И щIэиныр мыкIуэдыжынщ

Псэужамэ, мы мазэм и ныбжьыр илъэси 100 ирикъунут РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист, лъэпкъ щэнхабзэм и Iуэхузехьэ щэджащэ, «Эльбрус» къэфакIуэ ансамбль цIэрыIуэм и лъабжьэр зыгъэтIылъа, абы и унафэщIу щыта ЖЭГУЭТЭН Мыхьэмэт Iэмин и къуэр.

Ар къыщыхъуащ Хъумэрэ къуажэм гъатхэпэм (мартым) и 4-м. Творческэ гъащIэм пыщIа хъуащ иджыри еджапIэм щеджэ щIыкIэ, художественнэ самодеятельностымкIэ гупым хэту. Щысабийм щегъэжьауэ абы и псэр яхьэхуат адыгэ макъамэм и дахагъым, анэм нанур зэригъэжей гущэкъу уэрэд телъыджэхэм, лIыхъужьыгъэкIэ гъэнщIа «Нарт» эпосым… А псори Жэгуэтэным и творчествэм иужьым къыщыхэщыжащ. 1945 гъэм хорымрэ балетымрэ я солист, уэрэдымрэ къафэмрэкIэ «Эльбрус» къэрал ансамблым и художественнэ унафэщI Жэгуэтэным Къэрэшей-Черкесым щыпсэу лъэпкъхэм я щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ утыку щрихьэу ди къэралышхуэм и къуапэ зэхуэмыдэхэм зыкъыщигъэлъэгъуащ. Жэгуэтэн Мыхьэмэт Iэгуауэ ин щыхуаIэтащ Ищхъэрэ ЩIы гъунэм, Сыбырым, КъуэкIыпIэ Жыжьэм, Совет Союзым и Купсэм, дэнэ къуапи.

Адыгэ цIыхубэ уэрэд куэдым, щIыпIэ авторхэм я макъамэхэм цIэрыIуагъ ин къызэралъэщар зи фIыщIэхэм я пажэщ Жэгуэтэныр Япэ дыдэ «Iуащхьэмахуэм и уэрэд»-р утыку изыхьауэ щытари ди лъэпкъэгъу артист щэджащэращ. «За большие заслуги в развитии национального искусства» щхьэщIэдзапIэм щIэту, РСФСР-м и Ищхьэ Советым и Президиумым и УнафэкIэ, ди хэгъуэгум деж щыяпэрейуэ, 1957 гъэм Жэгуэтэн Мыхьэмэт Iэмин и къуэм къыхуагъэфэщауэ щытащ «Заслуженный артист РСФСР» щIыхьыцIэ лъагэр. Абы зэрихьащ «Знак Почета» орденыр.

И ныбжьыр илъэс 60 щыхъуа илъэсым, 1986 гъэм фокIадэм (сентябрым)и 27-м, адыгэ лъэпкъым къыхэкIа творческэ цIыхушхуэр дунейм ехыжащ. «Эльбрус» къэрал къэфакIуэ ансамбль цIэрыIуэм и къэгъэщIакIуэ адыгэ щIалэм и фэеплъыр ягъэщыпкъэкIэрэ, Черкесск къалэм и зы уэрамым тет унэм абы и фэеплъ пхъэбгъу щыкIэралъхьащ. И фIыщIэр къыпхуэмылъытэну, Жэгуэтэн Мыхьэмэт ди хэгъуэгум щыпсэу лъэпкъхэм я гъуазджэм хуэщыпкъащ. И нэIэм щIэту игъэлажьэхэми, и лэжьэгъухэми жэуаплыгъэкIэ я лэжьыгъэм бгъэдыхьэнымкIэ щапхъэ сыт щыгъуи яхуэхъут. Мыхьэмэт лъэныкъуэ куэдымкIэ зэчий къызэрымыкIуэ зыбгъэдэлъ цIыху гъэщIэгъуэныщэт – уэрэджыIэт, къэфакIуэт, макъамэтхт, конферансьет, администраторт, унафэщIт…

