Дунейр гъуазджэу зыхищIэт

Мэлыжьыхьым и 15-р къэрал куэдым щэнхабзэм и Дунейпсо Махуэу щагъэлъапIэ. Абы техуэу, щыгъуазэ фыхуэтщIыну дыхуейщ Къэрэшей-Черкесым щыщ адыгэхэм къытхэкIа сурэтыщI гъэщIэгъуэн МЭЗУКЪЭБЗ Хьэзрэт Умар и къуэм и къекIуэкIыкIам, лъэужьу къигъэнам. СурэтыщIым, жагъуэ зэрыхъущи, 2026 гъэм и щIышылэ мазэм и дунейр ихъуэжащ…

Хьэзрэт 1940 гъэм мазаем и 27-м Хьэбэз къуажэм къыщыхъуауэ щытащ. И сабиигъуэри и щIалэгъуэри абдежщ здекIуэкIар. Курыт еджапIэм нэгъуэщI сабийхэм, и къуэшшыпхъухэм яхуэдэу кIуэт, щIэныгъэ зригъэгъуэтт. Ауэ щIэныгъэм къинэмыщIауэ, щIалэ цIыкIум и гур гъуазджэми хуэпабгъэт. Апхуэдэу, езымрэ и къуэшхэмрэ сурэт тхыным дахьэх хъуащ. Сабийхэр жэщ псом, нэхулъэ къищIыху зыгуэрхэр ятхыу щысыфынут. ГъэщIэгъуэныр – жейри къатекIуэтэкъым, апхуэдизымкIэ а ятх сурэтхэм я дунейм хэпсэукIти. Хуэмурэ, я ныбжьыр нэхъ хэхъуэ хъу пэтми, Хьэзрэт и къуэшхэм сурэт тхыныр яIэщIэхуж хъуащ. Ауэ езым а Iуэхугъуэм и псэр къэгъазэ имыIэу ихьэхуагъэххэт…

Апхуэдэу 1960 гъэм курыт еджапIэр къыщиухым, щIалэр дзэ къулыкъум еувэлIащ. Ар къыщызэфIигъэкIым зэрысабий лъандэрэ зыщIэхъуэпса Iуэхум и гъащIэр ирипхыну мурад ищIри, 1965 гъэм Ростов къалэм дэт художественнэ училищэм щIыхьэри, абдеж театрально-декорационнэ IэщIагъэм хуеджащ икIи 1969 гъэм сурэтыщI-декоратор квалификацэр къыхуагъэфэщауи щытащ. ЕджапIэ нэужьым Хьэзрэт Къэрэшей-Черкес драмэ театрым сурэтыщIу пIалъэкIэ щылэжьащ. Зэман гуэр дэкIри, гумызагъэу щыт, зиужьыным щIэхъуэпс Мэзукъэбзыр Ленинград деж Мухинэ В.И. и цIэр зезыхьэ ищхьэ художественнопромышленнэ училищэми щIыхьэжащ. ИкIи абы илъэситхур къыщызэринэкIым, интерьерым и проект щIынымкIэ сурэтыщI квалификацэр 1976 гъэм зыIэщIигъыхьащ.

Дауи, Ленинград деж Хьэзрэт и курсэгъухэм нэхърэ куэдкIэ нэхъыжьт. Куэдым жаIэт ар «къыкIэрыхуауэ», е къеупщт «сыт иджы мы щIэныгъэм узэрыхуеижыр?» жэуэ. АрщхьэкIэ, дахагъэм зи псэр, зи гупсысэхэр хуеIэ щIалэр зыми едэIуакъым, ар зыщIэхъуэпсым ерыщу хуэкIуащ. Адыгэ щIалэр фIы дыдэу еджэт, икIи и щхьэр ипIыжын папщIэ зэпыу имыIэуи лажьэт. 1978 гъэм и хэку цIыкIум къэкIуэжагъэххэу, Ударнэ жылагъуэм и ГЭС-м «Энергию воды – в дар людям» паннор ирагъэщIауэ щытащ. Апхуэдэщ Мэзукъэбзым гъущIым къыхаIущIыкIыну итха витражхэр, нэгъуэщI паннохэри. ЖыIэ пхъэщи, Мэзукъэбз Хьэзрэт лъэныкъуэ куэдым хуэIэрыхуэ сурэтыщIхэм ящыщт: живописми, графикэми, IэпщIэлъапщIэми.

