Гъуэгум пещэ

Журналистым и тхыгъэ къэс къегъэщI елIалIэрэ телъащIэу. Ауэ, мэхъу апхуэдэуи — узытетхыхьыну цIыхум апхуэдизымкIэ фIыгъуэ куэд бгъэдэлъщ, ар цIыхубэм фIыуэ къыщацIыхури, а псом щыщу зыгуэр гулъытэншэу къэбгъанэмэ, уэим къыпхуащIынкIэ мэхъу. Ар — жэуаплыгъэщ, ухуейуэ щытмэ. Узытетхыхьыну цIыхур уимыхамэу щыщыткIэ, ари Iуэхум хохьэжри, псынщIэкъым узыхуей псори зы тхыгъэкIэ къызэщIэпкъуэну. Апхуэдэщи, мызыгъуэгум, къызэхъулIэмэ — си гуапэщ, зыгуэр къэзгъанэмэ — къыпыфщэ.

Сабиигъуэм къыщежьа дэхьэхыгъуэ

А ли-Бэрдыкъуэ къуажэжь махуэм щыпсэу ХУТЭ Аслъэн Исмэхьил и къуэращ ди псалъэр зытеухуар. ЖыпIэнуракъэ, а цIэр идоIуэрей, ауэ и нэхъыбэм зэтпхыр и лэжьыгъэщ, и IуэхущIафэщ. Мызыгъуэгум дыхуейт ди нэхъыжьыфI, адыгэлI гъэтIыса, цIыху угъурлы, къызэрымыкIуэ цIыхугъэ зыхэлъ Аслъэн нэгъуэщI лъэныкъуэкIэ ди щIэджыкIакIуэхэм нэIуасэ яхуэтщIыну икIи абы щхьэусыгъуэ хъарзынэ зыбжанэ иIэщ: накъыгъэ мазэм Аслъэн игъэлъэпIащ илъэс 75-рэ зэрырикъуар. Ари, и щхьэгъусэ МыIуминатрэ езымрэ унагъуэ зэдащIам и ныбжьыр илъэс 52-рэ куэд мыщIэу зэрырикъунури езым имыIуатэми, дэ щэхуу къэтщIащи, дыхуейт а лъэныкъуэхэм ди гулъытэр едгъэзыну. ЦIыху зэчиифIэр лъэныкъуэ куэдым хуэгъэщIащ икIи ар Аслъэн деж щынэрылъагъущ. Лъэпкъ зэхыхьэ, махуэщI гуфIэгъуэ Iуэхугъуэ куэдым Аслъэн и макъ дахэр щоIурей. А зэчийр и сабиигъуэм къыщожьэ, ноби и гукъэкIыжхэмкIэ зегъэзэж ди псэлъэгъум.

— Ди гъунэгъум патефон яIэти, абы сэ сызэрехъуапсэр пхужыIэнтэкъым. Ар ди щхьэусыгъуэу, пщыхьэщхьэ къэс, си анэшхуэр сщIыгъуу гъунэгъу Нэхущ Хьэмзэтхэ я деж дрекIуэкIт. Нэхъуей симыIэжу седэIут патефоным къиIукIым, уэрэдхэри зэрызэзгъэцIыхуным сыпылът. ИужькIэ нанэ зыхуэзгъэщIэгъуэжт, «Дзэлыкъуэ хъупIэ» уэрэдыр къызэхъулIапэу къысщыхъуу жысIэт, сымыцIыхужхэм дежи «на-на-на»-р щIэзгъэувэрэ къытезгъэзэжурэ. Нанэу къыщIэкIынущ япэ дэIуакIуэуи, плъакIуэуи сиIар, — игу къегъэкIыж Аслъэн. Абы къыдэкIуэуи гукъэкIыжхэм жыжьэ яхьыжри, и нэпсхэри зэ щхьэкIэ къыфIокIуэ. Дэри дакъикъэкIэ щыму дыщысщ, Аслъэн и гущIэм щигъэпщкIум, и псэ къуэпс нэхъ тIасхъэ дыдэхэм дызэрытеIэбам тIэкIу Iэнкун дащIыжауэ…