Апхуэдэ творческэ цIыху щэджащэм и юбилей махуэщIым ипкъ иту Байрамуковэ Хь. и цIэр зезыхьэ Къэрэшей-Черкес къэрал лъэпкъ тхылъхъумапIэм гъуазджэхэмкIэ и къудамэм къызэрагъэпэщащ хъыбарегъащIэ гъэлъэгъуэныгъэ, «В вихре танца» фIэщыгъэцIэр иIэу, адыгэ лъэпкъым къыхэкIа творческэ цIыхушхуэм и щIэин лъапIэр хъумэныр и къалэну. АбыкIи къагъэлъэгъуащ Жэгуэтэным и гъащIэ псор зытриухуа лъэпкъхэм я гъуазджэхэр иджыри зэрыпсэур. Шэч хэмылъу, Жэгуэтэн Мыхьэмэт Iэмин и къуэм — «Эльбрус» къэрал ансамблым и лъабжьэр зыгъэтIылъам, и творческэ, къызэгъэпэщакIуэ зэчиймкIэ лъэужь нэху къыхинащ Къэрэшей-Черкес Республикэм и щэнхабзэ, гъуазджэ тхыдэм. Жагъуэ зэрыхъущи, мыпхуэдэ цIыху щэджащэм и къекIуэкIыкIам щыгъуазэ дыхуэзыщIыну нэхъыжь куэд къытхэтыжкъым. Ар и щхьэусыгъуэу, и ныбжьыр илъэс 60 щрикъуам адыгэ композитор щэджащэ Даур Аслъэн Жэгуэтэным хуитхауэ щыта и тхыгъэр ди щIэджыкIакIуэхэм фи пащхьэ идолъхьэ.

АБИДОКЪУЭ Люсанэ

Лъэпкъхэм я гъуазджэр зыIэта

«Артистыр пхъэщхьэмыщхьэ жыгым ещхьщ. Жыгым къыпыкIэр сыт хуэдизкIэ нэхъ ІэфIми апхуэдизыжкIэ нэхъыбэу цІыху къызрешалIэр. Ауэ зыщыбгъэгъупщэ хъунукъым ахэр къызыпыкIа жыгыр, абы и лъапсэхэр зыгъэнщІа щІыгур»… Совет композитор, дирижер цІэрыІуэ Светланов Евгений жиІа а псалъэхэр дигу къэкІыжащ мы тхыгъэр зытеухуа Жэгуэтэн Мыхьэмэт хуэгъэзауэ. А цІыху нэжэгужэм, сыт щыгъуи зэщІэкъуауэ, щІалэщІэм хуэдэу пкъыфІэу, гуапэу щытым, ущеплъкІэ уи фІэщ пхуэщІыркъым илъэс хыщІ гъащІэ къызэринэкІауэ. НэгъуэщІми гу лъомытэу къанэкъым: куэд дыдэрэ сценэм тета, куэд къэзыкІухьа цІыхум и нэгум иболъагъуэ ешыныгъэ гуэри.

Ауэ нэхъыщхьэр аращи, Къэрэшей-Черкесым и музыкэ-уэрэд гъуазджэм хуищІа хэлъхьэныгъэ иным абы къыхуихьащ цІэрыІуагъ къызэрымыкIуэ. Нэхъыжьхэм фІыуэ ящІэжыр Мыхьэмэт цІыху хэм фІыуэ ялъагъуу, ІущІэну, и уэрэд едэІуну хуэпабгъэу щыщыта зэманри. НэхъыщІэхэми ящІэр артистым и зэфІэкІхэм нэхъри зыкъыщызэкъуаха лъэхъэнэри. Жэгуэтэным и творчествэм и лъапсэхэр къыщежьащ езыр къыздалъхуа, и сабиигъуэр здыщрихьэкІа Хъумэрэ къуажэм. Мыбдеж щыкуэдт уэрэдыжьхэр, таурыхъ, хъыбар хьэлэмэтхэр, куэду дэсащ цІыхубэ таурыхъхэр, уэрэдыжьхэр фІыуэ зыщІэжхэр, жызыІэжхэр. Мыхьэмэт щыцІыкІум зэхих зэпытт лІыжь жьакІэхухэм къаІуэтэж хъыбархэр, жаІэж уэрэдхэр. Ахэр щыжаІэрейт дэни — губгъуэм, гъуэгу здытетым, нысашэхэм, зэхуэсхэм. ЩІалэ цІыкІур дихьэхт апхуэдэхэм…

