу жыпӀэмэ, цӀыхум и гум лъагъуэ къызэрыхуигъуэтыфыр и ӀэщӀагъэм зэрыхуэӀэижьым и зы нэщэнэщ. КъинэмыщӀауэ, Мамхэгъым зэманышхуэ трегъэкӀуадэ зыщалъхуа къуажэм, лъэпкъым, республикэм куэд хуэзыщӀа цӀыхухэр жылагъуэм ягъэцӀыхуным.

Апхуэдэу, Хэку зауэшхуэм щхьэмыгъазэу хэтахэм, а лъэхъэнэм къуажэ губгъуэхэм, нэгъуэщӀ ӀэнатӀэхэм хьэзаб минхэр щызыгъэвахэм ятеухуа тхыгъэ хьэлэмэтхэр игъэхьэзыращ. КӀэщӀу жыпӀэмэ, журналистым и Ӏэдакъэм къыщӀэкӀа нэтынхэр ди адыгэ щӀыналъэр, ди цӀыхубэм я гъащӀэр ӀупщӀу къызэрыщ гъуджэщ. Иужьрей нэтынхэр Бэлэ нэхъыбэу зытриухуар ТекӀуэныгъэм и Илъэс 80-ращ. «ЛӀыхъужьым и уэрамым дыщопсэу» рубрикэм щӀэту, абы игъэхьэзыращ гум къинэжа нэтын хьэлэмэтхэр. Абы ипкъ иту, Совет Союзым и ЛӀыхъужь Хьэбэч Умар и цӀэр зезыхьэ уэрамым — Хьэбэз районым хыхьэ Бэвыкъуэ къуажэм къыщыщӀэдзауэ Али-Бэрдыкъуэм нэс кӀуэцӀрыкӀым — тес къуажэ къэскӀэ Умар и цIэм зэрепхар, абы и лӀыхъужьыгъэмрэ и фэеплъымрэ зэрахъумэр къигъэлъагъуэу, хэкупсагъэрэ псэкупсагъэрэ я лъабжьэу, программэ зэхуэмыдэхэр игъэхьэзыращ. КъинэмыщӀауэ, републикэм ит къуажэхэм ятеухуауэ фильмхэр ящӀу ирагъэжьати, абы хиубыдэу, зыщалъхуа Жьакуэ жылэм нэтын гъэщӀэгъуэн триухуащ.

Мыхьэнэшхуэ иӀэщ журналистым игъэхьэзыр радио-теленэтынхэр цӀыхухэм зэрабгъэдилъхьэми: Бэлэ и тхыгъэхэм къызэреджэжри макъ щабэщи, псалъэхэр къэубыдыгъуафӀэ-гурыӀуэгъуафӀэу, фэрыщӀагъ хэмылъу, узыӀэпишэу апхуэдэщ.

— Бзэм сыщыдихьэхари, сыщыхэгъуэзари лэжьапӀэ закъуэракъым, ди унагъуэм адыгэбзэр куууэ къыщекӀуэкӀыу, къыщагъэсэбэпу аращ ноби зэрыщытыр. Япэрауэ, си анэшхуэр зэрымыпсэужрэ илъэс бжыгъэ текӀыжами, абы и жыӀэгъуэхэр си анэм къыхуэнауэ, ахэри, нэгъуэщӀ адыгэ псалъэ Ӏущхэри куэду къегъэсэбэп. Си адэращи, апхуэдэ къабзэщ, зыхимыщӀыкӀ щыӀэтэкъым. Апхуэдэу адыгэ псалъэ дахэхэр, жыӀэгъуэхэр ди унагъуэм къыщекӀуэкӀыу щытти, лэжьыгъэкӀэ ахэр сэбэп къысхуэхъужащ. ИтӀанэ, еджапӀэми бзэм фӀыуэ дыщыхурагъэджащ. АдыгэбзэмкIэ журналисту ущыщыткӀэ, лъэпкъ Ӏуэхур псом япэ къокӀуэ. Адыгэу дэнэ щыӀэми я ехъулӀэныгъэр, фӀыкӀэ къазэрыхэщар, къэхъукъащӀэ сюжетхэр зэхуэхьэсыныр, къетхэкӀыныр, монтаж щӀыжыныр, ар эфирым деж щегъэкӀуэкӀыжыныр си пщэм илъщ, — и лэжьыгъэм дыщегъэгъуазэ журналист нэхъусам.

