ГъащIэфIым щIэбэнахэр

Илъэси 100-кIэ узэIэбэкIыжмэ, 1926 гъэм, адыгэ лъэпкъым и цIыху щыпкъэхэу, жылагъуэм и гъащIэр фIы щIыным, я псэукIэр егъэфIэкIуэным хуэпсэуа Къалмыкъ Аслъэнбэчрэ ГъукIэкъул Даутрэ гуузу яукIауэ щытащ. ТIуми я гъащIэр траухуащ адыгэ лъэпкъым щIэныгъэ бгъэдэлъхьэным, медицинэ хуэIухуэщIэхэр янэхьэсыным, псэукIэ зэIузэпэщыр къахузэгъэпэщыным. Сыщыгъуазэщ а щIалэхэм я фэеплъыр хъумэным ноби цIыху щхьэхуэхэр зэрыпылъым. Гъатхэпэ (март) мазэм и 12-м 2026 гъэм, Къалмыкъ Аслъэнбэч (1896-1926) и кхъэм щхьэщыт и фэеплъым бгъэдэтащ МЫСРОКЪУЭ Щэмилрэ Сидакъ Абдулыхьрэ. Мы гъэм, бадзэуэгъуэ (июль) мазэм и 10-м ГъукIэкъул Даут и сыным щыIащ Уэхъутэ Адэмейрэ абы и къуэмрэ.

Сэ къызэрыслъытэмкIэ, сэбэпышхуэ къихьынут адыгэ лъэпкъыр хъумэнымкIэ, абы зегъэужьынымкIэ Къалмыкъ Аслъэнбэчрэ ГъукIэкъул Даутрэ ятеухуа еджэныгъэхэр илъэс къэс едгъэкIуэкIмэ, Алиев У. теухуауэ зэрырагъэкIуэкIым хуэдэу. Тамбий БэтIалрэ Брат Фатихьрэ къыдагъэкIа «Ди къуажэмрэ къажэдэсхэмрэ» тхылъым ихуащ Къалмыкъ Аслъэнбэч и гъащIэм теухуа тхыгъэ купщIафIэхэр, апхуэдэуи Лайпанов А. тетхыхьащ ГъукIэкъул Даути, нэгъуэщI куэдми тхыгъэ хуагъэфэщащ. Къалмыкъ Аслъэнбэчрэ ГъукIэкъул Даутрэ лъэпкъым фIы куэд хуащIащ. Абыхэм щапхъэ ятетхыу дыпсэуну, деджэну, дылэжьэну дэтхэнэ адыгэми ди пщэ илъщ.

ПIЭФ ФуIэд,егъэджакIуэ, Али-Бэрдыкъуэ къуажэ, 2026 гъэ

ЩIэныгъэншагъэм къыхэзышт

ГЪУКIЭКЪУЛ Даут къыщалъхуащ 1890 гъэм Тэзэртыкъуэ (иджырей Беслъэней) адыгэ къуажэм. И адэ Нащхъуэ лIакъуэ цӏэрыӏуэм къыхэкIат, ауэ къуажэм нэхъ тхьэмыщкӏэу псэухэм ящыщти, Даут зэрыцӏыкӏурэ хъызмэт, губгъуэ IуэхукIэ и адэм дэӏэпыкъуу къэтэджащ. XIX лӏыщӏыгъуэм икӏэм ирихьэлӏэу Тэзэртыкъуэ къуажэр адыгэ къуажэ нэхъ зызыужьахэм ящыщ хъуащ.

