Хэкупсагъэр нэхъыщхьэт

ЗауэлI — интернационалистым и махуэм ипкъ иту, «Черкес хэку» газетым ди хьэщIэщым къедгъэблэгъащ 1980-1982 гъэхэм Афганистаным зи къулыкъу пщэрылъхэр щезыхьэкIа, «За ратную доблесть», «Воину интернационалисту от благодарного афганского народа» медалхэр зезыхьэ, Малый Зеленчук (Ботэщей) къуажэм къыщыхъуа ПЩЫХУЭФI Алий Пётр и къуэр. ДыхэдэIуэнщ абы и гукъэкIыжхэм.

— Афганистан щIыналъэм щекIуэкI зауэм советыдзэр зэрырашэрэ илъэсым зэрынэхьэсат. Уеблэмэ псалъэмакъ гуэрхэри нэхъ къызыхагъэIукIыу зэхэпхт зи къулыкъу дэкIыгъуэхэр а лъэныкъуэмкIэ яунэтIыну. Ауэ, и пэжыпIэр зыми ищIэтэкъым… Военкоматым Колбаса и унагъуэцIэу зы IэщIагъэлI щылажьэти, «Пшихопов, абы сынэбгъэсынущи, моооодэ уезгъэшэнущ», — къызжиIэт. Дауи, къуейщIеягъ гуэр къыздилъэгъуагъэнт! АтIэ, илъэс 18-19 ущыхъуа къудейкIэ, уэршэрагъэ гуэри пхэлъынщ! Сэ, гушыIэ тIэкIуи хэлъу, «зэ девгъэжьащэрэт, езыр», — пыздзэжт военкоматым и IэщIагъэрылажьэм и псалъэхэм. Апщыгъуэращ, къапщтэмэ, АфIэунэ Ауес тхьэмыщкIэми щыжиIар: «Зэ дыдашынуми дыдашащэрэт» жэуэ…

Апхуэдэу, 1980 гъэм и жэпуэгъуэ (октябрь) мазэу «сызэрыдаш тхылъ» цIыкIур военкомат къулыкъум къыщысIэщIалъхьам, абдежми Ауес срихьэлIат. Ауэ, апщыгъуэм абы «иджы сыдэкIынуи сыхуэмеиж», — жиIэжат. Дауи, и псэм ищIагъэнт къызэримыгъэзэжынур… Адыгиблрэ абазэ щIалищрэ хъууэ драшажьэри, махуэ зыбжанэкIэ Ставрополь дыщаIыгъащ. ДызэщIыгъут ПсэукIэ-Дахэ щыщхэу Темыр Арсенрэ Жылэшх Радионрэ, Хьэгъундыкъуей щIалэхэу Къэбардэ Нэзаррэ ЛIымаху Инусрэ, Жьакуэ щыщу АфIэунэ Ауесрэ Шыбзыхъуэ Хьэжумаррэ, Беслъэней къуажэм къыдэкIауэ Наптыгъу Дэнял сымэ. КъинэмыщIауэ, абазэ щIалищ: Къарэ-Пагуэ къуажэм и къуэ щыпкъэ Хъупсырджэн Мухьэмэд — мы щIалэм тхылъ щхьэхуэ тебухуэмэ хуэфащэщ, абы гугъуехьу и нэгу щIэкIамкIэ; Апсуа щыщ КIуж Арсен — МВД-м щылажьэу, полковник нагъыщэми нихусауэ, машинэм иукIауэ щытащ; Кхъувыжь щыщу Псху Мурат жэуэ. ТщIыгъуащ къэрэшей щIалитI, нэгъуей лъэпкъым къыхэкIа щIалищ. АфIэунэ Ауес тхьэмыщкIэр дэр нэхърэ нэхъыжьыIуэт… Ар Самарканд къанэри, адыгэ куэди щIыгъуу, дэ, ищхьэкIэ зи цIэ жысIа къомыр дызэщIыгъуу, Узбекистаным и Термез къалэм «карантиныр» щетхьэкIыну даунэтIауэ щытащ. Ди ротэм командир тхуэхъуар узбек щIалэт, адыгэ лъэпкъым и къекIуэкIыкIам фIы дыдэу хищIыкIыу.

