Адыгэр зэрыгушхуэ бзылъхугъищ

Хьэбэз район библиотекэм и лэжьакIуэхэм тхьэмахуэ кIуам Iуэху дахэ ялэжьащ. Бзылъхугъэхэм я Дунейпсо Махуэм ирагъэхъулIэри, «ГуащIэдэкIым къыхэкIа щIыхь» фIэщауэ дауэдапщэ гуапэ ирагъэкIуэкIащ, зи лэжьэкIэфIкIэ щапхъэгъэлъагъуэ, адыгэр дызэрыгушхуэ бзылъхугъищым — Ленин и орденым и кавалерхэу ДЫГЪУЖЬ Мэржан, ДЗЭГЪЭЩТОКЪУЭ Лыхуэ, «Знак Почета» орденыр зиIэ КIЭМРЫГУ Чэмилэт сымэ ятеухуауэ.

ГукъэкIыж пшыхьым хэтащ икIи къыщыпсэлъащ Хъумэрэ къуажэм и ефэнды Дыгъужь Барэсбий, хьэбэздэс нэхъыжьыфIхэу Хьэкъунхэ Мухьэмэдрэ, Назиррэ, Мысрокъуэ Щэмел сымэ, дауэдапщэр къызыхуаIэтахэм я Iыхьлыхэр, щэнхабзэм и лэжьакIуэхэр, адыгэ телевиденэмрэ газетымрэ я журналистхэр. Iуэхур нэгъэсауэ фIыуэ ирагъэкIуэкIащ библиотекэм и унафэщI Дэбагъуэ Фатимэрэ цIыхухэм Iуэхутхьэбзэ яхуэщIэнымкIэ и къудамэм и унафэщI КIытIэ Сэтэнейрэ. Лъэпкъ къэс иIэщ зэрыин, гъуазэ хуэхъу цIыху щыпкъэхэр. Апхуэдэ нэрыбгэхэр мыпсэужу щытми, IуэхуфIу ящIар, псалъэ пэжу жаIар фэеплъ нэхуу цIыхугум къонэ. Мэржани, Лыхуи, Чэмилэти я къекIуэкIыкIар къанэ щымыIэу къыпхуетхэкIынукъым, нэхъыбэ яхужыпIэхукIи я пщIэм нэхъ зыкъиIэтынукъым, сыту жыпIэмэ, абыхэм я щхьэр ягъэлъэпIэжащ я IэпщитI гуащIэм къихьа лэжьыгъэ купщIафIэхэмкIэ, я цIыху хэтыкIамкIэ, гъащIэм и къэгъэшыпIэхэм дэхъуу, зауэнэужь илъэс гугъухэм пхыкIыфу зэрыщытамкIэ.

ДЗЭГЪЭЩТОКЪУЭ Лыхуэ — ар Хьэбэз районми, хэгъуэгуми зымыцIыху щыпсэууэ къыщIэкIынкъым. Губгъуэ лэжьыгъэм зэрыцIыкIу лъандэрэ епхауэ къекIуэкIа, звеном и пашэу щыта а бзылъхугъэр 1898 гъэм къихъухьащ Хьэбэз дэс ДыщэкI Хьуд и унагъуэм. Ар щытащ хэти бгъэдыхьэкIэ хэха къыхуэзыгъуэтыфу, псэемыблэжу, и гуащIэмрэ и адыгагъэмрэкIэ къуажэдэсхэм пщIэ захуригъэщIыфу. Псоми къыхагъэщт Лыхуэ мэкъумэш лэжьыгъэм щыхэта илъэсхэм къэкIыгъэ бэв кърахьэлIэжу, нартыхури, хури, сэхуранри щIым бэгъуауэ къытрахыу зэрыщытар. Iэмал щыIакъым абы и гуащIэдэкI ехъулIэныгъэхэр лъэужьыншэу къэнэну. Къэрал унафэщIхэм Дзэгъэщтокъуэм къыхуагъэфэщахэм ящыщщ Ленин и орденыр.