Гъущӏ гъуэгум зэрыпэгъунэгъум къыхэкӏыу, ар псынщӏэу сату зэхущытыкӏэхэм хыхьащ, абы къыпэкIуэуи, лэжьапIэ ягъуэтти, цIыхухэм я псэукIэм нэхъ зиужьащ. Къуажэдэс куэд Макеевхэ, Стояловхэ, Мамонтовхэ, нэгъуэщӏ къулейхэм мэкъумэш лэжьакӏуэу щылэжьащ. Къуажэм пэщӏэдзэ еджапӏэ къыщызэӏуахым, абы япэу щеджахэм ящыщщ Даутрэ и ныбжьэгъу Уэхъутэ Тыгъуэнрэ. Даут и дуней еплъыкӏэмрэ и гупсысэмрэ зыухуахэм ящыщщ еджапIэм и егъэджакӏуэу апщыгъуэм щылэжьа Хорольский П. Щӏэныгъэм хуэпабгъэ щӏалэ цӏыкӏум, социальнэ захуагъэм щӏэбэныным, щӏэныгъэм гулъытэшхуэ хуищӏащ, гуащӏэрыпсэухэр хуит къэщӏыжыным теухуа гупсысэхэр и псэм куууэ хэпщIащ. Даут и сабиигъуэм и ныбжьэгъуу къэгъуэгурыкIуахэм ягу къызэрагъэкӏыжу щытамкӏэ, ар зэфӏэкӏышхуэ зыбгъэдэлът, сурэт щӏыным, уэрэд жыIэным, къэфэным хуэIэрыхуэт. ГъукIэкъулым еджапIэр щытхъу тхылъкӏэ къиухащ. 1903-1909 гъэхэм Даут Екатеринодар (Краснодар) военно-фельдшер еджапIэм щеджащ, икӏи и псэм нэхъри хэпщIащ коммунист гупсысэхэр. Лъэпкъ-къэрал ухуэныгъэм, егъэджэныгъэмрэ узыншагъэр хъумэнымрэ пыщӏа гугъуехьхэр зэфӏэхыным и гъащӏэ зэхэщӏыкӏ псор триухуащ.

Даут щеджа япэ илъэситӏыр 1905 -1907 гъэхэм екӏуэкӏа революцэм техуэри, бгырыс щӏалэр абы жыджэру хэтащ. Зэман имыгъэкӏуэду, хуабжьу фӏэгъэщӏэгъуэну, ерыщу марксист литературэр иджт, политикэ кружокхэм кӏуэт, большевикхэм я зэхуэс щэху зыбжанэм хэтт. ЕджапIэм щеджэху щызэрыцӏыхуащ адыгэ революционер цӏэрыӏуэхэу Щоджэн Мосрэ Шэхъан-Джэрий Хьэкӏуратэрэ, икIи къыкӏэлъыкӏуэ илъэсхэм зэныбжьэгъугъэшхуэ яку дэлъу екӏуэкIащ.

Даут хэтащ еджакӏуэхэм я революцэ къэпсэлъэныгъэхэм, тӏэунейрэ къаубыдащ, ауэ ягъэтӏысыным зыщихъумэфащ. 1909 гъэ лъандэрэ ГъукIэкъулыр фельдшеру щылэжьащ Бибэрд (Елбыргъэн) къуажэм, Спокойнэ станицэм, Тэзэртыкъуэ къуажэм. Даут и егугъуныгъэм и фӏыгъэкӏэ зыщалъхуа къуажэм хущхъуэщапӏэрэ фельдшер хэщӏапӏэрэ къыщызэӏуахащ, цӏыхухэм я медицинэ ӏуэхутхьэбзэр ефӏэкӏуащ.

Сыт хуэдэ зэманми ар лэжьакӏуэхэм ядэӏэпыкъут, узыфэхэм зэреIэзэм я мызакъуэу, щӏэныгъэ яритт, цӏыхубэр захуагъэм хущIэкъуу иригъасэт. «Горская жизнь» газетым иужькIэ зэритхыжамкIэ, ГъукIэкъулыр дэнэ щымыIами, лэжьакӏуэ цIыхум хуэлэжьащ, кӏыфӏыгъэмрэ щӏэныгъэншагъэмрэ къызэрыхишыным и ужь итащ. Япэ Дунейпсо зауэм и илъэсхэм ГъукIэкъул Даут цӏыхухэм я революцэ лэжьыгъэр щӏигъэхуэбжьащ. Щоджэн Мос и гъусэу абы къызэригъэпэщащ щэхурылажьэ политикэ кружок, революцэ литературэмрэ тхыгъэхэмрэ цӏыхухэм янигъэсу. 1917 гъэм и гъатхэпэм Тэзэртыкъуэ къуажэм и граждан комитетым хэту икӏи и секретару ГъукIэкъулыр хахащ.