Сигу IэфIу къинэжащ ар хуабжьу фIыуэ къызэрытхущытар. «Термез фыщыщыIэм, нэхъ зыхэфщIэ хъуат мыжыжьэу зауэ зэрыщекIуэкIыр?» — соупщI Алий. — Зэхэтхт зыгуэрхэри… Ауэ, ущыщIалэкIэ, шынагъуэ гуэри уигу къихьэкъым, уеблэмэ тфIэхьэлэмэтт, сыту пIэрэ абы щыхъэр», — жытIэу. Ди ротэм и старшинауэ хохол щIалэ диIэти, Афганистаным дыщрашажьэм, и нэпсыр къыщIэжу зэрыгъыр слъэгъуат… Дауи, дыздашэр ицIыхуххэт. А хохолыр дэ нэрыбгипщIым къытхэкIтэкъым. Адыгэхэмрэ абазэхэмрэ зы зытщIауэ нэрыбгитху зыщIэлъыну палаткэм пщIым зыщIэдгъэхуати, езы хохолри нэкIуауэ къытхэлът: «Сэ фэращ сызигъусэну сызыхуейр» жиIэри. «Карантин»-р зэфIэкIри, вертолёткIэ Кундуз дынагъэсащ. Жэщ кIыфIу дыщрагъэтIысэхри, абдеж нэху щыдгъэщащ. Иужьым, «Урал»-хэм драгуашэри, километри 100-м зэрынэхьэс здыдэлъ гъуэгум дытрашащ, къулыкъу здэтщIэну щIыпIэм — Пули-Хумри дынашэсын папщIэ. Мис апщыгъуэм икIэщIыпIэкIэ наIуэ сщыхъуащ зауэ здыщекIуэкI щIыпIэм сыкъызэрыщыхутар: урихьэлIэт транспорт зэхэсыхьахэм, зэхэкъутауэ гъуэгубгъухэм Iутхэм, езы цIыхухэр IэщэкIэ зэрыузэдам уфIэкIыжынти… Дыздашэм къытхэуат. Ауэ, дэ дыIэщэншэт.

Пэжщ, машинэ дызэрашэм икIэм ит ашычхэм ди Iэщэр илът… «А Iэщэр къэвгъэсэбэпыфу, апхуэдэ IэпщIэлъапщIагъ гуэр къывбгъэдалъхьагъэххэт, а мазэм къриубыдэу къызэрывдэлэжьам?», — согузавэри сыщIоупщIэ. — ПIатIронибгъу идгъэкIат, къуэладжэм дыдашэри… (зыхуэмыIыгъыу щIодыхьэшхыкI Алий). Апхуэдэу, Пули-Хумри дыносри, абдеж да гуэш, сэ сызыхэт гупым Темыр Арсен къыхонэ. Адрейхэри тпэжыжьэтэкъым, махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу дызэрылъагъут. Арсенрэ сэрэ куэд щIауэ дызэныбжьэгъут, иджыри къулыкъум дыдэмыкI ипэкIэ военкоматым и автоеджапIэм дыщызэдеджат. ЦIыху пэжт ар, лIыгъэ зыхэлът

Ди зэныбжьэгъугъэр щIагъэбыдэт ди адэ-анэхэри, анэшхуэ-адэшхуэхэри, унагъуэкIэ дызэрызэкIэлъыкIуэм. Афганистаным дэ дызэрыщыIэм ахэр нэхъри нэхъ гъунэгъу зэхуищIат… Дызыхэхуа ротэр лъэпкъ зэхуэмыдэ защIэу зэхэтт.

