Газетхэмрэ журналхэмрэ Москва щагъэлъагъуэ

Накъыгъэм (майм) и 23-м Москва къалэм дэт лъэпкъхэм я Унэм «Адыгэ щэнхабзэм и Махуэ» щхьэщIэдзапIэм щIэту, «Iэнэ хъурей» зэпсэлъэныгъэ бгъэдыхьэкIэм тету щрагъэкIуэкIащ адыгэбзэмрэ адыгэ щэнхабзэмрэ, лъэпкъ газетхэмрэ журналхэмрэ хъумэным, абыхэм зыужьыныгъэ ягъэгъуэтыным, лъэпкъыр къызэтенэнымкIэ а къыдэкIыгъуэхэми, лъэпкъ театрми ягъэзащIэ мыхьэнэ иным, дэтхэнэми я щыIэкIэпсэукIэм убгъуауэ щрипсэлъащ.

Москва къалэм щылажьэ, «Центр сохранения родного языка и традиционной культуры» АНО-м къызэригъэпэща зэIущIэм къеблэгъащ щIэныгъэрылажьэхэр, щэнхабзэм и лэжьакIуэхэр, СМИ зэхуэмыдэхэм къабгъэдэкIа лIыкIуэхэр. ИкIи, къызэгъэпэщакIуэхэм гулъытэ нэхъыщхьэ зрагъэгъуэтар Къэрэшей-Черкес, Къэбэрдей-Балъкъэр, Адыгэ республикэхэм къыщыдэкI адыгэ газетхэм: «Черкес хэку», «Адыгэ псалъэ», «Адыгэ макъ»; сабий журналхэм: «Лэгъупыкъу», «Нур», Вагъуэбын» я щыIэкIэ псэукIэм, зыгъэпIейтей Iуэхухэм тепсэлъыхьынращ.

ЗэIущIэм кърагъэблэгъащ КъЧР-м лъэпкъ IуэхухэмкIэ, цIыхубэ зэпыщIэныгъэхэмрэ печатымрэкIэ, щэнхабзэмкIэ Министерствэхэм, Адыгэ Республикэм лъэпкъ IуэхухэмкIэ, лъэпкъэгъухэм, СМИ-м пыщIэныгъэ ядэIыгъынымкIэ Комитетым, КъБР-м цифровой зыужьыныгъэмкIэ, зэпыщIэныгъэхэмрэ цIыхубэ коммуникацэхэмрэкIэ Министерствэм, «Кбрмедиа» IуэхущIапIэм я лIыкIуэхэр.

Мыбдежми къыхэдмыгъэщ хъункъыми лъэпкъ газетхэмрэ сабий журналхэмрэ иджырей гъащIэм зэрыдэбакъуэр, ахэр зыгъэгумэщI упщIэхэмрэ зыгъэпIейтей лъэпощхьэпохэмрэ япэрейуэ Урысейм и къалащхьэм щызэхаша зэIущIэм къызэрыщаIэтам дримыгушхуэнкIэ Iэмал иIэкъым. АбыкIи фIыщIэ ин яхуэфащэщ зэхыхьэм и къызэгъэпэщакIуэхэм. Мы зэIущIэм къеблэгъащ Москва къалэм дэс адыгэхэм я нэхъыжь Хасэм и тхьэмадэ, Москва къалэм пщIэ зиIэ и ветеран, профессор, экономикэ щIэныгъэхэм я доктор, Къэрэшей-Черкес, Къэбэрдей-Балъкъэр, Адыгэ, Ингуш республикэхэм щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ я Iуэхузехьэ, Ушинский К. и цIэкIэ щыIэ ищхьэ педагогическэ нагъыщэм и Лауреат АГЫРБЭ Юрэ, нэхъыжьхэм я Советым хэт, психологие щIэныгъэхэмкIэ доктор КЪЭБАРДЭ Мухьэмэд, Адыгэ Республикэм и лIыщхьэм къыбгъэдэкIыу Москва къалэм УФ-м и Президентым деж щыIэ МЫГУ Бислъэн, Москва къалэм дэт лъэпкъхэм я Унэм и унафэщIым и къуэдзэ САФАРАЛИЕВЭ Дилярэ, экономикэ щIэныгъэхэмкIэ кандидат, «МТС-Банк»-м и вице-президент, Плехановым и цIэр зезыхьэ Урысей экономическэ академием и доцент ЖЭМАН Ахьмэд, КъЧР-м лъэпкъ IуэхухэмкIэ, цIыхубэ зэпыщIэныгъэхэмрэ печатымрэкIэ и Министерствэм и IэщIагъэрылажьэ КЪУРШЭ Фаинэ, «Адыгэ псалъэ» (КъБР), «Черкес хэку» (КъЧР), «Адыгэ макъ» (АР) адыгэ газетхэм я редактор нэхъыщхьэхэу ЖЫЛАСЭ Заурбэч, АБИДОКЪУЭ Люсанэ, МЭШЛIОКЪУЭ Саидэ сымэ; «Нур» (КъБР) сабий журналым и редактор нэхъыщхьэ АБРОКЪУЭ Беллэ, Адыгэ Республикэм и журналистхэм я Союзым и унафэщI ТIЭШ Светланэ, Акъ М. и цIэр зезыхьэ адыгэ драмэ театрым и унафэщI, «Кавказфильм» киностудием и тхьэмадэ ЕМКIУЖ Андзор, КъБР-м и Адыгэ Хасэм и тхьэмадэм и къуэдзэ НЭЩIЭПЫДЖЭ Замирэ, «Центр сохранения родного языка и традиционной культуры» АНО-м (Москва къ.) и къызэгъэпэщакIуэ СЭХЪУ Мурат, купсэм и унафэщI ГЪУЭЗДЖЭШ Амир, абы и дэIэпыкъуэгъу, проектым и къэгъэщIакIуэ АЩНОКЪУЭ Джульетэ сымэ.