Бэлэ икӀи корреспондентщ, икӀи хъыбарегъащIэ нэтынхэр ирегъэкIуэкI. Студием къригъэблагъэурэ сыт хуэдэ темэкӀи цӀыху зэхуэмыдэхэм зэпсэлъэныгъэ ядрегъэкӀуэкӀ, очерк ятреухуэ. Абы и нэтынхэм еплъхэм, радиом едэӀухэм къабгъэдэкӀыу фӀыщӀэ псалъэхэр редакцэм куэдрэ къаӀэрохьэ. — Хуабжьу гуапэ тщогъу, цӀыхум дащыхыхьэкӀэ, уи нэтын еплъауэ, едэӀуауэ, абы уасэ къыхуащӀу къыщыбжаӀэжкӀэ икӀи апщыгъуэм деж къыбгуроӀуэ ди лэжьыгъэр пщӀэншэ зэрымыхъур, абы нэхъри дегъэгушхуэ. АтIэ, дызыхуэлажьэр дыкъызыхэкIа лъэпкъращ, бзэр хъумэнращ. Ди нэтынхэм ди лъэпкъэгъу нэхъыбэ еплъу, абыхэм къыхуагъэуша гупсысэхэмрэ гукъэкIыжхэмрэкIэ къыддэгуэшэну хуейуэ нэгъуэщIхэми зыкъытпащIэмэ ди гуапэт. ЖысIэнщи, адыгэ газетымрэ адыгэ телевиденэмрэщ анэдэлъхубзэр зыхъумэу, зыгъэIуу лъэпкъым диIэри, ахэр адыгэ унагъуэ къэс ярылъу, щедэIуу щытмэ, щIэблэмкIи щхьэпэ хъунут, — къыпещэ Бэлэ. Бзылъхугъэ гуакӀуэм и лэжьэгъухэм я дежи дзыхьрэ пщӀэшхуэрэ щиӀэщ.

И ехъулӀэныгъэхэм, илъэс куэд хъуауэ хьэлэлу зэрылажьэм, электроннэ СМИ-хэм загъэужьыным хэлъхьэныгъэшхуэ зэрыхуищӀым папщӀэ, абы къыхуагъэфэщащ къэралпсо телерадионэтын компанэм, КъЧР-м лъэпкъ ӀуэхухэмкӀэ, цӀыхубэ зэпыщӀэныгъэхэмрэ печатымрэкӀэ и Министерствэм, щэнхабзэм и лэжьакӀуэхэм я Урысей профсоюзым, Урысейм и журналистхэм я зэгухьэныгъэм я ЩӀыхь тхылъхэр, Хьэбэз муниципальнэ районым и Ӏэтащхьэм къыбгъэдэкӀа ФӀыщӀэ тхылъыр. Ищхъэрэ Кавказым и электросеть комплексым теухуа журналист лэжьыгъэхэмкӀэ, «Экстремизмэмрэ терроризмэмрэ къэмыгъэхъун», «КъЧР-м лъэпкъ зэхущытыкӀэхэр щыгъэбыдэн» темэхэмкӀэ ирагъэкӀуэкӀа зэпеуэхэм щытекӀуащ. «2006 гъэм екӀуэкӀа Урысейпсо мэкъумэш къэбжыныгъэм жыджэру зэрыхэтам папщӀэ» бгъэхэӀумрэ ди хэгъуэгум лъэпкъхэм я зэгурыӀуэныгъэмрэ мамырыгъэмрэ щыгъэбыдэным хуищӀ хэлъхьэныгъэм папщӀэ ЩӀыхь тхылърэ къыхуагъэфэщащ. 2003 гъэм къыщыщӀэдзауэ Мамхэгъ Бэлэ Урысейм и журналистхэм я зэгухьэныгъэм хэтщ. 2002 гъэм «Современные технологии в работе репортера» зыфӀаща семинарым Ростов къалэм щыхэтащ икӀи BBCWorldServiceTraining купсэм и щыхьэтлыкъ тхылъыр (свидетельствэр) къратащ.

И Iуэху зехьэкIэмкIэ, бгъэдэлъ щIэныгъэ куумкIэ а псор Бэлэ къилэжьыжащ. Лэжьыгъэмрэ цIыхугъэмрэ зэщIыгъумэ, уи IэщIагъэм псэм щыщ Iыхьэ хэплъхьэмэ, Iуэхур докI. АтӀэ, Бэлэ ящыщщ зи лэжьыгъэм гурэ псэкIэ бгъэдэтхэм, и дуней тетыкIэ дахэмкIэ, и цIыху хэтыкIэмкIэ зи пщIэрэ зи нэмысрэ зыIыгъыжхэм. Бэлэ и лэжьыгъэкӀэ зэрехъулӀэм хуэдэу, и унагъуэкӀи узэхъуэпсэнщ. Ар КIыкIутIухэ я нысэщ. ЗэгурыIуэрэ зызэщIагъакъуэу зэдэпсэу зэщхьэгъусэхэм пщащэрэ щӀалэрэ къащIэхъуащ. Япхъу Камилэ Жьакуэ къуажэм щыщ Шыбзыхъуэхэ я нысэщ.

Я щӀалэ Эмиль СГПИ-м психологиемкӀэ и факультетым и е 1-нэ курсым щоджэ. Зэщхьэгъусэхэм я гъэфIэнщ я пхъурылъху Мелек цIыкIу. Адэ-анэмкIэ пхъу гуапэ, анэ гумащIэ, унэгуащэ хьэлэмэт, лэжьыгъэ щхьэпэ езыхьэкI, IуэхуфIхэр зи Iэужь КIыкIутIу (Мамхэгъ) Бэлэ мурадыфIхэр иIэу и махуэ лъапIэм IуощIэри, Тхьэм псори къыдигъэхъу! Дэри ди лэжьэгъум дохъуэхъу творческэ ехъулIэныгъэ куэд дяпэкIи иIэну, фIыгъуэм я нэхъыфIымкIэ Тхьэр къыхуэупсэну!

ЕЗАУЭ Маринэ