Сыт щыгъуэ зэмани ди къуажэр къулеящ лэжьакIуэшхуэхэмкIэ, зи гуащIэ къабзэкIэ мэкъумэш хъызмэтыр, Iэщхъуныгъэр, ухуэныгъэр, промышленностыр, нэгъуэщI IэнатIэхэмрэ IэщIагъэхэмрэ езыгъэфIэкIуахэмкIэ… Псалъэм и жыIэгъуэкIэ, си хьэблэ къудейм дэса нанэхэр хиубыдащ зауэм пэ, зауэ, зауэнэужь лъэхъэнэ хьэлъэ дыдэхэм. Абыхэм я нэгу щIэкIащ гъаблэр, зауэм щыгъуэ щIытI къэзытIахэм яхэхуащ, абы гугъуехьу къахуихьар ягъэващ, мэкъумэш хъызмэтыр къэIэтыжыным гуащIэшхуэ хуагъэтIылъащ.
Бэшэчагъ къызэрымыкIуэ зыхэлъа ди хьэблэдэс нанэхэр ноби къытхэтым хуэдэу, IупщIу си нэгум щIэтщ: Къанлокъуэ Даду, Шыбзыхъуэ Ланэ, Хьэщкъуейхэ Хьэлимэтрэ Цацэрэ, ди нанэ Хьэтай Хьэбидэт, Дэбагъуэ Марусэ, Мэшэжь Зэржан сымэ. ГуащIэдэкIым и махуэщIым ехъулIэу, ТекIуэныгъэшхуэм и Махуэм хуэкIуэу, и гугъу фхуэсщIыну сыхуейт а нанэхэм ящыщ зым — Хэку зауэшхуэмрэ гуащIэдэкIымрэ я ветеран, зи гъащIэмрэ зи псэукIэмрэ щапхъэу къекIуэкIа Ашыбокъуэ (Хьэщкъуей) Хьэлимэт. Илъэс бжыгъэ текIыжащ пщIэшхуэ зиIа нанэм и дунейр зэрихъуэжрэ.
Псэужамэ, нэгъабэ илъэси 100 ирикъунут. Арами, Хьэлимэт (Уауэт псори дызэреджэр) зыцIыхуу щытахэм я нэгум ноби щIэтщ абы и теплъэ зэкIужыр — и щхьэр лъагэу Iэтауэ, и пкъыр захуэу иIыгъыу, къуацэ къызэкIуэкI IэлъэщI къуэлэн дахэр и дамэхэмкIэ еубгъуэкIауэ, абы щхьэфIэпхыкIыр мащIэу къыкIэщIэщу, гуфIэрейуэ щымытми, гуапагъэрэ губзыгъагъэрэ и плъэкIэ зэтеубыдам щиплъагъуэу… Апхуэдэщ си гукъэкIыжхэм Уауэ-нанэ зэрыхэтыр.
Хьэлимэт 1925 гъэм Жьакуэ къуажэм щыщ Хьэщкъуей Алий и унагъуэм къихъухьащ. ЗэхуэщIауэ зи къарукIэ псэу бынунагъуэшхуэр хиубыдащ «кулакыцIэ» зыфIащу зи унагъуэбжэр зыхузэхуащIахэм. Хьэлимэт и адэр колхозым и бригадирт, и адэ къуэш Исмел къызэрымыкIуэу гъукIэ Iэзэт, кIыщышхуэ игъэлажьэт. ЗэкъуэшитIым къаугъуея мылъкур зэуэзэпсэу трахри, тIури хьэпсэ ящIат. Алий бын гукъеуэм псэхупIэ къриттэкъыми, мыувыIэу къэралым и лIыщхьэхэм тхыгъэ яхуигъакIуэт. Хьэщкъуейхэ я унагъуэм насып гуэр яIэу къыщIэкIынти и зы тхыгъэм жэуап къыпэкIуэжащ. АтIэ, нэхъ ипэIуэкIэ узэIэбэкIыжмэ, Алий ирихьэлIауэ щытат къэралым и лIыщхьэхэм яхэта Калинин Михаил. IуэхугъуэшхуэкIэ дэIэпыкъуэгъу къыхуэхъуа адыгэ щIалэм абы псалъэ пэж къритат къыщхьэпэжыну. ИкIи, Калининым и Iэпэ зыщIэлъ, «Хьэщкъуейхэ я мылъкур къайтыжын» унафэмкIэ ар хуит къащIыжауэ щытащ.
