ФIамыщIым къыхэкIа щIыхь

Бзылъхугъэхэм я Дунейпсо Махуэр къызэрежьэрэ илъэс 50 зэрырикъуар игъэлъапIэкIэрэ, зи лэжьыгъэкIэ ехъулIэныгъэ ин дыдэхэр къызэралъэщам, сэбэп къахьу жылагъуэм Iуэхушхуэ зэрыхуагъэкIуэтам папщIэ, 1960 гъэм гъатхэпэм и 7-м СССР-м и Ищхьэ Советым и Президиумым и УнафэкIэ Социалистическэ ГуащIэдэкIым и ЛIыхъужь цIэр фIащащ, Ленин и орденымрэ «Серп и молот» дыщэ медалымрэ иратащ промышленностым, мэкъумэш хъызмэтым, щIэныгъэм, щэнхабзэм я пэрытхэу, жылагъуэ Iуэхузехьэ цIэрыIуэхэу бзылъхугъэ 253-м. Абыхэм яхэтащ ди хэгъуэгум щыщу япэу а къэрал нагъыщэр къызыхуагъэфэща зы адыги — Хъумэрэ къуажэм къыдэкIа ДЫГЪУЖЬ Мэржан Мусэ и пхъур. Ар къызэралъхурэ илъэси 100 шыщхьэIум и 28-м ирикъунут.

Бгы иным и лъабжьэм бгъуэнщIагъ ипщхьэпIэм ещхьу зы гъуанэ иIэщ. А гъуанэм фIамыщIщIэххэм вагонеткэхэр зэрызэрахуэ гъущIгъуэгу бгъузэ цIыкIу йокIуалIэри, мэкIуэд. А бгы гъуанэм деж фIамыщIщIэх заул щызэхэтщи, гъущIгъуэгу лъэужьитIым я кум дэлъ гъущI кIапсэ иныр зекIуэу щыщIидзэкIэ, куэд мыщIэу щIы щIагъым щIишауэ щыта вагонеткэхэр къыдрешеиж. ИкIи, ахэр щIы щхьэфэм къызэрыщыхутэу, шахтерхэм а вагонеткэхэм зрат, фIамыщI икIутыпIэм кърагъэжалIэри, яунэщI…

Мис апхуэдэу екIуэкIт хъумэрэдэс фIамыщIщIэххэм я лэжьэгъуэ пIалъэр. А вагонеткэхэр зыунэщIхэм яхэтащ зы бзылъхугъэ. ЗыгуэркIи егъэлеяуэ къахэщтэкъым ар и лэжьэгъухэм, зэгуэрми и щхьэр къиIэтауи плъагъунутэкъым, ауэ и IитIыр зы дакъикъи мыувыIэу, «зэIэбыр зэпкъреуд» зыхужаIэу щыта гуащIэрыпсэу бзылъхугъэм хъунщIэпсынщIэетурэ вагонеткэхэр фIамыщI унэщIыпIэм дигъэлъадэт, щхьэпрыригъэдзти, аргуэру гъущIыгур шахтэм щIиутIыпщхьэжт. Зы илъэскъым, илъэситIкъым Мэржан апхуэдэ IэщIагъэм зэрырилэжьар.

ИлъэсипщIкIэ зэрихуащ абы а вагонеткэхэр икIи зы фIамыщI тоннкъым, гъэсын лIэужьыгъуэ мащIэкъым а зэманым къриубыдэу щIым къыщIихар, зэтрикIутар. А псори зэхэту къапщтэмэ, тонн мин 360- рэ мэхъу, ар мафIэгуи 120-м Iуашыфынукъым: хьэлъэзешэ машинэкIэ лъэныкъуэ ебгъэзын хуей хъумэ, «ЗИЛ» мини 100-м нэс ухуеинущ.

Куэд зи фэ дэзыгъэхуэф цIыхум йоджэ хахуэуи, гуащIэвуи, щыпкъэуи, ауэ щIы щIагъым фIамыщI къыщIэхыным зи гъащIэ псор тезыухуа, Социалистическэ ГуащIэдэкIым и ЛIыхъужь Дыгъужь Мэржан сыт хуэдэ пщIэрэ гулъытэрэ къилэжьыпхъэ?