И IэдакъэщIэкI хъуа сурэтхэм я гугъу пщIымэ, Мэзукъэбзым портретхэри щIыуэпсри зэхуэдэу фIыуэ илъагъут. Апхуэдэу, абы и сурэтхэм ущеплъкIэ, ахэр зытрищIыкIам ещхь къудейуэ щыткъым, атIэ цIыхум и гукъыдэжри, щIыуэпс итхамэ – абы щыщыщIэ щытыкIэ гъэщIэгъуэнри зыхыбощIэ. ЩIыуэпсыр здытепщэ и сурэтхэм я дунейм уздыхашэ, мамыр щытыкIэ гуэррэ, гупсэхугъуэ къыуат. Портретхэращи, ахэр зытрищIыкIа цIыхур къэпцIыхужу щыт пэтми, ар лъэныкъуэ умыщIэ гуэркIэ къыпхузэлъыкъуэкIауэ къыпщохъу…

Мэзукъэбзым и IэдакъэщIэкI хъуа сурэтхэм яхуэдэщ: «Портрет Калмыкова Б.Б.», «Автопортрет», «Портрет дочери Беллы», «Утро в Архызе», «Озеро в горах», «К вершинам 1», «К вершинам 2», «К вечеру», «Бархатный полет», «Всадник», «Горец», «Аулы», «Зима в Черкесске», «Три единство», нэгъуэщI куэди. Къыхэгъэщыпхъэщи, 1969 гъэм щыщIэдзауэ Хьэзрэт гъэлъэгъуэныгъэ зэмылIэужьыгъэхэм хэт зэпыту къе кIуэкIащ. Апхуэдэщ Черкесск, Ставрополь, Краснодар, Махъачкъалэ, Дон-IутРостов, Грозный, Москва къалэхэм илъэс зэхуэмыдэхэм къыщызэрагъэпэща гъэлъэгъуэныгъэхэр. КъинэмыщIауэ, сурэтыщIым и IэдакъэщIэкI мымащIэ цIыху щхьэхуэхэм я уней зэхуэхьэсыныгъэхэм Урысейми, хамэ къэралхэми щахъумэ.

Мэзукъэбз Хьэзрэт пхъащIэ IэщIагъэми икъукIэ хуэIэзэт, хуэIэпщIэлъапщIэт. Апхуэдэу, «Меркурий» фирмэм унэлъащIэ хьэпшыпхэр ищIу, къыдигъэкIыу щыщIидзам, Хьэзрэт а Iуэхугъуэм и курыкупсэм хэтащ. «Аней», «Орхидея» художественнэ мебелым и проектым и авторыр Хьэзрэтт. Ар бжыгъэкIэрэ къыдагъэкIауэ, Москва къалэм деж дунейпсо гъэлъэгъуэныгъэм ипкъ иту увыпIэ лъаги къыхуагъэфэщауэ щытащ. КъинэмыщIауэ, гъуазджэм, пхъэм и щэхухэр куууэ зэрызригъэщIам къыхэкIыу 2015 гъэм абы реставрацэ лэжьыгъэхэр ирищIылIауэ щытащ 18 лIыщIыгъуэм ящIауэ щыта пасэрей унэлъащIэ комплектым.

Ар унагъуэм ноби адэм и фэеплъу щызэрахьэ. Мэзукъэбз Хьэзрэт и унагъуэм и гугъу пщIымэ, абы щхьэгъусэ къыхуэхъуауэ щытащ езым хуэдэу да хагъэмрэ гъуазджэмрэ псэкIэ зыхэзыщIэ Жухэ япхъу Земфирэ (Заремэ). Абыхэм пхъуитI — Белэрэ Дианэрэ — зэдапIащ. Ахэр ехъулIэныгъэхэр яIэу къалащхьэм экономикэм хуеджами, адэм и творческэ зэчийм ижь къащIихуащ. Абыхэм зэрысабий лъандэрэ сурэт тхыныр я щIасэт, художественнэ еджапIэри къаухащ. Белэ унагъуэри лэжьыгъэри зэдехьри, нобэкIэ псэм фIэфI Iуэхугъуэм хущIыхьэгъуэ щимыгъуэтыр нэхъыбэщ. Ауэ Дианэ зэман къыхудэхуэмэ, холстри, лэч зэмылIэужьыгъуэри, гуп сысэ гъэщIэгъуэнхэри и хьэзырщи, адэм зыми пимыщIу щыта сурэт тхыным зыхрегъэлъасэ. Щхьэгъусэми и пхъуитIми гуапу, нэхуу ягу илъщ ноби-ныжэби Хьэзрэт.

Ар цIыху щабэу, уэсми, уэшхми, хьэпщкIупщми дахагъэ хэзылъагъуэу щытауэщ я нэгу къызэрыщIэувэжыр… Адэм и фэеплъу къэна сурэт бжыгъэр унагъуэм хуэсакъыу зэрахьэ, атIэ дэтхэнэ сурэтми езым и хъыбар гъэщIэгъуэн, гукъэкIыж хуабэхэр пыщIащ.

ГЪУКIЭКЪУЛ Иринэ