Жэгуэтэнхэ я унагъуэр нэхум, щІэныгъэм хуеІэ къущхьэдэс унагъуэхэм ящыщт. Абы и фІыщІэкІэ, бынхэми щІэныгъэфІ ягъуэтащ. Мыхьэмэт и шыпхъу нэхъыжь Динэ къуажэм дэт еджапІэм завучу щылэжьащ, ар РСФСР-м и еджапІэм щІыхь зиІэ и егъэджакІуэщ. И къуэш нэхъыжь Хьэмид къуажэм япэ дыдэ егъэджакІуэ хъуахэм ящыщщ. Мыхьэмэт уэрэд жыІэнымкІэ хэлъ зэфІэкІхэм заужьыным хуабжьу щхьэпэ щытыкІэ хэхуащ пасэ дыдэу. ЕджапIэм художественнэ самодеятельность хьэлэмэт иІащ, лъэпкъыбэу зэхэт къуажэдэсхэм я кІуапІэ хъарзынэу щытащ фІамыщІщІэххэм я клубыр. Мыбдеж щыІут адыгэ пшынэр, урыс пхъэпшынэр, украин бандурэр, грузин бубеныр…

Бзэ куэдкІэ щыжаІэрт лъэпкъ куэдым я уэрэдхэр. Жэгуэтэн Мыхьэмэт и япэрей егъэджакІуэр – урысыбзэмрэ литературэмрэ езыгъэджа Заболоцкая Марие Алексеевнэ фІы дыдэу илъагъурт. Аращ щІалэр щІэныгъэм и нэхум, гъуазджэм и дахагъым япэу хэзышари. Абы спектаклхэр игъэувырт, уэрэджыІэ гупхэр къызэригъэпэщырт. А псоми Мыхьэмэт хэтт. Я унэм дежи абы зэхихырт и гъащІэ псом игу къина адыгэ уэрэдхэр, и анэ Амыдэ жиІэу щытахэр… ЕгъэджакІуэ Темыр Марие Андемыркъан и пхъум фІыщІэшхуэ хуищІу игу къегъэкІыжыр Мыхьэмэт. ХуэІэзэу, къехъулІэу ар пы лъащ ныбжьыщІэхэр уэрэдым, къафэм хэшэным. Езыри абыхэм хуэщІат. Аращ япэ дыдэу, 1943 гъэм, Мыхьэмэт езыгъэцІыхуар «Мэлыхъуэ» адыгэ уэрэдымрэ «Си адэм къызжиІат» украин цІыхубэ уэрэдымрэ. Ахэр Жэгуэтэным щыжиІащ Усть-Жэгуэтэ щекІуэкІа олимпиадэм, япэ увыпІэри щиубыдащ.

Абы иужькІэ, куэд темыкІыу, Хъумэрэ къыщызэрагъэпэщащ уэрэдымрэ къафэмрэ я щІалэгъуалэ ансамбль. Мыхьэмэт абы и солист хъуащ. Ансамблым и япэрей концертыр ехъулІэныгъэ ин иІэу екІуэкІауэ щытащ. Зэманыр кІуэрт. Мыхьэмэт къиухащ къуажэ еджапIэр, Карачаевск къалэм дэта рабфакыр. И щІэныгъэм пищэн папщІэ, щІалэр Черкесск кІуащ. Сценэм зэфІэкІ щызиІэ ныбжьыщІэр комсомолым и къалэ комитетым иунэтIащ областым и къалащхьэм и агитбригадэм. Абы зыкъыщигъэлъагъуэрт дзэ пакІэхэм, къуажэ клубхэм. Жэгуэтэнми, абы хэтурэ, наІуэ къищІащ уэрэд жыІэнымкІэ, къафэмкІэ лъэкІыныгъэ къызэрымыкІуэхэр зэриІэр. 1945 гъэм щІэрыщІэу къызэрагъэпэщыжащ уэрэдымрэ къафэмрэкІэ къэрал областной ансамблыр. Жэгуэтэныр абы и балетмейстеру ягъэуващ.