Шэчыншэу, хэти къыгурыIуэуи къыщIэкIынщ, губгъуэм иту, пщыIэм тесу къэгъуэгурыкIуэ мэкъумэшыщIэхэмрэ шахт сабэм иуфIыцIыжарэ хьэбэуэгъуэ зымыгъуэту гугъу ехьхэмрэ дагъэкI Iуэхур зэрызэпэлъытыгъуейр. Хъумэрэ псы цIыкIур илъэсищэ бжыгъэ хъуауэ къуэ кIуэцIым къыдэжурэ Псыжь холъадэ, кърегъэзыхыжри, къуакIэбгыкIэхэри, тафэхэри, бгъэнылъэ инхэри зэпиIуурэ, хым хэзышэу пхиша гъуэгум ирокIуэ.

Абдеж щыс цIыхухэм а псыр фIамыщI къатхэм къыдэжуи яцIыхукъым, абы и уалъэ макъым щэху гуэр зэрихьэми, яхуиумыскъым. ТщIэкъым апхуэдэурэ текIа илъэс бжыгъэр зыхуэдизыр. Япэрей урыс промышленникыр Хъумэрэ къуэ кIуэцIым къызэрыщыхутэрэ илъэс щитIым зэрынэхьэсыжащ. Гъэсын хъарзынэу фIамыщIыр щIы щIагъым къыщIэпх зэрыхъунур адыгэхэм къыщахутари апщыгъуэрауэ жаIэ. Ауэ хъумэрэныщIым ис цIыхухэм фIамыщIщIэх IэнатIэ зимыIэ къахэкIыну Дыгъужь Муси, абы и ныбжьым итахэри егупсысакъым, гукъэкIи яIакъым.

Дыгъужь Мусэ и гъащIэр мэкъумэшыщIэу ирихьэкIащ, уеблэмэ езым и бынхэми яхэтащ адэ IэщIагъэм ирилэжьа. Апхуэдащ абы ипхъу нэхъыжь Лейла. Сыт Лейла илэжьу щытар жыпIэу ущIэупщIэ мэ, псом хуэмыдэу, ар къуажэ пщыIэхэм илъэс пщIы бжыгъэкIэ щыжэмышащ. Жэм дапщэ къиша Лейла а зэманым икIуэцIкIэ, жэм хъушэ дапщэ хъуа абы ипIа шкIэхэр! Мис аращ, «цIыхум и Iэгуфэм куэд щIокI», щIыжаIэр. ЩыIэкъым Iэпщэм нэхърэ нэхъ бэшэчи, нэхъ куэд зылъэкIыни. Ауэ цIыхум хузэфIэкIыр щигъэзэщIэфыр гу къабзэкIэ игу ириубыдам и ужь ихьэмэщ.

Ар нэрылъагъу къэзыщIщ Дыгъужьхэ Мусэрэ МэракIуэрэ (ГъурмыкIхэ япхъущ) я щIэблэр: Лейла, ФатIий, Мэржан, Нэшифэт, ЗэIудин, Хьэсин сымэ… Гукъыдэж инхэм хэмытурэ илъэс бжыгъэкIэ къэгъуэгурыкIуа бзылъхугъэт Мэржан. Зы къуэ закъуэ иIэти, Мухьэмэд и цIэу, адэм и жьауэм щIэмыту, щапхъэ нэс къызытрихын цIыхухъу къыщхьэщымыту, къэтэджащ. Мэржан щхьэгъусэ насыпыфIэ зэрымыхъуам и нэщIэбжьэр къызэринэкIщ, и бгыр щIикъузэри, шахтэм щылэжьэн щIидза къудейуэ, и адэ Мусэ игъуэнэмысу псэхыжащ. Илъэс блыщIрэ тхурэ текIыжащ абы лъандэрэ. Адэншэу къэна Мэржан и гъащIэ псор лэжьыгъэ инхэмкIэ гъэнщIауэ екIуэкIащ. Тынштэкъым убзылъхугъэу фIамыщIщIэхыу улэжьэныр. Ауэ абы нэхърэ нэхъ хьэлъэжт фIамыщI къыщIэхыкIэм зыри хыумыщIыкIыу лэжьэн щIэбдзэныр.