 КъинэмыщIауэ, зэIущIэм къеблэгъащ къэралым и къалащхьэм щыпсэу, щеджэ ди лъэпкъэгъухэр, уеблэмэ унагъуэкIэрэ къекIуэлIащ лъэпкъыбзэр хъумэныр зи гущIагъщIэлъхэр, абы ирипIейтейхэр…

«Iэнэ хъурей»-м и утыку къэпсэлъэныгъэхэр

 Зэпсэлъэныгъэр иришэжьащ проектым и къехьэжьакIуэ Ащнокъуэ Джульетэ икIи зэIущIэр щIызэхаша щхьэусыгъуэм къытеувыIащ. Гулъытэ нэхъыщхьэ иригъэгъуэтащ иджырей зэманым адыгэбзэм игъуэта щытыкIэ хьэлъэм, абы лъэпкъыр зэригъэгузавэм, лъэпкъыбзэр хъумэным пыщIа Iуэху зэхэщIыхьахэр зэфIэхыным лъэныкъуэпсо зэдэIэпыкъуныгъэкIэ дызэрыхущIэкъун хуейр къыхигъэщащ.

ЖиIащ зыщалъхуа хэку цIыкIум пэIэщIэу къэтэдж, къапщтэмэ, Москва къалэм щыпсэу адыгэ щIалэгъуалэм я лъэпкъыбзэр яIурылъынымкIэ гугъуехь куэдым зэрыпэщIэхуэр. Апхуэдэуи, лъэпкъыбзэмкIэ къыдэкI адыгэ газетхэмрэ журналхэмрэ ягъэзащIэ мыхьэнэ иным зэIущIэм къеблэгъахэм гу лъаригъэтащ. А къыдэкIыгъуэхэр щIэх-щIэхыу москвадэс ди лъэпкъэгъухэм яIэрыхьэ зэрыхъунум, абы хуэгъэзауэ къызэгъэпэщыпхъэ Iэмалхэм къытеувыIащ.

ЗэIущIэм къекIуэлIахэм фIэхъускIэ захуигъэзащ адыгэ-абазэ лъэпкъым и нэхъыжьыфI Агырбэ Юрэ. «ХэткIи щэхукъым лъэпкъыбзэр – лъэпкъым и тхыдэм, и щэнхабзэм, и хабзэ къызэрымыкIуэхэм я хъумакIуэу зэрыщытыр. ИкIи ар зыIурымылъыж лъэпкъыр кIуэдыпIэ йоувэ.

 «ДэркIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ ди къэралышхуэм щыпсэу лъэпкъ къэс ябгъэдэлъ бзэмрэ щэнхабзэмрэ хъумэным. Апхуэдэ зэхуэмыдэныгъэ къулейр къызэтедгъэнэныр – Урысейм и лъэпкъ политикэм и лъабжьэщ», — щыжиIащ УФ-м и Президентым лъэпкъ зэхущытыкIэхэмкIэ Советым и зэIущIэм къыщыпсалъэкIэрэ. Лъэпкъыбзэращ зэпызыщIэр блэкIар, нобэр, къэкIуэнур.

НэгъуэщI лъэпкъхэм яхуэдэуи, адыгэбзэ лъэпкъым и къалэн пажэу игъэувыр къэхъуну щIэблэхэм бзэр яIэщIэлъхьэнращ. Лъэпкъым къыгуроIуэ: бзэр фIэкIуэдмэ – езыри дунейм текIуэдыкIыжынущ Сэ сыкъыздалъхуа Къэрэшей-Черкес Республикэм къэрал мардэ яIэщ лъэпкъыбзитхум: урысыбзэ, адыгэбзэ, абазэбзэ, къэрэшеибзэ, нэгъуеибзэ. Ахэр еджапIэхэм щадж. АбыхэмкIэ къэрал газетхэр къыдокI: «День Республики», «Къарачай», «Черкес хэку», «Абазашта», «Ногай давысы»; телевиденэм и эфирым йокI лъэпкъ редакцэхэр. Абыхэм я пашэщ лъэпкъ газет нэхъыжь дыдэхэм халъытэ, илъэсищэм щIигъуауэ къыдэкI, нобэ «Черкес хэку» фIэщыгъэцIэр зезыхьэ, адыгэ лъэпкъым и тхыдэмрэ и бзэмрэ я хъумакIуэ нэхъыщхьэр.