Ауэрэ, щIалэ цIыкIур къуажэ курыт еджапIэм щIагъыхьэ. Япэ дыдэу еджапIэм кIуэну сабийр зыхуэныкъуэ псори — фащи, кIэртIузи, портфели — къыхуищэхущ, и Iэпэри убыдри адэ къуэшым еджапIэм ишащ. Тхьэм ирещIи, еджэным нэхърэ уэрэдрагъэнт щIалэ цIыкIур зыщIэгупсысри, зыдихьэхри. Дзэмыхь Лидэ жэуэ и классэгъут, пшынэ фIыуэ еуэт ар. Тии, зы махуэ гуэру Аслъэн къоупщI: «Шоферым и уэрэд»-р пцIыхурэ?» — жери. ИцIыхутэкъыми, уэрэдыр тхауэ къритри, псынщIэ дыдэуи зригъэцIыхуащ. Мис  апхуэдэу, е 4-нэ классым хэсу, пшынэм дежьууэ уэрэд жыIэн щIидзащ Аслъэн. Апхуэдэ и зэфIэкIым гу къылъатащ. — Ди къуажэм дэс, ди нэхъыжьыфI, егъэджакIуэу и гъащIэ псом лэжьа, ауэ уэрэд жыIэным хуабжьу хэзагъэу къекIуэкIа Щохъужь Мэрдас Хьэмид и къуэм гу къыслъитэри, чэнджэщ къызитащ уэрэд жыIэным селIэлIэну, ар хыфIэзмыдзэну. Сэри сфIэфIти, зыпыIуздзтэкъым уэрэд жыIэным.

Ди къуажэм дэса (и ахърэт дахэ ухъу) Щохъужь Хьэлым тхьэмыщкIэм уэрэд зэрыжиIэм Iейуэ сехъуапсэт. Уеблэмэ зезгъэщхьт. Ауэ дэнэт, Хьэлым и макъ къызэрымыкIуэм секIуалIэтэкъым, — Аслъэн гуапэу игу къегъэкIыж щапхъэ зытрихыу щытахэр. Апхуэдэурэ къежьэри, къуажэ клубым (апщыгъуэм арат зэрыжаIэр) щыщыIэ гъуазджэ гупым хэтурэ махуэщI, зэхыхьэ утыку куэдым щIалэр къихьащ, и макъым къедэIухэр итхьэкъуу. Уэрэд жыIэным, усэ къеджэным, гъуазджэм ехьэлIа лъэныкъуэхэм и хъуапсэр хуимыкIыурэ класси 8-р къиухри, еджапIэм къыщIэкIащ. Карачаевск къалэм, пхъащIэ IэщIагъэр ГПТУ-м щызригъэгъуэтыну иунэтIащ.

И ныбжьыр нэсу дзэ къулыкъум щыдашами, уэрэдгъуоуэ, зыкъэгъэлъэгъуэныгъэ, зэпеуэ зэхуэмыдэхэм хэтащ. Дзэ къулыкъум къи кIыжри, Хьэбэз къуажэм дэт «Микрокомпонент» завод цIэрыIуэм щылэжьащ, ар зэхуащIыжыхункIэ. Абдежми Хутэ Аслъэн цIыхугъэшхуэ зыхэлъ, ныбжьэгъугъэр зыгъэпэжыф, щыпкъагъэм, икърарым емыбакъуэ, гушыIэшхуэ зиIэ цIыхуу зыкъыщигъэлъэгъуащ. Ноби и хъыбар куэд яIуэтэжу зэхэпхынущ, зыдэлэжьа си анэми мащIэкъым къыз жиIэжар. Лэжьэхуни Аслъэн гъуазджэм хуиIэ фIылъагъуныгъэр IэщIыб ищIакъым, щIыпIэ куэдым щыIуащ абы и уэрэдхэр. — Сыт хуэдэ лэжьыгъэ сыхэмытами, уэрэдыр сщIыгъуащ. Мыдэ-щэ, Иринэ, щIалэ тутынафэжьым сыхуэдэщ, схухыфIэдзэкъым, — гушыIэу зыкъеумысыж Аслъэн.

