«Адыгэбзэр си етIуанэ анэдэлъхубзэу къызолъытэ»

ЧЫКЪУЭ Нурбий ЗэIудин и къуэр къэхъуащ 1958 гъэм мэлыжьыхьым и 25-м. Къиухащ Ставрополь политехническэ институтыр, Баку дэта ищхьэ парт еджапIэр. Лэжьэн иублащ Таганрог деж гъавэIухыж машинэхэмкIэ щыIэ конструктор бюро нэхъыщхьэм и инженеру. 1980-1981 гъэхэм Совет Армэм къулыкъур щрихьэкIащ. ИтIанэ мастеру Iуэху щищIащ Хьэбэз дэта «Микрокомпонент» заводым и IэмэпсымэщI участкэм. 1985-1988 гъэхэм щытащ КПСС-м и Хьэбэз райкомым и идеологическэ къудамэм и унафэщIу. 2008 гъэм трагъыхьащ Къэрэшей-Черкес Республикэм и Президентым и Администрацэм и унафэщIым и къуэдзэу, 2013 гъэм – Къэрэшей-Черкесым и Iэтащхьэм и чэнджэщэгъуу. 2015 гъэ лъандэрэ мэлажьэ «Центр социального обслуживания населения» республикэ бюджет къулыкъущIапIэм и директору.

ЕхъулIэныгъэхэр Нурбий ауэ сытми насып джэшу къытелъалъэкъым, ахэр къапокIуэ и щIэныгъэмрэ и гъащIэ зэхэщIыкI инымрэ.

— Нурбий, уэрэ сэрэ илъэс бжыгъэкIэ дыщызэдэлэжьащ «Микрокомпонент» Хьэбэз заводым, уэ — IэмэпсымэщI участкэм уримастеру, сэ — жырхэр зыпсыхь термисту. Сыт хуэдэ гукъэкIыжхэр къыпхуигъэна а гъащIэ Iыхьэм? Сыт хуэдэ зэхэщIыкI бгъуэта, икIи ар дауэ къэбгъэсэбэпыжа?

 — Пэжщ, «Микрокомпонент» (иужькIэ – «Виток») Хьэбэз заводым и IэмэпсымэщI участкэм уэрэ сэрэ нэIуасэ дыщызэхуэхъуащ. Сыгъуэщэнкъым апхуэдэу жысIэмэ: Хьэбэз районым и цIыхухэм я зэхуэдитIым нэблагъэр щылажьэт а завод иным. Жьакуэ къыщегъэжьауэ Малый Зеленчук нэгъунэ кърашурэ цIыхухэр автобускIэ лэжьапIэм къашэт. Завод къызэрымыкIуэм и директору илъэс куэдкIэ щытащ Даур СулътIан. Уэрэ сэрэ ди унагъуэм хуэдэ тхуэхъуа IэмэпсымэщI участкэм и гугъу тщIымэ, нэхъапэ щIыкIэ абы и унафэщIу щытащ Къущхьэ Юрэ, ар слесару кIуэжа нэужь – Акъ Эльбэ. Мы предприятэм сыщылэжьа зэманыр фIы защIэкIэ сигу къинэжащ… IэмэпсымэщI участкэр сыт хуэдэ предприятэми и Iыхьэ нэхъыщхьэщ. Мыбдежым щащI пресс-формэхэр, штампхэр, нэгъуэщI Iэмэпсымэхэр хэмыту, заводым и продукцэр къыхущIэгъэкIынукъым. Зи Iуэхум нэгъэсауэ, фIы дыдэу хэзыщIыкI IэщIагъэлIхэу сигу къинэжащ слесарь IэмэпсымэщIхэу Къущхьэ Юрэ, Мыщхъуэжь Робинзон, Быж Георгий, Щохъужь Мухьэрбий, токархэу Абидокъуэ Хьэмзэт, Къмыщ Талий, гъущIхэр зытхъунщIхэу (шлифовщики) Мамхэгъ Зэуал, Щохъужь Мухьэрбий и къуэш нэхъыщIэ Мыхъутар, Есэнхэ РэIуфрэ Къэрэбитрэ, нэгъуэщIхэи. Жагъуэ зэрыхъущи, мы къедбжэкIахэм ящыщ куэд псэужкъым… Уэри термист Iэзэу ущытащ, Хьэтызэ. Участкэм и унафэщIри, мастерхэри, къызэрыкIуэ лэжьакIуэхэри уи деж термичкэм ныщIыхьэт пресс-формэхэр, штампхэр, нэгъуэщI Iэмэпсымэхэр зэрапсыхьыну щIыкIэм ипкъ иту къочэнджэщын папщIэ. СощIэж Iэмэпсымэхэр къызыхахыну гъущI цIынэр бгъэжьэн папщIэ (отжиг), усакъыпэурэ хьэкум зэрибгъэувэр, Iэмэпсымэ хьэзырхэр мафIэ гуащIэм къыхэпхыжу, псэ яIутым хуэдэу уапсалъэурэ («фымыгузавэ, фыкъэмычэ, фымыш…»), псым, итIанэ дагъэм хэбгъэупщӀыӀухьыжурэ зэрыппсыхьыр. Сэри абдежым сесащ цIыхухэм сагурыIуэу, жэуаплыгъэ схэлъу, Iуэхум и къыпэкIуэныгъэр нэхъыфI зэрыхъунум сыхущIэкъуу. Ахэр дапщэщи узыхуэныкъуэжыну фIыгъуэщ.