Абдеж къыщыщІедзэ илъэс щэщІкІэ сценэм къыщикІуа профессиональнэ гъуэгуанэр. Ансамблым апщыгъуэм къызэхуишэсащ зэфІэкІ зиІэ къуажэ щІалэгъуалэр – къэфакІуэхэу Махуэжь Мухьэмэд, Къардэн КІунэ, Насып Мэржанэт, пшынауэхэу Хъупсырджэнхэ Нанаш, КІунэ, бэрэбанауэ Шахабаев Роман сымэ. Фронтым къикІыжащ зауэм ипэкІэ ансамблым и унафэщІу щыта Къармэ Исмэхьил, къэфакІуэ Батраков Хьэмид сымэ. ИужьыІуэкІэ ансамблым къыхыхьащ Беловэ Екатеринэ, Бабаев Лев, Полищук Леонид, пшынауэ Ерыжь Зулий, нэгъуэщІхэри. Ансамблым и япэрей программэм хыхьащ областым щыпсэу лъэпкъхэм я уэрэдхэмрэ къафэхэмрэ. Жэгуэтэным игъэзащІэрт «Хьэцацэ», «Уэз Мурат», «Мэлыхъуэ», «Си нанэ» адыгэ цІыхубэ уэрэдыжьхэр, зауэ илъэсхэм я уэрэдхэр. Хуабжьу фІыуэ цІыхухэм ялъэгъуащ ноби ялъагъу «Си къэшэн» уэрэдыр. ИужькІэ артистым зыхуигъэзащ къуэш республикэхэм я макъамэм. Іэгуауэ ин ену зыхуаІэт хъуащ азербайджан композитор Гаджибеков У. итха «Аршин малалан» музыкальнэ комедием щыщу «Теллире Велирэ я дуэтыр», Жэгуэтэн Мыхьэмэтрэ Лазаревэ Анаитрэ ягъэзащІэр.

Жэгуэтэным ансамблым деж щимыгъэзэщІа ІэнатІэ щыІэтэкъым: уэрэд жиІащ, къэфащ, доулым еуащ, дирижёру, художественнэ унафэщІу, унафэщIу щытащ. Ари и зы щыхьэтлыкъщ артистым зэфІэкІ ин зэриІам. Ансамблыр къызэрагъэпэща нэужь, япэ илъэсхэм гугъуехь куэд пэщІэхуащ. Транспорт зэрамыІэм къыхэкІыу, километр пщІы бжыгъэ лъэсу зэпачурэ, артистхэм концертхэр и чэзум ятащ. Абыхэм зыкъыщагъэлъэгъуэн къахудэхуэт зэфІагъэувэжын зыхущІэмыхьа клуб ныкъуэкъутэхэм, унэ ямыгъэплъхэм, фэтыджын лампІ нэхукІэ. Концерт нэужьхэм артистхэр щыІэт я ныбжьэгъухэм, Іыхьлыхэм, нэІуасэхэм я деж.