Нобэ газетым гугъу зыщрагъэхь IэщIагъэ IэпщIэлъапщIагъ зиIэ, КъЧР-мр АР-мрэ щIыхь зиIэ я журналист Абидокъуэ Люсанэ зи пашэ гуп зэгъэуIуам. И пэжыпIэкIэ къыхэзмыгъэщ хъунукъым лъэпкъ журналистхэм я творчествэм къызэрымыкIуэу мыхьэнэ ин зэригъэзащIэр лъэпкъхэм яку зэныбжьэгъугъэрэ зэкъуэшыныгъэрэ дэгъэлъынымкIэ. Апщыгъуэми, фIыщэу сыщыгъуазэщ, (си республикэм къыщыдэкI газетхэр къысIэрохьэри) лъэпкъ газетитхум я «Кунацкая» («ХьэщIэщ») проектым, лъэпкъ къэс зэрыгушхуэ, зэрыин цIыхухэм траухуэ тхыгъэхэр утыку къыздырахьэм… Гуапэ зэрыхъущи, мы проектыр илъэсипщI хъуауэ зэдагъэзащIэ икIи ар Урысейпсо медиафорум, творческэ зэпеуэ куэдым къыщыхалъытащ щIыхь нагъыщэхэмкIэ. НэхъыфIыжщ, сызэрыщыгъуазэмкIэ, адыгэ лъэпкъыр зыщыпсэу хэгъуэгуищым – КъЧР-м, АР-м, КъБР-м къыщыдэкI адыгэ газетхэм къэвгъэщIа, нэхъри лъэпкъыр фызэрызыгъэубыд проектыр – къыдэкIыгъуэ зэгуэтхэр зэрывиIэр.

Абы нэхъыбэжуи, фи илъэси 100 махуэщIым ехъулIэу «Журналист зэдэлэжьэныгъэ» проектыр къызэрефхьэжьар, журналистхэр хэгъуэгухэм зэрыщылажьэр фагъ зыхэлъщ… Шэчыншэу, фи лэжьыгъэр щапхъэгъэлъагъуэщ адрей лъэпкъ газетхэмкIэ. Апщыгъуэми къыдгуроIуэ лъэпкъ редакцэхэр кадрхэмкIэ фызэрызэхуримыкъур, газетхэр щIэджыкIакIуэхэм яIэрыхьэным гугъуехь куэд зэрыдэфлъагъур. Лъэпкъ журналистикэм лъэпощхьэпо куэд къыхуегъэув зыужьыныгъэ псынщIэ зыгъуэт зэманым. Абы къыхэкIыу, догугъэ зызыхъуэж гъащIэм редакцэхэри, IэщIагъэлIхэри фыдэкIуэтэну.

АтIэ, щIэджыкIакIуэр нэхъ дэзыхьэхыну тхыгъэхэр, бгъэдыхьэкIэщIэхэр къэвгъэщIын, щIалэгъуалэр газетым девгъэхьэхын хуейщ. Ар зэрыфхузэфIыкIыным шэч къытесхьэкъым. Мыпхуэдэ зэIущIэхэм, форумхэм: лъэпкъыбзэхэр хъумэнымрэ зегъэужьынымрэ теухуахэм иджыри зэ нэхъри нэхъ куууэ ухагъаплъэ бзэр къызэтегъэнэным пыщIа лъэпощхьэпохэм, щхьэж хузэфIэкI къару абы зэрыхилъхьапхъэм. Абы къыхэкIыу, Москва къалэм щылажьэ «Центр сохранения родного языка и традиционной культуры» купсэм, мы «Iэнэ хъурей» зэIущIэр зэхэзышахэм фIыщIэ ин яхузощI!» АдэкIэ псалъэ зыхуагъэфэща, Москва къалэм дэт лъэпкъхэм я Унэм и унафэщIым и къуэдзэ САФАРАЛИЕВЭ Дилярэ и зыхуэгъэзэныгъэм къыщытеувыIащ адыгэ лъэпкъым и щэнхабзэм и Махуэр къэралым и къалащхьэм зэрыщекIуэкIым мыхьэнэ ин зэрыхэлъым лъэпкъхэм яку дэлъ зэпыщIэныгъэхэр, зэгурыIуэныгъэхэр гъэбыдэнымкIэ, лъэпкъ къэс бгъэдэлъ щIэин лъапIэр хъумауэ къащIэхъуэ щIэблэхэм яIэщIэлъхьэнымкIэ. «Нобэрей махуэщIым къегъэлъагъуэ щIэблэхэм я зэпыщIэныгъэр, къызыхэкIам пщIэ зэрыхуащIыр, ар хъумауэ къащIэтаджэхэм зэрыIэщIагъэхьэжыр», — къыхигъэщащ IэщIагъэрылажьэм. «Черкес хэку» газетым и редактор нэхъыщхьэ Абидокъуэ Люсанэ къытеувыIащ лъэпкъ газетым къикIуа илъэсищэ гъуэгуанэм хузэфIэкIам, нобэ и щыIэкIэпсэукIэм, зэрыгушхуэу ягъэзащIэ проектхэм, нэхъыщхьэр аращи, адыгэбзэр хъумэным хуащI хэлъхьэныгъэм.