— Комсомол, парт къулыкъу хэм узэрыщылэжьам сыт къыуитар?

— Заводым срашри, ВЛКСМ-м и Хьэбэз райкомым сыIуагъыхьащ. Абы мазитху сыщылэжьа нэужь, сагъэкIуащ «Елбыргъэн» совхозым и профсоюз организацэм. Илъэс 25-рэ срикъуатэкъым КПСС-м и Хьэбэз райкомым пропагандэмрэ агитацэмрэкIэ и къудамэм нэхъапэ щIыкIэ и инструктору, итIанэ — и унафэщIу сыщытрагъыхьам. Си адэ ЗэIудин Псэбыдэ и къуэр илъэс 45-м щIигъукIэ бригадиру, управляющэу колхозым, итIанэ совхозым гугъу зыщригъэхьащ. Я IэпщIэлъапщIагъэмкIэ, лэжьыгъэм зэрыбгъэдыхьэ жэуаплыгъэмкIэ абы и дежкIэ щапхъэу щытащ Темыр Умаррэ Iэзэ Нарычрэ. Сэ иужькIэ куэдрэ сапэщIэхуащ СССР-м и къэрал унафэщI зэхуэмыдэхэм, ауэ Темыр Умаррэ Iэзэ Нарычрэ яхуэдэ абыхэм яхэслъэгъуакъым. Комсомол, парт, профсоюз лэжьыгъэм сызэрыхэтам гъащIэ зэхэщIыкI ин къызитащ. Псом япэу, сригъэсащ цIыхухэм садэлажьэу, абыхэм я щIэныгъэхэмрэ лъэкIыныгъэхэмрэ къэрал къалэнхэр гъэзэщIэным хузэзгъэуIуу, хуэзунэтIу. ЦIыхухэм уадэлэжьэн папщIэ, ахэр фIыуэ плъагъун, абыхэм пщIэ яхуэпщIын хуейщ. Убзаджэмэ, ущхьэзыфIэфIмэ, угулъытэншэмэ, уIэрыгуэтхъмэ, Iуэхум зыри къыпэкIуэнукъым. Сыт хуэдэ лэжьыгъэри IэлъэмыкIуэ хъунущ.

— МащIэу къытхутеувыIэ Баку ищхьэ парт еджапIэм ущыщIэса лъэхъэнэм. Апщыгъуэм гъэщIэгъуэн куэд къэхъуат. ЩыIат зэпэщIэтыныгъэ ткIий…

— 1988-1990 гъэхэм КПСС-м и Ставрополь крайкомым сигъакIуэри, сыщеджащ КПСС-м и Баку ищхьэ парт еджапIэм. Зы курскIэ си япэ иту еджащ ВЛКСМ-м и Хьэбэз райкомым и япэ секретару, ВЛКСМ-м и обкомым и секретару, КПСС-м и Черкесск къалэ комитетым и секретару щыта Братхэ Галинэ. ИужькIэ абы унагъуэ дищIащ езым къыдеджа, Нагорнэ Карабахым щыщ Арутюнян Сергей, иджы ахэр Саратов щопсэу. ИтIанэ нэкIуащ иужькIэ экономикэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор хъуа Хьэщкъуей СулътIан. Сыт жысIэфынур а лъэхъэнэм теухуауэ? Ар лъэпкъ щхьэзыфIэфIагъ щIэгъэщхъуам, хъунщIэным, лыгъэ дзыным я лъэхъэнэт жысIэмэ, зыри жызмыIагъэххэм хуэдэщ. Ауэ сытми зыри къэхъукъым. Ахэр псори къапэкIуащ къэралым и унафэщIхэм апщыгъуэм къагъэхъуа идеологическэ мыхъумыщIагъэшхуэхэм. А зэрыхьзэрийм, пыIэзэфIэхь гужьеигъуэм набдзэгубдзаплъэу кIэлъыплъым гу лъимытэнкIэ Iэмал иIэтэкъым СССР-р кIуэдыжыгъуэ гъуэгум зэрытеувам.

