Дунейр нэгъуэщIущ зэралъагъур

Мэлыжьыхьым и 2-р — аутизмыр зэрыщыIэм и хъыбарыр хэIущIыIу щIыным и Дунейпсо Махуэщ

Мэлыжьыхьым (апрелым) и 2-р — аутизмыр зэрыщыIэм и хъыбарыр хэIущIыIу щIыным и Дунейпсо Махуэщ. Хабзэ зэрыхъуауэ, а махуэм зэрыдунейуэ «Зажги синим» акцэр ирагъэкӏуэкӏ, щӏыху уэздыгъэхэр дэни щызэщӏагъанэ а щытыкӏэм гу лъегъэтэн мурадкӏэ. Аутизмыр нэхъыбэрэ узрихьэлӏэ сабий узыфэу плӏым хохьэ, фошыгъу узым, бронхиальнэ астмэм, эпилепсием фӏэкӏа къакӏэрымыхуу. Мыр ХI лӏыщӏыгъуэм и узу ябж, ар зиӏэхэм я бжыгъэр зыхэпщӏэу зэрыхэхъуам къыхэкӏыу. Атӏэ, сытым хуэдэ а узыфэр? Сыт адэанэхэм гу зылъатапхъэр? Сыт хуэдэ ӏэзэгъуэ абы иӏэр? А упщӏэхэмкӏи, нэгъуэщӏхэмкӏи зыхуэдгъэзащ Къэрэшей-Черкес Республикэм узыншагъэкӏэ зи зэфӏэкӏ иримыкъу сабийхэм реабилитацэ здыхуащӏ «Росинка» Купсэм и сабий дохутыр-психиатр ЖУРБА Евгения Григорьевнэ.

— Евгения Григорьевнэ, сыт езыр аутизымкӏэ зэджэр?

— Аутизмыр, е нэгъуэщӏу жыпӏэмэ, аустическэ спектор зэӏыхьэныгъэр (РАС) — ар цӏыхум и нейропсихическэ зыужьыныгъэм къыщыхъу зэхъуэкӏыныгъэщ. Аутизм зиӏэ цӏыхухэм дунейр нэгъуэщӏу ялъагъу, жылагъуэм зыпащӏэну яфӏэфӏкъым, я щытыкӏэм «гъэщӏэгъуэну зещӏ» щыжыпӏэн куэд хыболъагъуэ. Абы къыхэкӏыу, апхуэдэхэр цӏыхухэм ядэгъуэгурыкӏуэфкъым, шэщӏауэ япсэлъэфкъым. А щытыкӏэхэр аутизм зиӏэ псоми ядыболагъу, ауэ абы я гуащӏагъ елъытакӏэ лӏэужьыгъуэ куэду зэхэлъщ икӏи зэщхьэщокӏ. Цӏыхум и психическэ функцэхэм щыщӏэныгъэшхуэ иӏэнкӏи мэхъу, цӏыхухэм япсэлъэну хуэмейуэ, защидзейуэ щыт къудейхэри щыӏэщ.

— Сыт а узыфэр къызыхэкӏыр?

— Аутизмым и щхьэусыгъуэ дыдэр, ар къыздежьэр иджыри нэгъэсауэ зэхагъэкӏыфакъым. Ӏуэхугъуэ зыбжанэ щыӏэщ аутизм къишэнкӏэ хъууэ: — генетическэ щытыкIэр — къэхутэныгъэхэм къыщӏагъэщащ ген 200-м щӏигъу, абыхэм я зэхъуэкӏыныгъэхэм аутизмым зригъэужьу; — цӏыхум и щыӏэкӏэ-псэукӏэм ехьэлӏа ӏуэхухэр. Апхуэдэу, къэхутэныгъэхэм къагъэлъэгъуа бжыгъэхэм захуэбгъазэмэ, а узым зиужьынымкӏэ шынагъуэр нэхъыбэ ещӏ адэ-анэм я ныбжьым, бзылъхугъэр лъэщыджэу щы щыт зэманым е сабийр къыщыхъум деж уз зэрыцӏалэ къиубыдыныр, нэгъуэщӏхэри. Ауэ, аутизмыр прививкэ щӏыным къыхэкӏауэ е анэм и гущӏыӏагъым кърикӏуауэ щытыныр къэхутакӏуэхэм ӏуэхум хагъэкӏащ. Аутизмыр къызыхэкӏынкӏэ хъуну щхьэусыгъуэхэр къэгъуэтынымкӏэ къэхутэныгъэхэр иджыри йокӏуэкӏ.

— Сыт хуэдэ ныбжьым иту ар къыщыщӏагъэщыр? Зи сабийм дагъуэ гуэр дэзылъагъу адэ-анэм япэу хэт зызыхуигъэзэн хуейр?

— Япэ нэщэнэхэр сабий ныбжьым иту, нэхъыбэрэ илъэси 3-м нэмыс щӏыкӏэ наӏуэ къохъу. Аустическэ спектор зэӏыхьэныгъэр сабийм зэриӏэр зыгъэувыр дохутыр-психиатрращ. Ауэ, сабийр цӏыкӏу щӏыкӏэ, профилактическэ щӏэплъыкӏыныгъэхэр педиатрым щригъэкӏуэкӏкӏэ, абы гу лъитэу, дохутыр-ӏэщӏагъэрылажьэм хуиунэтӏыфынущ. Апхуэдэу щӏэплъыкӏыныгъэхэр психиатр дохутырхэм ирагъэкӏуэкӏ хабзэщ сабийр илъэситӏ-щым иту, адэ-анэхэм упщӏэ ираткӏэрэ, сабийм и щытыкӏэм кӏэлъыплъкӏэрэ. Ауэ узыфэр къэхута хъун папщӏэ абы комплекснэу нэгъуэщӏ дохутыр-ӏэщӏагъэрылажьэхэри хэту кӏэлъыплъыпхъэщ.