«Лъэпкъыбзэмрэ щэнхабзэмрэ хъумэныр лъэпкъыр зытегузэвыхь Iуэхугъуэ нэхъ пажэхэм ящыщу къэзылъытэу мы зэхыхьэр зи жэрдэм къикIахэм Тхьэм фигъэпсэу вжызоIэ! Шэч хэмылъу, нобэ лъэпкъ цIыкIухэр нэхъыщхьэу зытегузэвыхьыр — бзэр зэраIэщIэхуращ. Хэти къыгуроIуэ — бзэр зыфIэкIуэд лъэпкъым и Iуэхур хэплъэгъуэщ. Къэрэшей-Черкес Республикэм къэрал газетитху къыщыдокI: адыгэхэм, абазэхэм, къэрэшейхэм, нэгъуейхэм, урысхэм ябгъэдэлъхэр.

Сэ илъэс 22-рэ хъуауэ «Черкес хэку» газетым сыщолажьэ, иужьрей илъэситхум абы сриредактор нэхъыщхьэщ. Газетым къикIуа тхыдэ гъуэгуанэм уриплъэжмэ, 2024 гъэм ар илъэси 100 ирикъуащ. Зэман зэхуэмыдэхэм абы зэ рихьащ «Адыгэ псэукIэ», «Черкес плъыжь», «Черкес пэж», «Ленин нур» фIэщыгъэцIэхэр. Ауэ, сыт щыгъуэ лъэхъэни газетыр щытащ икIи къонэж лъэпкъым и гъуоууэ, и бзэмрэ и тхыдэмрэ я хъумакIуэу. Газетым и лъабжьэгъэтIылъу диIа нэхъыжьыфI куэд къытщхьэщытыжкъым. Ауэ, ахэр зытелэжьа Iуэхур – лъэпкъым и тхыдэр, и бзэр хъумэныр – нобэ газетым щылажьэ гуп зэгъэуIуам – зэрызигугъэмкIэ – IэпщIэлъапщIагъ хэлъу зэдыдогъэкIуатэ. ЛъэпкъыбзэмкIэ республикэм къыщыдэкI къэрал газетым нобэ зи гуащIэ щызыгъэтIылъхэм ящыщщ КъэрэшейЧеркесми къуэш Адыгэ Республикэми щIыхь зиIэ я журналист фIэщыгъэцIэ лъагэр къэзылъэща лэжьакIуэ IэпщIэлъапщIэхэр, зи IэщIагъэкIэ Iуэху зэхэщIыкI ин зэзыгъэгъуэтахэр.

 Ахэращ мы зэманым лъэпкъым и къекIуэкIыкIар зытхыр, бзэр, хабзэхэр, тхыдэр къэрал утыкукIэ щызыхъумэр. Хэгъуэгум и власть къулыкъущIэхэм, зи нэIэм дыщIэт печатымкIэ Министерствэм я фIыгъэкIэ, редакцэр сыт и лъэныкъуэкIи дыкъызэгъэпэщащ: ди илъэсищэм ехъулIэу машинэ тыгъэ къытхуащIащ, техническэ и лъэныкъуэкIэ сом мелуаным щIигъу зытехуэ оборудованэ къытхуащэхуащ. НобэкIэ цифровизацэм зызэретпщытын, ди лэжьыгъэр абы епхауэ зэрыдэкIуэтэн Iэмалхэр тхузэлъэщIагъэхьэ.

 Зи, творческэ и лъэныкъуэкIэ уемызэшу лажьэ къудей, къыддэIэпыкъуну хьэзыр защIэщ. Газетыр тхылъымпIэм тету къызэрыдэкIым дэкIуатэу, электроннэ IэмалкIи Интернетым итщ, къинэмыщIауэ, социальнэ зэпыщIэныгъэхэми напэкIуэцIхэр щыдогъэлажьэ. Псом нэхърэ нэхъыщхьэжу жысIэнщи, ди дэтхэнэ проектри ди унафэщIхэм къыддаIыгъ, къыддагъэкIуатэ. Апхуэдэ гулъытэм дэркIэ уасэшхуэ иIэщ. Лъэпкъ куэд зыщыпсэу хэгъуэгуу дыщыткIэрэ, нэгъуэщI лъэпкъ газетхэм ядэдгъэкIуатэ лэжьыгъэ щэджащэхэри диIэщ. Апхуэдэщ, мы гъэм илъэси 10 ирикъуа «ХьэщIэщ» проектыр. Абы журналистхэм я медиафорумым щIыхь лъагэ мызэ-мытIэу къыщыхуагъэфэщащ, газетитхури дызэхэту длэжь проектым и мыхьэнэ иныр къыхалъытэкIэрэ. Ар мазэм икIэм къыдэдгъэкI напэкIуэцIщ. Лъэпкъ къэс дызэрыин, дызэрыгушхуэ цIыхухэм ятеухуа тхыгъэхэмкIэ дызэдэгуашэу аращ… Газетым и щхьэкIэ илэжь Iуэхухэм уакъытеувыIэмэ, «Хабзэ», «Литературэ напэ», «Дыгъэбын», «Жьыщхьэ махуэ», «Бзылъхугъэм пшэрыхь хущанэ», «Ди щIалэхэм къулыкъу ящIэ», «Мэкъумэш», «Узыншагъэр хъумэн» «Егъэджэныгъэ», «ДифI догъэлъапIэ» — мыпхуэдэ, къинэмыщIа щхьэщIэдзапIэхэм щIэту напэкIуэцIхэр къыдыдогъэкI. Ди къалэн пажэу долъытэ икIи лэжьыгъэ пыухыкIа ядыдогъэкIуэкI щIалэгъуалэм, ахэр хэкупсэ-лъэпкъыпсэу къэгъэтэджыным. Апхуэдэу, Iэнэ хъурей зэIущIэм ипкъ иту даIуощIэ лъэпкъыбзэр IэщIагъэ зыхуэзыщIыну хуеджэхэм, курыт еджапIэхэм щIэс, класс нэхъыжьхэм хэс еджакIуэхэм.