Арами, зэи зэхэдгъэкIакъым хэт сыт хуэдэ лъэпкъ къыхэкIами: щIакхъуэ такъырыр зэхуэдэу зэдэдгуэшынут, ди зэныбжьэгъугъэр быдэт. Сызыхэхуар Афганистаным ита советыдзэ псор гъэсынхэкIкIэ къызэзыгъэпэщ бригадэрат. Батальонищ дыхъути, соляркэр зэрыхэгъуэгуу щызэбгрытшт, колоннэкIэ дежьэт, машинэ бжыгъэ дыхъуу. Псоми яужь итын хуей офицерым ипэ сэ ситт, «санинструктор» пщэрылъыр схьыти. Нэхъыщхьэу ди къалэныр: сыт къэмыхъуми, дызэрыс транспортыр зекIуэф къудеймэ, дыкъызэтемыувы Iэу гъуэгум дыкIуэцIрыкIын хуейт… Колоннэр къэбгъэувыIэ хъунутэкъым. Апщыгъуэм бийм удикъузэнути, абдеж къыпхуэнэр зыпхъумэжын закъуэрат… Хьэкъыр арати, ди закъуэ Кабул нэст дыздэкIуэфыр. Апщыгъуэми, зы «КАМаз» къытхэтт, зениткэ тету. Арат дызыхъумэр. НэгъуэщIу, дэ автомат тIыгъыу арат.

Ауэ, Кабул къыщыщIадзэти, лъэсыдзэм хэтхэри, десантникхэри, вертолётхэри къытщхьэщыту, дыздынэсын хуей щIыпIэм дынагъэст. Куэдрэ къыщытхэуэ къэхъут. АтIэ, абдеж нэгъуэщIкIи угугъэкъым… «КхъыIэ, хъунумэ, гукъинэж пщыхъуа зы къэхъугъэ дыхэгъэдаIуэ» — солъэIу Алий. — Иджыпсту хуэдэ мазае мазэт. Сыкъыщалъхуа махуэм техуэу Джелалабад дынэсри, щIалэхэм Iэнэ схуаузэдащ, офицерхэри кърагъэблагъэри, ерыскъы гуэри зэдэтшхат. Дыкърагъэжьэжауэ дыкъэкIуэжрэ пэт, Кабулрэ Джелалабадрэ я зэхуаку зы къуэладжэ гуэрым дыщыдакъузэри, къытхэуэу щIадзащ.

 Абдеж, пэжу, си гъащIэри си унагъуэри зы дакъикъэкIэ си нэгу щIэкIыгъащ. Ар зэрыщIыпIэ шынагъуэм къыхэкIкIэ, танкхэмкIэ къэгъэтIылъыхьауэ гъуэгухэр яхъумэт. Зэхэуэ хъури, а танкым щызэхигъанэм, фIыуэ щытрикъузэм, ди машинэ кIуэгъуэри абы хуэзэри, Iугъуэ къикIам дыхэту, дыкъыхэкIауэ щытащ. Гужьеигъуэт… ХэкIуэда димыIами, ди щIалэ бжыгъэ уIэгъэ ящIауэ щытащ. ИтIани, зы къэхъугъэ сигу къэкIыжащ. Илъэсым щIигъукIэ къулыкъу дэтщIат ди ротэм къытхэта куржы щIалэм. Колоннэм дыхэту дыкъыздэкIуэм, моуэ дыкъэсыж пэтрэ, абы и машинэр гъуэгум тежащ (зыгуэр къехъулIагъэнти), ауэ колоннэр къызэтемыувыIэу (апхуэдэ хьэл мыхъумыщIэхэр абдеж щыхабзэт) къыблэкIащ. Зыри бгъэдыхьакъым, къехъулIар зрагъэщIэну. ЗыкъащIэжри кIэлъыпхъэра щхьэкIэ, ягъуэтыжакъым…

 Ящтат: мыуIэгъэмэ, зекIуэф къудеймэ, къагъэнэнутэкъым. Апхуэдэ кIуэдыкIэ хъуат ди ныбжьэгъу куржы щIалэ щIэр. «Алий, уи унагъуэм яцIыхурэт Афганистаным узэрыщыIэр?» — соупщI си псэлъэгъум. — Япэхуным сыздэщыIэр яцIыхуакъым. Ауэ, цIыху бжыгъэ ущыхъукIэ, зыгуэрым хъыбарыр IэщIэкIынкъэ… Арами, илъэсым мащIэу щIигъуауэ, сэри отпуск сыкъагъэкIуащ, Самарканд военнэ сымаджэщым сыкъыщIэкIыжа къудейуэ. Пэжщ, а отпускри тынштэкъым къыплъысыныр. Ауэ, нэIуасэфI къысхуэхъуа замполитым и фIыщIэкIэ, сымаджэщ нэужьым махуэ 18 къызатри, гъуэгури абы хэту, Ботэщей сыкъэкIуэжауэ щытащ. Куэд щIауэ умылъэгъуахэм уащыхэскIэ, махуэхэр мэлъатэкъэ?! Си гъэзэжыгъуэр къэсти, си адэм сечэнджэщащ, «махуэ бжыгъэ гуэркIэ зысIэжьэну дымыщIыфыну пIэрэ?», — жысIэри…