Хьэлимэти къуажэ еджапIэр къиухат, губгъуэм щылажьэт, унагъуэми псэукIэ тэрэзым хуэкIуэн щIидзэжа къудейт Хэку зауэшхуэр ди щIыналъэм къыщынэсам. Езым и ныбжь бзылъхугъэхэм яхуэдэу, ар щIытI къэзытIхэм яхэту Беломечеткэ щылэжьащ. Зауэри иухри, аргуэру Хьэлимэт губгъуэм илэжьыхьыжащ, мэкъумэшым, Iэщым, жэм шыным, сыт хуэдэ лэжьыгъэми щымышынэу къуажэм и псэукIэр егъэфIэ кIуэным хуэлэжьащ. Нартыху гъэкIыным звенопашэу яхэтащ икIи ягуэщIа лэжьыгъэфIым къыпэкIуэу, колхозым и бригадир, Хьэлимэт и адэ Алий Москва ВДНХ-м ягъэкIуауэ щытащ. КъарукIэ зэрылэжьам къинэмыщIауэ, Хьэлимэт хуабжьу гурыхуэт, акъыл жант. БзиплIкIэ уэрсэру псалъэт. ФIы дыдэу игъэшэрыуэт урысыбзэри, абазэбзэри, къэрэшеибзэри, зыпищI щымыIэу фIыщэу илъагъут и анэдэлъхубзэр. Ари жытIэнщи, зэрыцIыкIурэ диным пыщIауэ къэтэджати, нэмэз уахътитхур зэи блигъэкIтэкъым.
Хьэлимэт и гъащIэ псор гуащIафIэу ирихьэкIащ. Ауэ, бзылъхугъэ насыпыр абы и натIэ хъуакъым. И гум мыкIыжын дыркъуэу къытенащ и япэ щIалэ цIыкIур иджыри сабий дыдэу дунейм зэрехыжар. Нэхъ гукъутэжт ар игъеижынуи, щIилъхьэжынуи лъэкIыныгъэ зэримыIар. Анэ гукъеуэм зи гур ириудауэ къэна Хьэлимэт нэгъуэщI зы гугъуехьми къызэрыримыгъэкIуэтынур шэчыншэт. Апхуэдэуи хъуащ. И гукъеуэр лэжьыгъэкIэ зыщигъэгъупщэныр IэмалыфIу къигъуэтауэ илъытэу, сыт хуэдэ Iуэхуми зрипщытт. Фермэм жэмышу илъэс 15-кIэ щылэжьащ. ИужькIэ, и адэм и унафэкIэ, сабий бжыгъэ зиIэу щхьэгъусэншэу къэна, Инжыджышхуэ къуажэм щыщ Ашыбокъуэхэ я лIым дагъэкIуащ. Езым нэхърэ куэдкIэ нэхъыжьым ирата пэтми, Хьэлимэт унагъуэм зригъэзагъэри, и щхьэгъусэм пщIэ хуищIу, абы и бынхэри езым ейм хуэдэу ипIыным пэрыуващ. Езыми хъыджэбз цIыкIу — Хьэбибэ къыхуэхъуащ.
И сабий закъуэр илъэситху хъуа къудейуэ, Хьэлимэт и щхьэгъусэр дунейм щехыжым, Хьэбибэ и Iэпэр иIыгъыу Уауэ и адэжь лъахэм къигъэзэжащ. Иджы щIэпсэун иIэти, и бгыр щIикъузэри, и хъыджэбз закъуэр ипIащ. Мыбдежми жыIэпхъэщ Хьэли мэт зыхэса лъэпкъым нэмыплъ къызэрырамытар, Хьэбибэ къыдалъхуахэм IэщIыб зэрамыщIар. Псэун яублащ кърата жэмыжь закъуэм фIэкI якъуэмылъу. Ари ищэжри, зы унэжь цIыкIу къуажэм къыщищэхуащ. Уэнжакъ тэрэз зимыIэ, псыр къызыпхыж, щхьэгъубжэ къудей зыхэмыт унэжь цIыкIум щIэтIысхьащ зэанэзэпхъур. Апщыгъуэм къызэрымыкIуэу щIэгъэкъуэн къахуэхъуащ Хьэбэз совхозым и унафэщIу тета Арэшыкъуэ Къанщауэ.
«Си анэм жиIэжу зэрыщытамкIэ, — игу къегъэкIыж Хьэбибэ, — Жьакуэ къуажэ сабий IыгъыпIэм Къанщауэ къэкIуауэ, уэшхышхуэ кърикIыхыу къыхэхуат. СахуэмыгъэувыIэу сэри сызэщыджэу сыгъти, Къанщауэ гу къыслъитэри, апхуэдизу сыщIэгъым и щхьэусыгъуэм щIэупщIащ. «Унащхьэ къыпхыжым мамэ шынакъ щIигъэувакъыми, пIэр игъэфынущ, аращ сыщIэгъыр», — жесIауэ жаIэж». Сабийм жиIар зи гум хыхьа унафэщIым Iуэхур зытет дыдэр зэхигъэкIри, унэжь цIыкIум и унащхьэр хузэригъэхъуэкIат, пщIантIэм гъущалъэ бэкхъ цIыкIуи худащIыхьат. Къанщауэ и фIыщIэр Хьэлимэт псэухукIэ зэи игъэкIуэдакъым икIи Хьэбиби ар нобэр къыздэсым зыщигъэгъупщэкъым. Хьэлимэт тезухуа тхыгъэмкIэ, абы и гъащIэ гъуэгуанэм ауэ мащIэ дыдэу фыхэзгъэплъа къудейщ.