Ахэр къыхыдошэ зэпыт творческэ зэпеуэхэм. Тхыгъэ нэхъыфIхэр щапхъэгъэлъагъуэу газетым къытыдодзэ, текIуахэр редакцэм деж щыдогъэлъапIэ. Лъэпкъ журналистикэм и лэжьыгъэм дедгъэхьэхын мурадкIэ, щIалэгъуалэр ди редакцэм къыдогъэблагъэри, лъэпкъыбзэм и хъумапIэ IуэхущIапIэм щылажьэхэм ягъэзащIэ лэжьыгъэм кIэлъыдогъэплъ. Дэри, журналистхэри, еджапIэхэм драгъэблагъэри, ди Iуэху зэхэщIыкIкIэ дадогуашэ…

Дрогушхуэ газетым игъэхьэзыр къыдэкIыгъуэ щхьэхуэхэм, ди лъэпкъым и цIэр зыIэта, зыгъэлъэпIа, зыгъэбжьыфIэ цIыхушхуэхэм ятедухуэхэм. Мис, псалъэм папщIэ, иджы дыдэ Социалистическэ ГуащIэдэкIым и ЛIыхъужь Аргун ПIатIэ апхуэдэ къыдэкIыгъуэпсо тедухуащ. Гулъытэ яхудощI дэнэ щIыпIи: Адыгейми, Къэбэрдейми, Шапсыгъми, уеблэмэ Тыркуми щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм. Мы проектыр лъэпкъыр нэхъри дызэрызыгъэцIыхущ, дызэрызыгъэубыдщ. Къуэш хэгъуэгуищым къыщыдэкI адыгэ газетхэм ди зэпыщIэныгъэхэм я гугъу пщIымэ, илъэс 40-м щIигъуауэ къыдэкIыгъуэ зэгуэтхэр дощI, тхыгъэхэмкIэ дызэхъуажэу.

Лъэпкъ газетищым ди илъэси 100 махуэщIым ехъулIэу дгъэзэщIащ нэгъуэщI зы проект гъэщIэгъуэныщи – «Журналист зэдэлэжьэныгъэ» фIэщыгъэцIэр иIэу. Шэч хэмылъу жысIэнщи, ди лъэпкъыбзэр, тхыдэр, щэнхабзэр хъумэным, къызэтегъэнэным, дуней хъурейм щикъухьа адыгэхэр зэпыщIэнымкIэ ди апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэм мыхьэнэ ин хэлъу солъытэ. Лэжьыгъэ зэдэтщIэр къэтпщытэжу «летучкэкIэ» дызэджэ зэIущIэхэри зэхыдошэ.

 Сызэрыгушхуэу жысIэнщи, цIыху щэныкъуэм щIигъу хэту, япэ дыдэ апхуэдэ бгъэдыхьэкIэкIэ Черкесск къалэм дыщызэIущIауэ щытащ, дызыгъэпIетей упщIэхэр къэтIэтащ, ди лэжьыгъэр нэхъри зэрефIэкIуэнум дыкъытепсэлъыхьащ, ди Iуэху зэхэщIыкIкIэ дызэдэгуэшащ. Адыгэ газетищым щылажьэ гупхэр япэ дыдэ апхуэдэу куэду дызэхыхьауэ арат. ДяпэкIи, догугъэ нэхъри нэхъыфIыжу, ефIэкIуауэ, ипэкIэ къыддэмыхъуаIамэ зэдгъэзэхуэжауэ, «Журналист зэдэлэжьэныгъэ» проектым пытщэну. Абы папщIэ зыри зэран къытхуэхъукъым. АтIэ, адрей лъэпкъхэр къыдэхъуапсэу, щапхъэ дахуэхъуу ди лъэпкъ министрхэм ди лэжьыгъэр къыддагъэкIуатэри, дыкъэувыIэну Iэмал иIэкъым. Газетыр нобэрей зэманым шэч хэмылъу докIуатэ. Абы къигъэув щытыкIэ мытыншхэми зрипщытыну и пщэ къыдохуэ.