— Жагъуэ зэрыхъущи, Лыхуэ Дзэгъэщтокъуэхэ бын щигъуэтакъым. Ауэ, зэрытщIэжщи, XX лIыщIыгъуэм и 30 гъэхэм совет властым и унафэкIэ колхозхэр къагъэщIын щыщIадзэм, Лыхуэ абы яхыхьэри, жьы хъухукIэ цIыхубэм хуэлажьэу псэуащ. Ар звенопашэ щащIым, нартыхумрэ семышкIэмрэ нэхъ зритри, лэжьыгъэм и бэвагъыр нэрылъагъуу хигъэхъуащ. Колхозым къинэмыщIауэ, къуажэ советым и Iуэхухэм хэлэжьыхькIэрэ, депутату щыткIэрэ, жылагъуэр зыгъэпIейтей упщIэхэр абы зэфIихт. Хуабжьу бзылъхугъэ жант, пщIэрэ щIыхьрэ и къуажэм щиIэт. АтIэ, Лыхуэ бын иIэтэкъыми, и дэлъхум и пхъур сабийуэ иратри ирагъэпIащ. Ар гъуэгум кърикIуэу щалъагъукIэ, уэрамым тетхэм зэуэ щым защIт, зэрыфIэлIыкIыр къагъэлъагъуэу, — Хьэбэз районым и жылагъуэ Советым хэт Мысрокъуэ Щэмел Лыхуэ хуэгъэзауэ гъэщIэгъуэну зыщыгъуазэм къытепсэлъыхьащ. Зы цIыхуи урихьэлIэнукъым, сыт хуэдэ щхьэусыгъуи ирехъу, къэзылъхуа и анэм пэIэщIэ хъуа нэужь, ар игу къэмыкIыу, псэкIэ хущымыщIэу къыщынэ. А псоми ущыцIыкIум деж щIагъуэ уегупсыскъым, ауэ балигъ узэрыхъуу къыбгуроIуэж, тобэ къыбохьыжри, укъэзылъхуам нэхърэ нэхъ лъапIэ зэгуэрми зэрыуимыIари, зэрыуимыIэнури къыбощтэж. Анэращ жэщ-махуэ имыIэу къыптемыплъэкъукIыу узыпIыр, лъэпкъыбзэр къыпIурызылъхьэр, зи щIыб къыпхуэзымыгъазэр. Арагъэнщ адыгэхэм анэр нэм щIыхуагъадэри. — Япэрауэ, фIыщIэ яхуэсщIыну сыхуейщ мы Iуэхур къехьэжьэнымрэ егъэкIуэкIынымрэ мычэму хэлэжьыхьа район библиотекэми, щэнхабзэм и лэжьакIуэхэми. Си анэр Жьакуэ дэс Шыбзыхъуэхэ ящыщщ. Ар къыщыхъуар 1933 гъэм фокIадэм и 8-ращ. Пасэ дыдэу ибэу къыщынэм, и анэ дэлъху Уэзрокъуэ Мысхьуд ипIыжащ. Iэджэри къызжиIэжт абы и Iэпэр иIыгъыу 1940 гъэм япэ классым зэришауэ щытар. И анэ дэлъхум и унагъуэм абы щигъуэтащ гъэсэныгъэ дахэ. Хэку зауэшхуэр къыщежьам ди анэм япэ классыр къиуха къудейти, нэхъыжьхэм ягуэувэри, совхоз губгъуэм итхэм хьэцэпэцэ къэкIыгъэхэр ядыIуихыжащ. 1951 гъэм ди анэм унагъуэ дищIащ ди адэ КIэмрыгу Уэлий. Абыхэм къащIэхъуащ зы къуэрэ пхъуитхурэ. Мамэ IэдэбыфIэт, зэтеубыдат, цIыхугъэшхуэ зыхэлът. Зэи зэхэпхынутэкъым абы и макъыр Iэтауэ псалъэу е щIыкIэншэу дыхьэшхыу. Си шыпхъухэмрэ сэрэ абы тхуида бостейхэрат тщыгъыр. Сытым хуэдэу дахэу уэрэд жиIэрэт, сурэт итхрэт! — Мэкъуауэ Светэ дыгъэм пилъыту иIа, фIыщэу илъагъуу ноби и гум щигъафIэ и анэ КIэмрыгу Чэмилэт теухуа гукъэкIыж гуапэхэмкIэ щигъэзэжым, къедэIухэм ягу къызэфIигъэнащ, апхуэдэ нэрыбгэ адыгэм къызэрытхэтам иригушхуэу.