Абы къыдэкIуэу сигу къокIыж зэгуэр къызжиIауэ щытар. «Мэуэ унэм сыкъызэрыщIэкIыу, зыкъызоплъыхь — зынызоплъыхьри, зыми симылъагъу къысфIэщIмэ, уэрэд фIыуэ жызоIэри, итIанэщ си унагъуэ Iуэхухэм сыщыхыхьэр»… Ноби абы пищэкIэрэ, жеIэ: — ЛэжьапIэм сыкъызэрыщIыхьэу, уэрэд зыбжанэ макъ утIыпщакIэ жызмыIэу си Iуэху схуешажьэкъым. Дэгъуэу, гур пэщыху уэрэд жызоIэри, си Iуэхухэм я ужь сохьэ. И гуащIэ хьэрэмыгъэншэр Зыхуеджа IэщIагъэмкIэ зыдгъэзэнщи, пхъащIэнымрэ гъуазджэмрэ зэпэжыжьэу къыпщыхъунт, ауэ цIыху къызэрымыкIуэм а зэмыщхьитIыр зэрегъэкIуф.

АтIэ, Аслъэн зыщылажьэ щIыпIэм езым и IэкIэ ищIа хьэпшып телъыджэхэр щIэлъщ. Псалъэ щхьэхуэкIэ къыхэгъэщыпхъэщ зыщыпсэу бжьэпэм и лъабжьэм, къуэ кIийм дищIыхьа сабий джэгупIэр, зэрыджэгу Iэмал заулыр. Къыбгъэдыхьауэ зыри зэримыущхьэкIуным пылъщ. Я гузэвэгъуэ дегъэкI: хэт джыдэкI, хэт шэмэджыкI, хэт бел, хьэнцэ… — зыхуейхэр яхуещI. Уеблэмэ унагъуэр есэжащ еджэу шхакIуэ къыщIашыжыхун пхъащIапIэм махуэр щигъэкIуэным.

Лъэпкъ Iуэхум 2019 гъэм щегъэжьауэ Аслъэн щолажьэ адыгэми, нэгъуэщI лъэпкъ куэдым къахэкIахэми, ауэ блэкIыу музейм щIыхьа, щIыпIэм щыгъуэза туристми, гъуэгурыкIуэми ягу къинэж фэеплъ комплексым. ЦIыхуIэ хуэныкъуэу, мы щIыпIэр дэхуэхыпа щыхъуам, Аргун Олег и къыхэлъхьэныгъэкIэ, и егъэблэгъэныгъэкIэ Аслъэн пэрыувауэ щытащ а Iуэху мыпсынщIэм. Иуан Нурии гъусэ къыхуэхъуащ иужьым. И къуэшым, Хутэ Михаил, ипкъ къикIыу къэунэхуа, адыгэ лъэпкъым и фэеплъ щIыпIэр зэрызэрихьэри, абы махуэ къэс зэрыдэтри Аслъэн лэжьыгъэу къилъытэкъым, и лъэпкъым, и къуэшым я фэеплъ ихъумэу мыхъумэ.

Нобэ мы тхыдэ щIыпIэр къабзэщ, зэлъыIухащ, хьэщIэкIуапIэщ, щIэнгъуазэ, гукъэкIыж къигъэхъуапIэщ икIи апхуэдэ щытыкIэм Аслъэн и гуащIэшхуэ зэрыхэлъыр хэти дощIэ. Кавказ зауэм хэкIуэдахэм я фэеплъ сыным и пщIантIэм дэт музейм щIэлъщ илъэс зэхуэмыдэхэм абы еблэгъа хьэщIэхэм къагъэна тхыгъэхэр зэрыт журналышхуэ. Куэд щIащ зыр яухыу, етIуанэ, ещанэ журналри зэрыщIатхыкIрэ.

— Дэтхэнэ тхыгъэри — цIыху гъащIэщ, дэтхэнэ тхыгъэри — хамэ къэралхэм, хамэщIхэм къыщыхута, ауэ ену зигухэр адэжь щIыналъэм къыхуеIэ ди хэкуэгъухэм я гущIагъщIэлъ псалъэщ, дяпэкIэ я гугъэ хъуэпсапIэщ. Ахэр зэхуэтхьэсыну, цIыхухэм къытхуахьа, къуажэ курыт еджапIэм ипэкIэ щахъума хьэпшыпхэр мыбы къыщIэдгъэзэгъэжыну, щIыпIэм зедгъэужьыну лъэкIыныгъэ къыдэзыт дэтхэнэми, атIэми, Аргун Олеги фIыщIэ ин яхузощI, къызыхахым минкIэрэ хухигъэхъуэж, — къыддогуашэ Аслъэн.