Псоми къывгуроIуэ зи гугъу сщIыр: ар газетым Iэ щIэдзыным пыщIа гугъуехьхэмрэ пощт къулыкъум и лэжьыгъэр нэгъэсауэ гъэзэщIа зэрымыхъумрэщ… Зэуэ жысIэнщи, нобэ адыгэ цIыху мин 60-м зэрынэхьэс здыщыпсэу КъэрэшейЧеркес Республикэм газету традзэ минищым нэсыр икъукIэ мащIэщ. Пэжщ, нэхъри нэхъыбэ традзэну хьэзырщ. Ауэ, пощт къулыкъум и Iуэхур мыхьэнэншэ зэрыхъуам къыхэкIкIэ, Iэ щIэзыдзыну гуIэж ди лъэпкъэгъу куэд къонэ: щIадза газетыр хуахьыжкъым. ЦIыхур езыр кIуэурэ къихьыжын къыхудохуэ. Къапщтэмэ, апхуэдэ цIыху гумызагъэхэращ ноби адыгэ газетыр къыдэкIынымкIэ зэтезыIыгъэр. Газетыр лъэпкъым Iэпымыхупэн папщIэ, дыхуэкIуащ Iэмал зэхуэмыдэхэм. Апхуэдэуи, тхьэмахуэм зэ газет къыдэкIыгъуитI районхэм ит адыгэ къуажэхэм яIэрыдогъэхьэ, ди транспорткIэ яхудошэж… ЦIыхухэр администрацэхэм, еджапIэхэм, щэнхабзэмкIэ Унэхэм макIуэри къащтэж. А газетхэр тхущIадз къуажэхэм я унафэщIхэм, мылъку зезыгъакIуэ хыхьэхэкIырылажьэхэм. Мис апхуэдэ лъэпощхьэпохэр щыIэщ.

Хуабжьу фIыщ мыпхуэдэ утыкушхуэм еджагъэшхуэхэр хэту ди лъэпкъ газетхэр зыгъэпIейтей упщIэхэр къэтIэтыну лъэкIыныгъэ зэрыдгъуэтар. Догугъэ дызэхахыну, къыткъуэувэну…» ЗэIущIэм къемыкIуэлIэфа редакторхэм я видеонэтын къэпсэлъэныгъэхэри утыку кърахьащ. Апхуэдащ КъЧР-м, АР-м къыщыдэкI «Лэгъупыкъу», «Вагъуэбын» сабий журналхэм я редактор нэхъыщхьэхэу Аслъэныкъуэ Мадинэрэ Дзыбэ Нэзирэтрэ. «Лэгъупыкъу» сабий журналыр 2001 гъэм къыщыщIэдзауэ Къэрэшей-Черкес Республикэм къыщыдокI. Абы лъабжьэ хуэзыгъэтIылъар, илъэс 20-кIэ и редактору щытар КъЧР-м и адыгэ тхакIуэ, усакIуэ, журналист цIэрыIуэ Шорэ Ахьмэдщ. Илъэситху хъуащ журналым и редактор нэхъыщхьэ IэнатIэр къысхуигъэфащэу жэуаплыгъэ зыхэлъ Iуэху хьэлъэм сызэрыпэрыувэрэ.

Зэуэ жысIэнщи, сабий журналыр ди хэгъуэгум фIыуэ щалъагъу. Ар къыщагъэсэбэп еджапIэхэм, сабий IыгъыпIэхэм, егъэджакIуэхэмрэ гъэсакIуэхэмрэ я Iэпэгъу пэжщ, сабийхэм лъэпкъыбзэр яIурылъу, лъэпкъ зэхэщIыкI яIэу къыдэкIуэтеинымкIэ, шэчыншэу, сэбэп яхуохъу. Журналыр илъэсым тхуэ дунейм къытохьэ иджырей зэманым декIуу, щхъуэкIэплъыкIэу, тхылъымпIэфIым тету, сабийм и зыужьыныгъэм сыт и лъэныкъуэкIи зэрыщхьэпэным хуэдэу гъэпсауэ. «Лэгъупыкъу»-р — автоном некоммерческэ организацэщ, къызэрыдэдгъэкIыр къэрал грант субсидиещ. КъэралымкIэ социальнэ мыхьэнэ зиIэ проектхэм дыхэлэжьыхькIэрэ, ди сабийхэм журналыр яIэрыдогъэхьэф.