КIЭМРЫГУ Чэмилэт и гуащIэдэкIым уриплъэжмэ, абы 1960 гъэм Хьэбэз дэт чырбышыщI заводым лэжьэн щыщIидзащ чырбышгъэжу. АпхуэдизкIэ а заводым и кIуэцIыр пщтырти, уи пэ щIэпшиефтэкъым, дапхуэдизу умыбэшэчми, лэжьыгъэм гугъу уригъэхьт. ЗэрыжаIэжымкIэ, Чэмилэт еш зымыщIэ гуащIэрылажьэу зэрыщытам ищIыIужу, абы Iэзэгъуэ хэлът зи тэмакъ, зи щхьэ узхэр сабынрэ псы хуабэрэкIэ ишытIэурэ игъэхъужыфу.

ЕхъулIэныгъэ ин дыдэхэр къэзыгъэлъэгъуа мы бзылъхугъэм и лэжьыгъэм къыпэкIуащ къэралым къыхуигъэфэща нагъыщэ инхэр: «Знак Почета» орденыр (1971 гъэм), «Коммунистическэ гуащIэдэкIым и ударницэ» (1985 гъэм), социалистическэ зэхьэзэхуэм тIэунейрэ щытекIуащ (1976, 1978 гъэхэм), «ГуащIэдэкIым и ветеран» цIэр 1983 гъэм къыфIащащ. Адыгэпхъу пажэу а махуэм ягу къагъэкIыжахэм ящыщщ Социалистическэ ГуащIэдэкIым и ЛIыхъужь, фIамыщI промышленностым и лэжьакIуэшхуэ ДЫГЪУЖЬ Мэржан. Абы, бзылъхугъэхэм я Дунейпсо Махуэм ехъулIэу, 1960 гъэм гъатхэпэм и 7-м СССР-м и Ищхьэ Советым и Президиумым и УнафэкIэ лIыхъужьыцIэр къыфIащащ икIи Ленин и орденымрэ «Серп и молот» дыщэ медалымрэ къыхуагъэфэщащ.

Фигу къэдгъэкIыжынщи, Мэржан къызэралъхурэ илъэси 100 ирикъуащ нэгъабэ шыщхьэIум и 28-м. — Псэр къабзэмэ, цIыхури дахэщ. Нобэ къэтIэта Iуэхум наIуэ къытхуещI ди лъэпкъым и узэщIакIуэ Къэзэнокъуэ Жэбагъы къыдитауэ щыта чэнджэщыр зэрыдгъэзащIэр. ДифI догъэлъапIэ! ЗифI зыгъэлъапIэр а игъэлъапIэм тепсэлъыхьурэ, езыри нэхъыфIыж мэхъу. Ставрополь крайм дыщыхэтами, Черкес автоном областу дыщыщытами Хъумэрэ къуажэм къыщхьэщыт бгыхэм деж гъэсыныр — фIамыщIыр жыджэру къыщыщIахт. Нобэ шахтхэр лэжьэжкъыми, а бгыхэр зэпэгъуаниблу къэнащ.