ЖыIэпхъэщи, музейр лъэпкъ хъумапIэ жыпхъэм икIыу, нэгъуэщI лъэпкъхэми я хьэпшыпхэр дзыхь къызыхуащI, пщIэ иIэу здахъумэ щIыпIэ куэд щIащ зэрыхъурэ. Ари и щыхьэтщ Аслъэн лъэпкъзэхэгъэж зэримыщIым, музейр лъэпкъ зэхуэмыдэхэм я фIыгъуэхэм я хъумапIэу зэрыщытым. Бынунагъуэ щапхъэ Хутэхэ я бынунагъуэм псалъэ щхьэхуэ хуэдгъэтIылъыну хуэфащэщ. Аслъэнрэ МыIуминатрэ зэрызэдэпсэурэ лIыщIыгъуэ ныбжь щрикъуам, яIэтащ я щIыхь, къыхуагъэфэщащ «Унагъуэ щапхъэгъэлъа гъуэ» щIыхьыцIэ лъапIэр. Аслъэнрэ Къардэн Хьэлым ипхъу МыIуминатрэ бын хъарзыниплI зэдапIащ, псори ирагъэджащ, унагъуэ ирагъэщIащ, адыгэ хабзэкIи, цIыхугъэ бзыпхъэкIи пылъхьэншэу. Япхъу нэхъыжь Заремэ Жьакуэ, Шыбзыхъуэхэ я нысэщ. Медицинэм толажьэ. Зы къуэрэ зыпхъурэ иIэщ, балигъ хъуахэщ.

Курыт Эммэ, Мейкъуапэ щынысэщ. ЩIэныгъэм, егъэджэныгъэм епхащ и гуащIэр, колледжым щыегъэджакIуэщ, ипэкIэ узыгъаплъэ зэфIэкIхэр и бэщ. Япхъу нэхъыщIэ Тамарэ, Къалмыкъхэ унагъуэ щищIауэ, Бэвыкъуэ дэсщ, къуажэ администрацэм щолажьэ, зыпхъу иIэщ. Я нэхъыщIэ икIи я къуэ закъуэ Астемыри ищхьэ еджапIэр къиухащ, мы зэманым зи щхьэ хуэлэжьэж хьэрычэтыщIэщ, и адэр и щапхъэу, ухуэныгъэ къэгъэщIыныгъэмкIэ IэпщIэлъапщIэщ. И щхьэгъусэр Адыгейм къришащ, Стащхэ япхъущ. Къызыхыхьа унагъуэм нысэ хьэлэмэт хуэхъуауэ, зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу Хутэхэ яхэсщ, дадэ-нанэр къуэрылъху цIыкIуитIкIэ игъэгуфIащ.

Езыр Хьэбэз администрацэм щолажьэ. Аслъэн и къуэрылъху цIыкIухэм адыгэ фащэр «сыкъ» жэуэ ящыгъыу мызэмытIэу тлъэгъуащ. Сабийхэр анэдэлъхубзэм, адыгэ хабзэфIым зэрыщIапIыкIым ар и щыхьэту къэтлъытэкIэрэ, Аслъэн доупщI а лъэныкъуэмкIи.

— Адыгэбзэм ирипсэлъэным къыщымынэу, ягъэшэрыуэным, хабзэхэр яцIыхуным тегъэчынауэ сыпылъщ. КъыдэхъулIи хуэдэщ. АдыгэбзэкIэ усэ щыжаIэкIэ си гур хохъуэ, нэхъыбэкIи сащогугъ, иджыкIэ пасэщ уатепсэлъыхьыну. ЩIалэ цIыкIур спортми дехьэх, дыщогугъ ехъулIэныгъэхэмкIэ, — Аслъэн и нэгум иболъагъуэ и гушхуэныгъэ хьэрэмыгъэншэр. МыIуминатрэ Аслъэнрэ я гъащIэ гъуэгур зэрыщIадзамрэ нобэ ягъуэта зыужьыныгъэмрэ я гугъу пщIымэ, фIы дыдэу заужьащ, зэманым екIуу мэпсэу. Ауэ а тIум я дежкIэ аракъым нэхъапэр, атIэ, я бынхэращ. Абыхэм анэадэр бэлыхь, къэзэуат хагъэтакъым, нобэ жылагъуэм хэзагъэу, зыхэс, зыхыхьа лъэпкъхэм ягурыIуэу мэпсэу, къэзылъхуахэм я напIэ кърамыгъэхуэхыу, я напэ трамыхыу.