1918 гъэм Баталпашинскэ къудамэм и Советхэм я I-II съездхэм я лэжьыгъэм хэтащ, гъэзэщӏакӏуэ гуп щхьэхуэм хагъыхьащ. 1918 гъэм и мэкъуауэгъуэм ГъукIэкъулыр Отрадненскэ къудамэм къыбгъэдэкӏыу Советхэм я V Урысейпсо съездым лӏыкӏуэу хахащ икӏи адрей лӏыкӏуэ 12-м я гъусэу абы и лэжьыгъэм хэтащ. Бгырыс революционерым и зэхэщӏыкӏым мыкӏуэдыжын лъэужь къыхинащ абдежым япэу щилъэгъуа Владимир Ленин и къэпсэлъэныгъэм. Балахоновыр зи унафэщӏ е 2-нэ военно-революцэ гупым щIыгъуу ГъукIэкъулыр хэтащ Баталпашинскэ станицэм Совет властыр щыгъэувыным. Даут Совет властрауэ илъытэт экономикэ зэпэщӏэуэныгъэхэр, лъэпкъ зэбииныгъэмрэ гужьгъэжьымрэ къызэзынэкIыфынур. Абы хилъагъуэт адыгэхэмрэ нэгъуэщӏ бгырысхэмрэ лъэпкъщэнхабзэ и лъэныкъуэкӏэ къэгъэщӏэрэщӏэжыным, ахэр лъэпкъыу хъумэным сэбэп хуэхъуфыну.

1920 гъэм и мэлыжьыхьым щегъэжьауэ Даут щылэжьащ Баталпашинскэ революцэ комитет щхьэхуэм. 1920 гъэм и фокӏадэм ар Краснодар щылажьэ Кубано-Черноморскэ обкомым яшэжри, ревкомым и бгырыс секцэм и унафэщӏу лэжьащ. КъЧАО-м егъэджэныгъэмкӏэ и лӏыкӏуэхэм яхэтащ. 1922 гъэм и щӏышылэм щӏэуэ къызэрагъэпэща Къэрэшей-Черкес автоном областым и Советхэм я япэ зэхуэсышхуэм ар щыхахащ облисполкомым и унафэщӏым и къуэдзэу. 1922 гъэм и гъатхэпэм щыщӏэдзауэ ГъукIэкъулыр Къэрэшей – Черкес революцэ областым и комитетым и Управленэм и унафэщӏым и къуэдзэщ икӏи и къудамэм и унафэщӏщ, РКП (б)-м и Къэрэшей-Черкес оргбюром хэтщ.

Мазэ зыбжанэкӏэ Адыгей облисполкомым и тхьэмадэу щытащ. 1923 гъэм щӏышылэм и 1-м щегъэжьауэ ГъукIэкъулыр — РКП (б)-м и КъэрэшейЧеркес оргбюром и секретарым и къуэдзэщ, 1923 гъэм и жэпуэгъуэм щегъэжьауэ абы и секретарщ. 1924 гъэм Къэрэшей-Черкес областым и япэрей парт конференцым лӏыкӏуэу щыхахащ РКП (б)-м и XIII съездым, чэнджэщэгъу лъэкIыныгъэр иӏэу. 1925 гъэм щӏышылэм и 14-м къыщыщӏэдзауэ дунейм ехыжыху ар лэжьащ узыншагъэр хъумэнымкӏэ Ищхъэрэ Кавказ хэгъуэгу Управленэм и унафэщӏым и къуэдзэу. А ӏэнатӏэм абы къызэгъэпэщакӏуэу, унафэщӏ ӏэзэу зыкъыщигъэлъэгъуащ икӏи Ищхъэрэ Кавказым щыпсэу лъэпкъхэм медицинэ ӏуэхутхьэбзэхэр къаIэрыхьэнымкIэ куэд зэфӏигъэкӏащ. Езыр зэрысымаджэм емылъытауэ, ГъукIэкъулыр иджыри лажьэт, и нэхъыщӏэхэм революцэ зэфӏэкӏ, щӏэныгъэ къулей яритт. 1926 гъэм бадзэуэгъуэм и 10-м, Баталпашинск и Коммерческэ уэрамым (иджы Комсомольскэ уэрамым) тет и унэм и куэбжэ цӏыкӏум Гъукӏэкъулыр кӏэрахъуэкӏэ щаукӏащ.