Пэжщ, жагъуэ зэрыхъущи, грант дэIэпыкъуныгъэхэр илъэсым и етIуанэ Iыхьэращ къыщытIэрыхьэри, журналыр и пIалъэм къытхудэгъэкIкъым. Мазищым зэ къыдэдгъэкIын хуейр, етIуанэ илъэс ныкъуэм и мазищ — плIым зэгъусэу къыдэдгъэкIыжын къытхудохуэ. Ар ди лэжьыгъэм хэлъ лъэпощхьэпощ. Абы къыхэкIыу, сабийр журналым щоуж, щыхуейм къыхуэгъэсэбэпкъым, ди гуащIэм и мыхьэнэри егъэлъахъшэ. КъыдэдгъэкI бжыгъэм и гугъу пщIымэ, ар минрэ ныкъуэрэ мэхъу. Журналыр зэбгрышыныр, абы итынухэр къызэхуэхьэсыныр, и теплъэм елэжьыныр къызэфIэзыгъэкIыр нэрыбгищ къудейщ. Иджыр къыздэсым журналым и уасэр сом 20-щ. КъыдэгъэкIыпщIэр, зэрыгурыIуэгъуэщи, хуэдищкIэ нэхъыбэщ. Журналыр къыщIатхыкIыу тхуэгъэпскъым, и пIалъэм яIэрыдгъэхьэфу зэрыщы мытым къыхэкIкIэ.

Мазищым зэ дыкъыдэкIыфу, и пIалъэм сабийхэм журналыр яIэрыдгъэхьэфу щытамэ, ди лэжьыгъэм и мыхьэнэр куэдкIэ нэхъ лъагэнут. Си гуапэщ нобэ ди лъэпкъ къыдэкIыгъуэхэр: газетхэмрэ журналхэмрэ ятеухуа псалъэмакъыр къэрал утыкум къыщытIэтыну, щыдгъэлъэгъуэну лъэкIыныгъэ зэрыдиIэр», — къыхэщащ Аслъэныкъуэ Мадинэ и къэпсэлъэныгъэм. ЗэIущIэм щыIа, «Нар» (КъБР) сабий журналым и унафэщI Аброкъуэ Беллэ убгъуауэ къиIуэтащ журналым и лэжьэкIэр, абы купщIэ хэлъу, Iуэхугъуэ щхьэхуэхэм теухуауэ къызэрыдагъэкIыр, сабийхэм ягу зэрырихьыну и теплъэр зэрагъэщIэращIэр. Къапщтэмэ, адыгэ газетхэм я адрей редакторхэми: Жыласэ Заурбэчрэ, МэшлIокъуэ Саидэрэ, щхьэихауэ и гугъу ящIащ я редакцэхэм я щыIэкIэ-псэукIэмрэ цифровой гъащIэм зэрыдэкIуатэмрэ, ахэр къызэрыдагъэкIым, зэрызэбграгъэкIым, а лэжьыгъэхэм пыщIа лъэпощхьэпохэм, ягъэзащIэ проектхэм.

 Лъэпкъ журналистикэм щIалэгъуалэр дегъэхьэхыным, газетымрэ телевиденэмрэ щылэжьэным тегъэгушхуэным пыщIа лэжьыгъэ купщIафIэ КъБР-мрэ АР-мрэ и журналистхэм я Союзхэм я тхьэмадэ Жыласэ Заурбэчрэ ТIэш Светланэрэ зэрырагъэкIуэкIым зэIущIэм псалъэмакъ щхьэхуэ щытраухуащ. Уеблэмэ мы къудамэхэм ирагъэкIуэкI лэжьыгъэр къызэрымыкIуэу щапхъэфIу къэтлъытащ. КъБР- м и Адыгэ Хасэм къыбгъэдэкIа, КъБР-мрэ АР-мрэ щIыхь зиIэ я журналист НэщIэпыджэ Замирэ гуапэу игъэнэIуащ я хэгъуэгу Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд къригъэша тыгъэ лъапIэр – Москва бзэмрэ щэнхабзэмрэкIэ Купсэм тхылъищэ зэрахуигъэфащэр. ЖиIащ къуэш республикэ къэс щыIэ адыгэ редакцэхэми апхуэдэ тыгъэ лъапIэр Купсэм къызэIуихыну игъэхьэзыр музейм папщIэ къызэрыхуашар.

КъинэмыщIауэ, гу лъитащ дызыхэт цифровой лIыщIыгъуэм къигъэув щытыкIэхэм зедгъэкIуу дызэрыдэкIуэтэн хуейм, лъэпкъ газетхэмрэ журналхэмрэ я лэжьыгъэр щIэщыгъуэу къызэрыгъэщIыпхъэм. «Адыгэ газет зэрыщыIэр щIалэгъуалэм ящIэн, литературэбзэ къабзэ хуей хъумэ, къызэIуахыну напэкIуэцIыр яцIыхун папщIэ, цифровой бгъэдыхьэкIэкIэ къыдэкI газетым зедгъэужьыпхъэщ. ИкIи, абы папщIэ социальнэ зэпыщIэныгъэхэм щыдиIэ напэкIуэцIхэр, газетым и сайтыр фIыуэ къэдгъэсэбэпын, дгъэлэжьэн хуейщ», — жиIащ ди лэжьэгъум. Лъэпкъ театрым и лIыкIуэ ЕмкIуж Андзор и къэпсэлъэныгъэр хуиунэтIащ езыр зытелажьэ лъэныкъуэгъазэмкIэ лъэпкъым и бзэри и щэнхабзэри хъума зэрыхъум, абы хуэгъэзауэ зэфIах творческэ лэжьыгъэхэм. «Лъэпкъ театрыр – спектакль здыщагъэлъагъуэ утыку къудейкъым.