Мис аращ Хутэ зэщхьэгъусэхэм я беягъ, я мылъку нэхъыщхьэр. БлэкIар, къэкIуэнур — Аслъэн, уи илъэс 75-м емылъытауэ ужыджэрщ, гукъыдэжыр сыт щыгъуи пщIыгъущ… Арами, уэ дауэ уеплърэ, куэд хьэмэрэ мащIэ илъэс 75-р? КъэкIуэнум мурадхэр хуэбгъэтIылърэ е «ирикъуа щыIэкъым» жаIэ пэтми, «хьэуэ, ирикъунщ ар» жэуэ гъунэ иплъэрэ? — къыдитыну жэуапыр тфIэгъэщIэгъуэну доупщI ди псэлъэгъу гъэщIэгъуэным. — Пэж дыдэу бжызоIэ: лъэпкъым сэбэпу къыхуэсхьари, сщIари сфIэмащIэщ. Псыхъуэм щызухуа утыкум сабийр изу, джэгуу щыслъагъукIэ, сыту сыгуфIэрэ. Мис апхуэдэ IуэхуфI нэрылъагъу нэхъыбэж схуэгуэщIыну сыхуейщ иджыри. ДяпэкIэ си мурадщ икIи согугъэ Али-Бэрдыкъуэр къызэрагъэщIрэ илъэс 200 щрикъум теухуауэ екIуэкIыну дауэдапщэхэм си гуащIэ хэслъхьэну. Уеблэмэ ар си къалэну къызолъытэ. СынасыпыфIэщ апхуэдэ гуфIэгъуэшхуэм сызэрыхэплъэнумкIэ. Тхыдэ гъуэгужь къэзыкIуа си къуажэ дыщэм и гуфIэгъуэр дэзгуэшыну лъэкIыныгъэ Алыхьым къызитащи, шыкур. Куэдщ мурадхэр, абыхэм ятесщIыхькIэрэ, жызоIэ «мащIэщ илъэс 75-р». Къытхэмытыж тхьэмыщкIэхэм сахуэгумэщIкIэрэ, апхуэдизи къызэрамыгъэщIам сегупсыскIэрэ, тызогъэчынэ: «куэдщ илъэс 75-р». Зыгъэ Хьэгъундыкъуей къуажэм Хутэхэ я лъэпкъ зэхуэс щытщIауэ щытащ. Апщыгъуэм ди нэхъыжьу къытхэса Хутэ Уэсмэн (Тхьэм здэкIуам щигъэтынш) хьэщIэхэм къыхуахьри къытраубгъуат мес мо флъагъу щIакIуэри, пыIэ бэлацэшхуэри. Иджы ахэр мыбдеж, музейм щIэлъщи, саIуплъэмэ, лъэпкъым и нэхъыжьыфIхэм я пащхьэ ситу, си IуэхущIафэкIэ жэуаплыгъэ щысхьу къызолъытэ. Мо блынхэм пылъ сурэтхэр зей адыгэлI цIэрыIуэхэри къызэплърэ: «Уи лъэпкъ хуэпщIэфыр хуэпщIа?» — жэуэ къызэупщI къысщохъу. Апхуэдэ жэуаплыгъэм сыхуэпэжу, дзыхь къысхуащIа лъэпкъ фащэм сыхуэфащэу сыпсэумэ, мис апщыгъуэм арэзы сыхъунущ. Ауэ ар фIыщэу слъагъу си адыгэм, си къуажэгъухэм нэхъыфIу зэхагъэкIынщ, — лъэпкъ IуэхумкIэ нэхъуеиншэ адыгэлI щыпкъэм аращ и жэуап пыухыкIар.

«Ухуэфащэ дэнэ къыщына, мардэ гуэр иIэххэу щытмэ — ущхьэдэхащ куэд щIауэ!» — жытIэмэ, Тхьэм ирещIи, абы пэрыуэгъу хуэхъун жылагъуэми, районми къахэкIынкъым. Къыпхупищэ, Аслъэн! Уигъэузыншэ, уригъэфIакIуэ, утхуигъэпсэу, ди нэхъыжьыфI!

ШЫБЗЫХЪУЭ Ирэ