— И быным а узыр зиӏэу зыжраӏа анэм сыт ищӏэн хуейр? Сыт хуэдэ ӏэзэкӏэ иӏэр абы?

— Аутистическэ спекторым и зэӏыхьэныгъэхэм нэхъыщхьэу зэреӏэзэр хущхъуэншэ ӏэмалщ. Абы хохьэ и зыӏыгъыкӏэм хуэгъэсэнымрэ психологическэу дэлэжьэнымрэ. Хущхъуэхэр къыщагъэсэбэпыр а узым къыщӏыгъу зэӏыхьэныгъэхэм щеӏэзэным дежщ: сабийм и къэгубжьыныгъэр щыхэхъуэм, езыр-езыру зэран зрищӏэжыну щытыкӏэ щихуэм, къытехьэныгъэ щиӏэм, «гиперактивнэ» щыхъум, и жей щызэӏыхьэм дежщ. Жагъуэ зэрыхъущи, мы зэманым щыӏэкъым аутизмыр зэрыщыту зыгъэкӏуэдыжыфын ӏэмал. Аутистическэ спектор зэӏыхьэныгъэр нэхъыфӏ щӏынымкӏэ абыхэм зэпымыууэ психологхэмрэ логопедхэмрэ ядэлэжьэн хуейщ, и зыӏыгъыкӏэри, и психологие щытыкӏэри зэпӏэзэрыту къэтэджын папщӏэ. Мыхьэнэшхуэ иӏэщ адэ-анэхэр а лэжьыгъэм жыджэру хэлэжьыхьынми. Апхуэдэ сабийхэр гъащӏэм хэзагъэу псэун папщӏэ унэми, абы хухэхауэ лажьэ купсэхэми, егъэджэныгъэ ӏуэхущӏапӏэхэми комплекснэ программэхэр яӏэу щадэлэжьапхъэщ.

— Ди республикэм сыт хуэдэ ӏуэхущӏапӏэ щыӏэхэр, апхуэдэ сабийхэм ядэлажьэу?

— Ди деж щыӏэщ аутизм зиӏэхэм ядэлажьэ медицинэ-ӏуэхущӏапӏэхэм я дохутыр психиатрхэр, нэгъуэщӏ ӏэщӏагъэрылажьэхэр. «Росинка» Купсэм, къапщтэмэ, апхуэдэ сабийхэм комплекснэу ядолажьэ логопедхэр, психологхэр, егъэджакӏуэхэр, деффектологхэр. Абыхэм апхуэдэ сабийхэм ядэлэжьэнымкӏэ зэманыщӏэм декӏу бгъэдыхьэкӏэщӏэхэр яӏэщ. Къапщтэмэ, аутизм зиӏэхэм псоми бгъэдыхьэкӏэ щхьэхуэ яӏэн хуейщ, щхьэж и лъэкӏыныгъэхэр здынэсым елъытауэ. Ауэ шыӏэныгъэшхуэ пхэлъу, къэхъукӏэ хъуныр къыбгурыӏуэу, сабийм пщӏэ хуэпщӏу ӏуэхум убгъэдыхьэпхъэщ.

— Апхуэдэ сабий зиӏэ унагъуэхэм щыпсэухэр дауэ абы зэрахущытыпхъэр?

— Абыхэм сабийхэм къыхузэрагъэпэщын хуейщ щытыкӏэ тынш: ӏэуэлъауэ макъхэр гъэмэщӏапхъэщ, нэху ӏейм, нэгъуэщӏ гуащӏагъ зыхэлъ щытыкӏэхэм хуэсакъыпхъэщ. Абыхэм зэпсэлъэныгъэ щадебгъэкӏуэкӏкӏэ, цӏыху куэд зыщӏэмыс пэшым деж ар щебгъэкӏуэкӏыпхъэщ. Зыгуэркӏэ пӏейтейуэ плъагъумэ, ар зыри здэщымыӏэ щӏыпӏэм пшэн хуейщ. Абыхэм псалъэуха кӏэщӏкӏэ, гурыӏуэгъуафӏэкӏэ уапсэлъапхъэщ. Жэуап къыуатынымкӏэ пӏалъэ етыпхъэщ, умыгъэгузавэу. Махуэ къэс хабзэ хэхахэр хуэбгъэбелджылыуэ абыхэм тету есэн хуейщ. Аутизм зиӏэ дэтхэнэри зыгуэркӏэ зэщхьми ахэр зэщхьэщокӏ, дэтхэнэми бгъэдыхьэкӏэ щхьэхуэ хуэныкъуэщ. Ауэ, ахэр социальнэ гъащӏэм тыншу хэзэгъэн хуейщи, ахэр къэзыухъуреихь дэтхэнэми къыдэлъытащ ар зэрыхъуныр.

— Упсэу!

Епсэлъар БОРЭНЫКЪУЭ Мадинэщ