Бадзэуэгъуэм и 12-м ар щыщӏалъхьэжащ езыр къызыщалъхуа Беслъэней къуажэм. И гъащIэр цIыхухэм зэратриухуам и щыхьэту и фэеплъ сынми тратхащ: «Даут! Ты пал на славном посту защиты трудящихся, интересы кого ты ставил выше своих…». НобэкIэ абы и цӏэр зэрехьэ Черкесск къалэм и утыкумрэ уэрамымрэ.

ИпэкIэ плъэт

КЪАЛМЫКЪ Аслъэнбэч Бабыгу и къуэр 1896 гъэм Ботэщей (Малэ Зеленчук) къуажэм къыщалъхуащ. КъызыхэкIа мэкъумэшыщӀэ унагъуэм Бабыгурэ Хьэжрэтхъанрэ быниплI яIэт. Къалмыкъ Аслъэнбэч ящыщщ япэрей адыгэ революционерхэм, Совет властыр Урысейм, Къэрэшей-Черкесым щыгъэувыным гуащӀэшхуэ хэзылъхьахэм.

Абы и адэ Бабыгу егъэджакӀуэу щытащ икIи а зэманым цӀыху пэрытхэм яӀэ щӀэныгъэм хуэдэ иӀэти, и щӀалэ пажэр иригъэджащ. ПэщIэдзэ еджапIэр къиуха иужькӀэ Баталпашинск дэт училищэм щIагъэтIысхьащ, щытхъу хэлъу а еджапӀэри къиухащ. Екатеринодар (иджырей Краснодар) дэт егъэджакIуэ семинарием щIэтIысхьэри 1916 гъэм къиухащ, Зеикъуэ къуажэм къигъэзэжри илъэс зыбжанэкIэ егъэджакIуэу щылажьэщ

Екатеринодар щеджа илъэсхэм Аслъэнбэч нэӀуасэ, ныбжьэгъуфӀ къыхуэхъуахэм куэду яхэтт къэралым и щытыкӀэмрэ ар зыхэт кӀыфӀыгъэмрэ зигу темыхуэхэр, цӀыхубэм я тхьэмыщкӀагъэр зылъагъухэр. А зэманым Аслъэнбэч цӀыху лэжьакӀуэхэм я мыарэзыныгъэр ядэзыщтэм ящыщ мэхъу, 1916 гъэм коммунист партым хохьэ. Апхуэдэурэ Аслъэнбэч революцэм и Ӏуэхум хэшытӀа мэхъу. Совет властыр ди хэгъуэгум щагъэув лъэхъэнэм Аслъэнбэч парт унафэм щӀэту цӀыхубэм яхыхьэурэ гурыгъэӀуэныгъэ лэжьыгъэшхуэ иригъэкӀуэкӀт. 1918-1919 гъэ хьэлъэхэм Къалмыкъ Аслъэнбэч лъэпкъымрэ цӀыхубэмрэ я псэукӀэр нэхъыфӀ щӀыным хуэгъэзауэ мащӀэкъым хьэрычэту, гъерэту зэрихьар. Къуажэ къэс я гъащIэр зэраухуэнум теухуа унафэ тэрэзхэр къащтэнымкӀэ щӀэгъэкъуэныфӀ хъуащ.

1920 гъэм Аслъэнбэч Баталпашинск къэкӀуэжри, Совет властыр зэфӀэгъэувэжыным псэемыблэжу хэлэжьыхьащ. А гъэм Баталпашинск къудамэм иригъэкӀуэкӀа зэхуэсышхуэм бгырысхэм я ревкомым и унафэщӀым и къуэдзэу Аслъэнбэч щыхах. Жьабзэ зыӀурылъ, цӀыхухэм дахэ-дахэу ядэлэжьэф революционерым мащӀэкъым пщэрылъу къыхуащӀар, цӀыхухэр гъуэгу пэжым тегъэувэным хуэгъэзауэ икӀи ахэр фӏыщэу игъэзэщIащ. 1922-1923 гъэхэм къриубыдэу абы хузэфӀэкӀащ Деникин и дзэм къыкӀэрыхуа бандэхэм я Ӏэщэхэр яригъэгъэтӀылъын, абыхэм я нэхъыбэр мамыр псэукӀэм къыхэшэжын. Абы иужькӀэ къыхуагъэфэщащ Кубань областым и парт комитетым и бгырыс къудамэм и унафэщӀыныр. Куэд темыкӀыу аргуэру Баталпашинск къигъэзэжри, абы и ревкомым и унафэщӀым и къуэдзэу ягъэуващ. 1921 гъэм и бжьыхьэм къыщыщӀэдзауэ холэжьыхь Къэрэшей-Черкес автоном областыр къызэгъэпэщыным, Совет властым и лъэр гъэбыдэным.