АтIэ, ар анэдэлъхубзэ къабзэ, гъэхуа, шэрыуэ сценэм къыздыщыIу, дыкъызытекIа лъэпкъым и хабзэфIхэм щIалэгъуалэр здыщыгъуазэ, щэнхабзэм псэ къыздыщыIубгъакIэ хэщIапIэм. НобэкIэ театрыр ди лъэпкъыбзэр здыщытхъумэфын, адыгэм бгъэдэлъ хъугъуэфIыгъуэхэр жылагъуэм и пащхьэ щитхьэфын утыку лъэрыхьщ. Ар ящыгъупщэнкIэ Iэмал иIэкъым театрым щылажьэхэми, абы еплъыну къекIуалIэхэми», — къыхигъэщащ Акъ М. и цIэр зезыхьэ адыгэ театрым и унафэщIым. Редакцэхэм щылажьэ журналистхэм IэпщIэлъапщIагъ ин зэрабгъэдэлъыр, журналист зэчиифIэхэм ягурэ я псэрэ етауэ лъэпкъ журналистикэр хъумэным хэлъхьэныгъэ ин зэрыхуащIыр, апхуэдэхэм я фIыгъэкIэ адыгэм и тхыдэри, и бзэри, и щэнхабзэри хъума зэрыхъур къыхигъэщу, фIыщIэ псалъэ гъунэжу зэIущIэм щыжиIащ Мыгу Бислъэн. Газетым Iэ щIэдзыныр мащIэ зэрыхъум, Москва къалэм дэсхэм лъэпкъ къыдэкIыгъуэхэр зэраIэрымыхьэм иригумэщIу къыхигъэщкIэрэ, власть къулыкъум и лIыкIуэм жиIащ а лъэпощхьэпохэр гъэзэкIуэжыным хузэфIэкI къару зэрырихьэлIэнур. Зэпсэлъэныгъэ нэужьым, зэхуэсым къекIуэлIахэр ирагъэблэгъащ лъэпкъ IуэхухэмкIэ Унэм и хэщIапIэм къыщызэрагъэпэща, Адыгей, Къэрэшей-Черкес, Къэбэрдей-Балъкъэр республикэхэм къраша газетхэмрэ журналхэмрэ, лъэпкъ литературэм, адыгэ шхыныгъуэхэм я гъэлъэгъуэныгъэхэм.

*    *     *

МОСКВА щекIуэкIа «Iэнэ хъурей» зэIущIэм и етIуанэ Iыхьэ хъуащ къэралым и къалащхьэм дэс адыгэ щIалэгъуалэм я зэхуэсыр – «Адыгэ джэгукIэхэр» зыфIаща пшыхьыр. Адыгэ Республикэм и студентхэм я зэгухьэныгъэм (АСА) къызэ ригъэпэща а пшыхьым Ищхъэрэ Кавказым щыщ адыгэ щIалэгъуалэ 800-м зэрынэхьэс кърихьэлIащ. Абыхэм хъуэхъу гуапэкIэ зыхуагъэзащ Жыласэ Заурбэч, Абидокъуэ Люсанэ, ТIэш Светланэ сымэ.

Адыгэ джэгукIэхэр зэрекIуэкIам и гугъу пщIымэ, ар гухэхъуэт. Пэш ин дыдэм и плIанэпэ, и утыку къэс щызэхэшащ пасэрей джэгукIэ зэмылIэужьыгъуэхэр. Апхуэдэуи щIалэхэм зызэрапщытт кIэн джэгунымкIэ; дыщэидэм дихьэх пщащэхэми лъэныкъуэгъазэ защIауэ я щIэныгъэм хагъахъуэт; нэгъуэщIхэми къызыхэкIа лIакъуэм и дамыгъэр тращIыхьт абы хухаха щIыпIэм; хэти адыгэ тхыпхъэщIыпхъэхэр зыхэт теплъэгъуэхэр итхт; хэти адыгэ къуажэхэм я цIэр кърибжэкIт, нэгъуэщIхэми арджэн щIыным зрапщытт.

КъБР-м щыщ, адыгэ джэгукIэм тегъэпсыхьа гуэдзэн (приложение) къызэзыгъэпэща ныбжьыщIэ – Мамхэгъ Алим и IэдакъэщIэкIым щIалэгъуалэр щигъэгъуазэу, хуабжьу гурыхуэу утыку итащ. НыбжьыщIэм адыгэбзэр хъумэным хуэгъэза и бгъэдыхьэкIэр хуабжьу гъэщIэгъуэн тщыхъуащ… Лъэпкъ зэхыхьэм игъэгушхуа, зи гур къызэщIиIэта щIалэгъуалэм зэхыхьэм кIэ иратащ адыгэ джэгушхуэкIэ, удж къафэжькIэ.

АБИДОКЪУЭ Люсанэ, Москва-Черкесск, накъыгъэм и 23-рэ.