Апщыгъуэм хэгъуэгум хъыбар гуэрхэр къыщекIуэкIт Афганистаным къикIыу отпуск къагъэкIуэжа гуэрхэм ямыгъэзэжауэ, къэрал къулыкъухэр къалъыхъуэу… «Щыбгъэзэжын хуейуэ къыщыпхуагъэнэIуам укIуэжынущ! Псалъэмакъ мыхъумыщIэ къы зыхужомыгъэIэ, махуэ зыбжанэ щхьэкIэ… Гъэзэжи, уи къулыкъур нэгъэс. Уи натIэм итхар къыплъысынщ», — кIэщIу къызжиIат апщыгъуэм си адэм. Апхуэдэуи сщIащ. Къулыкъур сыухри къуажэм сыкъыщыдыхьэжар 1982 гъэм дыгъэгъазэм и 10 махуэращ… Си ныбжьэгъу пэжу сиIа Темыр Арсен (Тхьэм здэщыIэм щигъэтынш, куэд щIакъым дунейм зэрехыжрэ) зы мазэкIэ нэхъ пасэу къулыкъум къикIыжауэ щытащ, дызэщIыгъуу дыкъэкIуэжыну дызэгурыIуа пэтми. Ар къызыхэкIари мыпхуэдэ щхьэусыгъуэт: ди батальоныр зэхагъэкIри, «трубопроводнэ батальон» зэхашащ, абы Арсен яхыхьащ.

Абыхэм яхэтуи медалыр къыхуагъэфэщащ. Апхуэдэуи, тIэкIукIэ нэхъ пасэу къаутIыпщыжат… «Алий, хуэныкъуэт, атIэ, ди къэралыр а зауэм, абы щIалэщIэ мин 15-м зэрынэхьэсым я щхьэр щагъэтIылъыным?», — семыупщI хъукъым си псэлъэгъум. — ЩIэблэ къэс зы пщэрылъ иIэу дунейм къытохъуэ. Дэ, а лъэхъэнэм техуахэм, арат ди къалэныр — Хэкум и Ипщэ гъунапкъэхэр хъумэнрат, ди пщэ къралъхьар жэуаплыгъэ тхэлъу дгъэзэщIэнрат. Аращ дэ дызэрагъэсар — хэкупсагъэр дэркIэ нэхъыщхьэу щытащ. ЖысIэнщи, дэ зауэ Iуэхухэм дызэрыхэтым къинэмыщIауэ, абдеж совет къэралым и цIыхухэм узэщIыныгъэ, ухуэныгъэ лэжьыгъэшхуэхэри щрагъэкIуэкIт. Союзым иджыри щыдмылъэгъуа комбайныфIхэм, техникэ щхьэхуэ щIэрыпсхэм, «КАМаз»-хэм гъунэжу ущрихьэлIэт, Афганистан хэгъуэгум и инфраструктурэр езыгъэфIакIуэ совет IэщIагъэлIхэр мыбдеж щыкуэдт. Дзэ къулыкъущIэхэми дгъэзэщIэн хуейр къызэтедгъэувыIэтэкъым. Шэчыншэу, дыщыIэн хуейт абдеж, ди Хэкум и шынагъуэншагъэр тхъумэу. Ар дэтхэнэ цIыхухъуми и пщэрылъ пажэщ. Аращ дэ дызыщIапIыкIар Хэку зауэшхуэр зыпэщIэкIа ди адэшхуэхэм, ди адэхэм…

Епсэлъар АБИДОКЪУЭ Люсанэщ