Сыт хуэдиз хъыбар хужыпIэфыну къанэрэ иджыри! Зи нэIэм дыщIэту дыкъэтэджа нанэ цIыкIум и ущие, и чэнджэщ куэд иджырэ къыздэсым хьэблэм дигу къокIыж. Псом хуэмыдэу, жьэрымэ къыщетхьэкIкIэ тфIэфIт абы дыуэ зэрытрищIэм дедэIуну. Диным гукIи псэкIи пыщIауэ къэгъуэгурыкIуа нанэм зэи КъурIэныр и пIэщхьагъым щIихтэкъым, дин хабзэхэр зэрихьэт, икIи фIыуэ игъэзащIэт. Дахэ дыдэу зэчыр жиIэу зэрыщытам щыгъуазэт гъунэгъу къуажэхэм щыпсэухэри, уеблэмэ «зэчыр еджэ бзылъхугъэм папщIэ сыкъэкIуащи аращ» жызыIэу лIэныгъэм къекIуалIи къахэкIт. Апхуэдэт ди Уауэ цIыкIу. Сытым хуэдэу IэпщIэлъапщIэт езыр! Дэрбзэр Iэзэт, афэ вакъэ, мест, хъурыфэ пыIэ, упщIэм къыхэщIыкIа джэдыгухэр, пыIэхэр Iэрыхуэу ищIт, ахэр бэяукIэ ириIэжт, зым ейми емыщхьу.
Еджэныр зэи IэщIыб ищIтэкъым. Акъыл жан зэриIэм къыхэкIкIэ, щIиджыкIа тхылъи 101-м къыпхутепсэлъыхьыфынут, жыIэгъуэ щхьэхуэхэр къыхигъэбелджылыкIыу. И ныбжьыр илъэс 75-рэ ирикъуат хьэрыпыбзэмкIэ еджэфу зыщригъэсам. Апщыгъуэми КъурIэныр зэуэ щIиджыкIат, итыр гукIэ ицIыхут. Аргуэру зы Iуэхугъуэ къыхэзгъэщыжынщ. Нанэ гурыхуэ цIыкIур адыгэ газетым къатхэ зэпытт. Езыр зыщIэлъ пэшым и блыным кIэрылът газетым къытехуа тхыгъэ щхьэхуэхэр — къуажэдэсхэм, и Iыхьлыхэм ятеухуахэр, я сурэтхэри къыхэгъэжауэ зэрихьэт. Зэрихьа газетхэм ящыщ зым Хьэлимэт езым и Iэдакъэ къыщIэкIа тхыгъэ кIапэ цIыкIуи яхэтт. Абы мыпхуэдэу итт: «ФIыгъуэу щыIэ псори Алыхьым зыхуищIэн редакцэм и лэжьакIуэхэ! СызэрыцIыкIу лъандэрэ къесхьэкIа псалъэ Iущхэр сэркIэ гъуэгу гъуэмылэщ, уасэ зимыIэ мылъкущ. АбыкIэ фэри сывдогуашэ…» — апхуэдэу къригъажьэт и тхыгъэр.
И гъащIэ псом зэхуихьэса псалъэжьхэр къритхэкIт. — Ди анэр жэщкIэ зэрыгъыр сцIыхут, ауэ зэи зызигъэлъагъутэкъым, тхьэусыхэтэкъым, зыми хуэгубжьтэкъым. «ЗыщIыпIэ ущIыхьауэ, уи IэфракIэр къыдомышей, псалъэ лей жомыIэ, уздэкIуам укъыщымынэ», — апхуэдэ ущиехэм сыщIипIыкIащ. И закъуэпцIинэ сригъэджащ. Монголием, Санкт-Петербург, Москва, нэгъуэщI къалэхэми сигъэкIуэн лъэкIащ. ХузэфIэкIыр къимыгъанэу къысхуищIащ», — унагъуэ насыпыфIэ хъуа Хьэбибэ и анэм хуэарэзыуэ игу къегъэкIыж. И пэжыпIэкIэ, а гугъуехь псори Хьэлимэт щIигуэщIар и сабий закъуэм и насыпрат…
ХЬЭТАЙ Мадинэ
Больше на Черкес хэку
Подпишитесь, чтобы получать последние записи по электронной почте.