Мэржан, щылажьэм деж, гъэпсэлъэгъуейт, Iуэхум щымыщ гуэрым пхутепсэлъыхьынутэкъым. ФIамыщIщIэх щыкIуа япэ махуэм щхьэкIэ мыпхуэдэу жиIэгъат абы:

— Шахтэм сыщыщIыхьам зыри си нэ къыIуихьэтэкъым, сыт къасщтэми, си Iэхэр кIэзызт, къызжаIэри къызгурыIуэтэкъым. Ауэ «цIыхур цIыхущIыжщ» жызыIар щыуакъыми, а псалъэхэм я мыхьэнэр шахт кIуэцIым деж си щхьэкIэ щызгъэунэхужащ. Сызыхыхьа гупым гулъытэ ин къысхуищIащ икIи къыздэIэпыкъуурэ сесащ щIы щIагъым щылэжьэнми, сымыIэнкуну Iэбэнми.

Мэржан и лэжьэкIэм хуабжьу хуэарэзыуэ и гугъу ищI зэпытт, ар щыхъыджэбз цIыкIуа лъандэрэ къэзыцIыхуу, къыдэлажьэу щыта Дзэмыхь Тхьэзэрталы: — IэнатIэм пэрыхьа иужькIэ щхьэкъэмыIэтщ Мэржан, езым илэжьынумкIэ узыпигъэплъэнуIакъым. Ауэ, а псом нэхърэ нэхъыщхьэр, зыIут IэнатIэм деж абы къыщигъэлъагъуэ гупцIанагъэмрэ хузэфIэкI къимыгъанэу и гъунэгъу-жэрэгъухэм зэрызащIигъакъуэмрэщ. Хэт ухуэмызами, хуэмыфащэу къэрал нагъыщэ лъагэр и бгъэм щолыд жэуэ зыми жиIакъым.

«ЛэжьакIуэщ, цIыху щыпкъэщ, лIыхъужьыцIэр къызэрыфIащам зэрыадыгэ лъэпкъыу егъэин», къыхужаIэ. ЦIыхур лIыхъужьу къалъхукъым, лIыхъужь ар зыщIыр лэжьыгъэщ, гъащIэм щыпхиша гъуэгум темыкIыу сыт хуэдэ гугъуехьри зэпичурэ зы кIэух дахэ гуэрым хуэкIуэмэщ. Дыгъужь Мэржани зыпэщIэхуа гугъуехьхэм апхуэдэурэ япхыкIыурэ, и IэпщитI гуащIэкIэ ахэр зэпыIуигъэкIуэтурэ, IэщIагъэу къыхиха фIамыщIщIэх Iуэхум и пси, и узыншагъи хилъхьащ.

— ФIамыщIщIэххэр иджы гугъу дехьыжкъым, сыту жыпIэмэ, дэ хьэлъэу длэжь куэдыр электрокъарукIэ зекIуэ механизмэхэм тщхьэща хащ. Совет Союзым и Правительствэмрэ КПСС-мрэ гулъытэ ину къытхуащIым къыхэкIыу, зыкъомыфI щIауэ щIы щIагъым дыщылэжьэжкъым икIи япэм блыпкъкIэ къетхуэкIыу щыта вагонеткэхэр моторхэм зэрахуэ. Уеблэмэ а вагонеткэхэм езыр-езыру заунэщIыжуи дгъэпсащ, — шахтерхэм я лэжьыгъэр нэхъ тынш зэрыхъуам иригуфIэт Мэржан. Апхуэдэу щыт пэтми, фIамыщIыр фIамыщIщи, ар къыздыщIахыр щIы щIагъращ, шахтэращ икIи абы уелэжьыным пщIэнтIэпсрэ хьэрычэтрэ зытумыгъэкIуэдэн иIэкъым. Мис ар Мэржан жиIам щIыгъужыпхъэщ. Япэм ныбафэкIэ щылъу фIамыщI къыщIэзыуду щытахэм я лэжьэкIэр, дауи, нобэрей шахтерхэм шыпсэу къащыхъунри къыхэкIынщ.