Къалмыкъым Ӏуэхугъуэ куэд зэрихьащ щӀыгуншэу щыт адыгэ, абазэ къуажэхэм щыщ цӀыхухэр нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэм гъэӀэпхъуэнымкӀэ. Апхуэдэу 1926 гъэм Хьэгъундыкъуей (Али-Бэрдыкъуэ) къыхэкӀыу Бэралъкъы къуажэр къэхъуащ, Къэсейхьэблэм (Хьэбэз) къыхэкӀахэм Адыгэ-Хьэблэ къуажэр къагъэхъуащ, ХьэтӀохъущыкъуейм (Зеикъуэ) къыхэкӀри Куэш-Хьэблэ, Ботэщей къуажэхэр къэхъуащ, Бибэрд къуажэм къыхэкӀахэм Къазмэр, Лоукъуажэм къыхэкӀахэм — Тэпэнтэр, нэгъуэщӀхэр къагъэхъуащ. А лъэхъэнэм Аслъэнбэч мылъкукӀи ахъшэкӀи хуабжьу ядэӀэпыкъуащ, зэрадэӀэпыкъуа щӀыкӀэм и хъыбархэри тхыдэм къыхэнащ… А ӀэнатӀэхэр зэриӀыгъыу Аслъэнбэч сыт щыгъуи хэтащ облисполкомым и президиумым, лэжьащ облисполкомым и тхьэмадэу, абы и япэ къуэдзэу, хьэкъыпӀэкӀэ СССР-м и ЦИК-м зэрыхэтым къыщымынэу, пщӀэшхуэ къыхуащӀт, къэрал унафэ къащтэн щыхъукӀэ Ӏэ ӀэткӀэ къадищтэу. Зэкъым Къалмыкъыр зэрыхэтар областым, Ищхъэрэ Кавказым, Урысейм щекӀуэкӀа зэхуэсышхуэхэм. Апхуэдэу 1922 гъэм и декабрь мазэм Балахонов Я.Ф., Сеневонов А.А., Курджиев К.А. сымэ и гъусэу КъэрэшейЧеркесым и лӀыкӀуэу Советхэм я X Урысейпсо съездым хэтащ. Аслъэнбэч къызыхэкӀа лъэпкъым и лӀыкӀуэу абдеж Iэ щиӀэтащ СССР къэралыгъуэшхуэр къагъэхъуным и телъхьэу икIи дунейм тетыху РСФСР-мрэ СССР-мрэ я телъхьэу, абыхэм я лъэр зэригъэбыдэным хущӀэкъуу хуэлэжьащ. Аслъэнбэч облисполкомым, наркомземым я ӀуэхухэмкӀэ Управленэм и унафэщӀу щылэжьа илъэсхэм къызэрымыкӀуэу Ӏуэхугъуэшхуэ зэфӀихащ шы, Ӏэщ, мэл лъэпкъыфӀхэр къэгъэхъуным хуэгъэзауэ. Абы папщӀэ хъубжапхъэ хъызмэтхэр къызэзыгъэпэщахэми яхэтащ. Аслъэнбэч лIы хахуэт, ипэкӀэ плъэфхэм ящыщт. Абы и мурадат адыгэхэр нэхъ щIыпIэфIхэм щигъэтIысыну. МурадыфIхэр иIэт, ауэ хунагъэсакъым. Игъуэ нэмыс хъуами, хузэфIэкIащ лъэужьыфI къигъэнэн.

Зыгъэхьэзырар АСЛЪЭНЫКЪУЭ Мадинэщ