А гугъуехь псори артистхэм щагъэгъупщэжырт гъуазджэм хуезэшахэр я концертхэм къызэрекІуалІэм, псалъэ гуапэ куэд къызэрыжраІэм, Іэгуауэ ин зэрыхуаІэтым. 1957 гъэм областым и ансамблым и программэм нэІуасэ хуищІащ москвадэсхэр. Ар Черкесием щыпсэу лъэпкъхэм езыхэм яфІэфІу Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 щрикъуам и щІыхькІэ Москва декадэ щекІуэкIащ. «Концертыр ягъэзащІэ Іэзагъ нэс яхэлъу. Хорым екІуу уэрэд жеІэ, къафэхэр дахэщ, гъэщІэгъуэнщ, солистхэр гуакІуэщ. А псоми къашэр еплъхэм ар хуабжьу ягу зэрырихьыр», — итхащ «Правда» газетым, а гъэм октябрым и 8-м. 1955 гъэм Жэгуэтэн Мыхьэмэт КПСС-м хагъэхьащ. 1957 гъэм абы зэхилъхьащ уэрэдитІ – «Адыгэ лъэпкъым партым теухуа я уэрэдымрэ», «Фестиваль уэрэдымрэ». Иужьрейм папщІэ Жэгуэтэным къыхуагъэфэщащ студентхэмрэ щІалэгъуалэмрэ я Дунейпсо  фестивалым зэрыкІуэну путёвкэ. Жэгуэтэным и псэемыблэж лэжьыгъэм пщІэшхуэ игъуэтащ. Абы къыхуагъэфэщащ «Знак Почёта» орденыр, 1957 гъэм къыфІащащ «РСФРС-м щІыхь зиІэ и артист» цІэ лъапІэр. Абы иригушхуэу зэрехьэр концерт здита къуэш республикэхэм, крайхэм, областхэм къыщрата щІыхь тхылъхэр, медалхэр… 1959 гъэм областной ансамблыр зэбграутІыпщыкІыжащ.

Ар, дауи, щыуагъэ ину щытащ. Ар зэрагъэзэхуэжын папщІэ къыкІэлъыкІуэ илъэсым областым къратащ цІыху 20 зыхэт ансамбль къызэригъэпэщыну хуитыныгъэ. АнсамблыщІэр къэзыугъуеяр, абы и гупсэ хъуар Жэгуэтэнырщ. Ар Іуэхум егугъуу пылъащ, зэфІэкІ зиІэ щІалэгъуалэ къиугъуеящ. Апхуэдэу къежьащ «Эльбрус» къэфакІуэ ансамблыр икІи лъэ быдэкІэ уващ. Мыхьэмэт и нэІэм щІэту къэхъуащ артист Іэзэхэу Дзанаев Б., КІыщмахуэ В., Ажий Б., Къардэн Б., Мамбэт Ф., Узденов П., Дармывэ З., нэгъуэщІхэри. Ансамблым и къэфакІуэ гупыр куэд темыкІыу цІэрыІуэ щыхъуащ Кавказ псом. Абы къикІухьащ ди къэралым и щІыпІэ куэд, Чехославакием, Болгарием щыІащ. Солистхэу Аджиев Б., Барсаговэ Л., пшынауэ Къэргъей Р. сымэ совет художественнэ гупым хэту щыІащ КъуэкІыпІэ Гъунэгъум и къэралхэм. Ансамблыр дэнэ мыкІуами, Жэгуэтэныр хэтащ.

… Илъэс 40-кІэ сценэм тета нэужь, Жэгуэтэным хуэфащэу къилэжьащ зыгъэпсэхугъуэ тІысыжыну. Ауэ артистым и гум ар къыхуидакъым. Жану хэтащ ар гъуазджэм, куэд илэжьащ, хузэфІэкІащ. Жэгуэтэн Мыхьэмэт и ныбжьыр илъэс 60 ирикъуащ. Ауэ абы иджыри иІэщ къаруи, гукъыдэжи, мурад инхэри – сценэм щІэ гуэр трихьэным йогупсыс… Зи зэфІэкІ, лъэкІыныгъэ псори фІыуэ илъагъу гъуазджэм езыта, ноби езыт артистым иджыри игъэгуфІэнщ и творчествэр зигу нэсхэри.

ДАУР Аслъэн, композитор, «Ленин нур» газет, 1986 гъэ