Хъумэрэ и Iэгъуэблагъэм ит фIамыщIщIэхыпIэхэр щылэжьа иужьрей илъэсипщI зытIущым, шахт кIуэцIхэм деж зэхъуэкIыныгъэфIхэр къызэрыщыхъуам Мэржан и фIыщIэшхуэ хэлъщ: абы хэтурэщ ар фIамыщIщIэх цIэрыIуэ щыхъуари, зэхэщIыкI куурэ хьэл-щэн гъэтIысарэ щигъуэтари. ЕтIуанэрей шахтуправленэм и парт организацэм и секретару щыта Жэгуэтэн Iэюб иригушхуэу къыхигъэщт Мэржан фIамыщIщIэххэм зэрапIар, зэрагъэсар.

«Дыдейщ ар, дэ тцIыхуу хъуар зыхиубыдэри, улъэщIэмыхьэну къыдэфIэкIыжауэ мэлажьэ…», — жиIэт абы. Мэржан къызэрыхъухьа унагъуэр мэкъумэшыщIэщ, езыри къуажэ лэжьыгъэм къыхэтэджыкIащ. Ауэ, Iэюб жиIар щIэдгъэбыдэжынщи, ар фIамыщIщIэхыу икIи адыгэ бзылъхугъэхэм я щапхъэу, бгы промышленностым и гуащIэрылажьэ нэсу щытащ. Зы махуэ гуэрым, Хьэбэз къуажэм дэт щэнхабзэмкIэ Унэм цIыхур щIэмыхуэу къыщызэхуэсат. ТIысыпIэ зымыгъуэтахэм ар щхьэкIуэ ящыхъуакъым. Сценэм тетщ зи лэжьэкIэ нэгъэсамкIэ щапхъэ мыужьыхыжын къэзыгъэлъэгъуа, абы и нагъыщэу Ленин и орденыр зи бгъэм щылыд Дзэгъэщтокъуэ Лыхуэ: — Сыт нэхъ хуабжьу цIыхур зыгъэдахэр? — мэупщIэ Лыхуэ.

Жэуапри езым етыж: — Лэжьэнращ, гуащIэдэкI къабзэращ, си шыпхъухэ… Iэгуауэ инкIэ пыкъуокI а псалъэхэм пэшым щIэсхэр. Ар къыщыхъуар Социалистическэ ГуащIэдэкIым и ЛIыхъужь цIэр Мэржан къызэрыфIащрэ тхьэмахуэ текIауэт, а псори щIызэхуэсар абы ехъуэхъуну арат. — Ди бзылъхугъэхэр зэрыгуащIафIэр, абыхэм лэжьэкIэ телъыджэхэр къызэрагъэлъэгъуэфынур сэ сыт щыгъуи си фIэщ хъут икIи сэ си ныбжьым ит куэдым ар наIуэ къащIащ. Ауэ, ди шыпхъу нэхъыщIэ Мэржан хуэдэу IупщI дыдэу ар иджыр къыздэсым зыми наIуэ къищIыфакъыми, фIыщIэ лей бгъэдэлъщ, дыщыгуфIыкIыпэуи дохъуэхъу и ехъулIэныгъэхэм дяпэкIи къахигъэхъуэну. Иухащ абыкIэ Лыхуэ и псалъэхэр, абдежым кърихьэлIа псоми гухэлъу яIар сэтей къищIри. …Хъумэрэ псы цIыкIум уIутурэ 34-нэ шахтэм ухуокIуэ. Псы цIыкIум и лъэныкъуитI задэр фIамыщIхутэхэм зэхатIыхьащи, загъуэ-загъуэурэ шахтэхэм уащыхуозэ, ауэри хъумэрэныщхьэ удокI. СэмэгурабгъумкIэ къуэшыхь хъужыным ипэIуэкIэ мывэ бгыжь лъагэ щытщ. Мис а бгым и лъабжьэращ зи гугъу тщIа гъущI гъуэгур здыщIыхьэр, абдежщ Мэржан здэлэжьар. ФIамыщI къыщIэхыпIэм деж лэжьакIуэ гупыр щызэхуэскIэ, абыхэм япэу зэрагъэзахуэр бгъуэнщIагъым здырахьэхыну Iэмэпсымэхэр тэрэзу щIаплъыкIын зэрыхуейрат.