Дэнэ къуэладжэ удэмыхьэми, джабэхэм къызэрелъэщIэха «породэ» гъэсын лIэужьыгъуэхэм уащыхуозэ. Интеллигенцэм щIэныгъэ къыщIыдитар цIыху къызэрыгуэкIхэм дакъыщхьэщыжын, дащхьэпэн папщIэщ. Дэращ псори зэлъытар. Нобэ дифI дгъэлъапIэкIэрэ, зыхуэфащэхэр дигу къэдгъэкIыжкIэрэ, ди гъуэгу къыдогъэунэхуж, зи гугъу тщIы бзылъхугъэ хъарзынэхэм я нэхум зытедгъащIэурэ. Тхьэм къыдигъэхъулIэмэ, мурадыфIхэр худиIэщ Мэржан тхьэмыщкIэ.

Фэеплъ мывэ хуэтщIыну догузавэ, абыкIэ щIэгъэкъуэн къытхуэхъуфынухэм я бжэхэм дытоуIуэ, детIысэхкъым. Мэржан зейр Хъумэрэкъым, ар зи гушхуапIэр адыгэ лъэпкъымрэ Урысей Федерацэмрэщ. Ар фэри фIыщэу къывгуроIуэри, дяпэ ищахэм адэкIи гулъытэ яхудигъэщI, — жиIащ КъЧР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ Дыгъужь Барэсбий.

Мыри жыIэпхъэщи, тхакIуэ цIэрыIуэ Дыгъужь Къурмэн и усэхэр, очеркхэр, рассказхэр, поэмэхэр, повестхэр, письмохэр, теплъэхэр зэхуэхьэсауэ Барэсбий 2020 гъэм томих хъууэ къыдигъэкIа тхылъыр библиотекэм тыгъэ яхуищIащ. ГукъэкIыж пшыхьым хэтмэ и гуапэу а махуэм къеблэгъащ Мэржан и шыпхъу нэхъыжь ФатIий ипхъу, хьэбэздэс Мэремыкъуэ Хьэлимэти. Абы иджыр къыздэсым щыгъупщэжкъым Мэржан и лэжьэгъуэ пIалъэр иухауэ шахтым къызэрыщIэкIыжым еплъыну кIэлъежьэу зэрыщытари, вагоныр щIы щIагъым дамэкIэ къыщIихужу и нитIкIэ зэрилъэгъуари.

— ЕджапIэм сыкъыщикIыжкIэ, унэм семыкIуэлIэж щIыкIэ, Мэржан шахт сабэм и нэкIур исеяуэ къызэрыкIуэжынур си гум илъти, къуэкIийм сыдыхьэурэ псы къыхудэсхт, къэсыжмэ зэрызигъэкъэбзэжыным хуэдэу. И къуэмрэ езымрэ тпэгъунэгъуу къыщыкуэшыжами унагъуэ IуэхухэмкIэ сэрат дэIэпыкъуэгъуу яIэр. Медалхэр къратыну Москва щыкIуа махуэри IупщIу сощIэж. «Зэ къэкIуэжу и нагъыщэхэр хэлъу слъэгъуащэрэт», жысIэт. Си анэ шыпхъур къалащхьэм парт съездым ирагъэблэгъауэ Пахмутовэ Александрэ ныбжьэгъу къыхуэхъури, зыкъомрэ письмо къыхуитхащ къыщIэупщIэу, и деж хьэщIапIэ ириджэу, — Хьэлимэт и гуапэу къызэхуэсахэм яхъуэжащ и цIыкIущхьэм епхауэ Мэржан игу къыхуигъэкIыжхэмкIэ.

Фэеплъ дауэдапщэр я уэрэд гухэхъуэхэмкIэ ягъэдэхащ Къэрэшей-Черкесымрэ Адыгэ Республикэмрэ щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ Жумай Алийрэ, адыгэ макъамэ IэмэпсымэхэмкIэ «Вагъуэбэ» ансамблым хэт Сонэ Самирэрэ.

ЛЫХЬ Тимур