А Iуэхум хэту, Москва къикIыжа къудейуэ, Мэржан шахтэм макIуэ къэрал унафэщIхэм къыхуагъэфэщауэ и бгъэм хэлъ дыщэ вагъуэр и лэжьэгъухэм яригъэлъагъуну. Куэд зэхуаIуатэ зэлэжьэгъухэм. Мэржан яжреIэ Кремлыр зэрилъэгъуар: бзылъхугъэхэм я Дунейпсо Махуэр — гъатхэпэм и 8-м Москва къалэм зэрыщагъэлъэпIар, езыри абы зэрыхэтар. КуэдкIэ къоупщI и къуажэгъухэр, Мэржани зэкIэлъыкIуэу, IупщIу жэуап яретыж. Абы хэту фIамыщIыр изу ярылъу вагонеткэ заул гъущI кIапсэм пыщIауэ шахт щIыIум къыдрашей.

Мэржан зыхэтахэм вагонеткэхэр зэкIэратIэтыкI, абыхэм ярылъ фIамыщIыр яунэщIыну ирагъэжалIэри, зэдэIэпыкъуурэ иракIут. Куэд мыщIэу а фIамыщIыр къыщIэзыудахэри шахтэм къыщIокIыж. ЩIыхьэну зызыгъэхьэзырахэм нэхъ гухэлъыфIу Мэржан къахилъхьам ящыщ зыуэ псори йогупсыс: фIамыщIщIэхыу, къызэрыгуэкI къуажэ бзылъхугъэу ущыткIэрэ, Социалистическэ ГуащIэдэкIым и ЛIыхъужь ухъуным, Ленин и орденыр къыпхуагъэфэщэным щIыхьышхуэу пылъыр зыгъэунэхур зи гуащIэ емыблэжу псэу цIыху къабзэрамэ, шэч хэмылъу, зи вагъуэр ину блэхэм ящыщщ Дыгъужь Мэржан…

 Мы гъэм накъыгъэм (майм) и 8-м, ТекIуэныгъэм и илъэс 80-м ирагъэхъулIэри, Социалистическэ ГуащIэдэкIым и ЛIыхъужьу дунейм темытыжхэм я кхъэ сынхэм якIэлъыплъу Челябинск областым щыIэ комитетым и хьэрычэткIэ, и гулъытэкIэ Дыгъужь Мэржан зыщIэлъ Хъумэрэ кхъэжьым екIуалIэри, зэманым Iей ищIа, хэкIуэдэжыпэным нэса и мывэ сыныр хузэрахъуэкIащ метритIым фIэкI скъар фIыцIэ лъагэкIэ, и теплъэри хэту, и гуащIэдэкIым къыхуилъэща къэрал нагъыщэ лъагэри ищхьэкIэ къыщыхэIущIыкIауэ. А IуэхуфIыр 2006 гъэм дыгъэгъазэм и 5-м УФ-м и Правительствэм къихьауэ щыта зи 740-нэ «Социалистическэ ГуащIэдэкIым, Урысей Федерацэм я ЛIыхъужьу, ГуащIэдэкI ЩIыхьым и орденым и кавалер щызу дунейм тетахэм федеральнэ ахъшэм къыхэкIыу кхъэ сын яхуэгъэувын» Унафэм и фIыгъэкIэ ягъэкIуатэ. Хъумэрэдэсхэри, Дыгъужьхи яхуэарэзыщ апхуэдэ гукъэкI зыщIу ди Мэржан и пщIэр зыIэтахэм, сыныр хуэгъэувыным хэлэжьыхьахэм.

Тхыдэм уриплъэжмэ, Къэрэшей-Черкесым щыщу нэрыбгэ тIощIым я цIэ къраIуащ Социалистическэ ГуащIэдэкIым и ЛIыхъужь цIэмкIэ: ахэр Олейниковэ Аннэ, Болоновский Сергей, Киптев Павел, Крикуновэ Матрёнэ, Рыбалкин Василий, Александров Николай, Коцарь Григорий, Дыгъужь Мэржан, Аргун Iэбубэчыр, Братков Николай, Володин Борис, Узденов Добай, Черкесов Мыхьэмэт, Байрамкуловэ Зухра, Бормотов Георгий, Базарный Леонид, Неслуженко Дмитрий, Цахилов Захар, КIыщей Даткэ сымэщ.

ЛЫХЬ Тимур