— Нурбий, уэ зы зэман гуэркIэ унафэ хуэпщIащ «Гуманитар, социальнэ къэхутэныгъэхэм я Купсэм». Сытыт ар къызыхуэгъэщIар, сыт хуэдэ Iуэхухэр зэфIихрэт?

— Гуманитар, социальнэ къэхутэныгъэхэм я Купсэм, псом япэрауэ, зэхигъэкIт икIи игъэбелджылыт Къэрэшей-Черкесым и лъэпкъ зэхущытыкIэхэр, къигъуэтт ахэр егъэфIэкIуа зэрыхъуну Iэмалхэр. Урысей Федерацэм и Президентым и Полномочнэ лIыкIуэу Ищхъэрэ федеральнэ хэгъуэгум (СКФО-м) щыIэм и аппаратым къыбгъэдэкI лъэIухэмкIэ къэхутэныгъэхэр едгъэкIуэкIт…

— Нурбий, къытхутеувыIэ «Центр социального обслуживания населения» къэрал бюджет къулыкъущIапIэм уи унафэм щIэту иригъэкIуэкI лэжьыгъэм. ЦIыху дапщэ фи деж щылажьэрэ? Фи дэIэпыкъуныгъэм нэрыбгэ дапщэ къызэщIевгъэубыдэрэ?

— Илъэси 10 хъуауэ сыздэлажьэ «Центр социального обслуживания населения» къэрал бюджет къулыкъущIапIэр зи ныбжь хэкIуэтахэм, балигъ хъуа цIыху, ныкъуэдыкъуэгъ зытелъхэм социальнэ и лъэныкъуэкIэ ядэIэпыкъун щхьэкIэ къызэрагъэпэщащ. Ди къулыкъухэр щолажьэ республикэм и район, къалэ псоми икIи мэхъу унагъуэм деж цIыхур зыхуэныкъуэм здыхуагъазэ къудамэ 20. Абыхэм я лэжьакIуэхэр ди нэIэм щIэт цIыхухэм я унэхэм макIуэри Iэмал зэхуэмыдэхэмкIэ ядоIэпыкъу: я пэшхэр хузэлъыIуах, яшхын хуагъэхьэзыр, ерыскъыхэкIхэр, хущхъуэхэр къыхуащэху, коммунальнэ хуэIухуэщIэхэр хуат, нэгъуэщI лэжьыгъи хуагъэзащIэ. Ди къулыкъум социально-медицинэ хуэIухуэщIэхэр цIыхухэм яхузэфIэзыгъэкI къудамищ иIэщ (Черкесск къалэм, Усть-Жэгуэтэ, Зеленчук районхэм). Мыбдежым социальнэ лэжьакIуэм щIыгъуу Iуэху щещIэ медсестрами. Ар сымаджэхэм я узыншагъэм кIэлъоплъ. ДиIэщ зы полустационар, цIыхухэм я узыншагъэм кIэлъыплъу, абы и лэжьыгъэр еухуэ Кавказ гъащIэ кIыхьым (Кавказское долголетие) хуэунэтIауэ. Абы къекIуалIэхэм я зэш трагъэу Iэмал зэхуэмыдэхэмкIэ: макIуэ кружокхэм, уэрэд жаIэ, къофэ, пластилиным, ятIагъуэм теплъэхэр къыхапIытIыкI, сурэт ящI, тренажер залхэм я Iэпкълъэпкъыр щызэрагъэкI. Черкесск къалэм щыIэщ социальнэ дэIэпыкъуныгъэ псынщIэм и къудамэ. Ар ядоIэпыкъу гъащIэ щытыкIэ гугъу ихуа, псэупIэ зимыIэ цIыхухэм. Ягъашхэ, здэжеин къыхуагъуэт, ират щыгъын, лъакъуэфIэлъхьэ, яфIэкIуэда тхылъхэр хузэрагъэпэщыж, хузэфIах нэгъуэщI Iуэху зэхуэмыдэхэр. Илъэсищ хъуауэ Черкесск щолажьэ социальнэ такси, абы зи ныбжь хэкIуэта цIыхухэмрэ сэкъатхэмрэ уасэ мащIэкIэ ешэ медицинэ къулыкъущIапIэхэм, соцкультбыт къулыкъущIапIэхэм. Къардэныдж станицэм иджыдыдэ къыщызэIуахащ псэупIэ зимыIэ, щытыкIэ гугъу ихуа цIыхухэр пIалъэкIэ здыщIагъэтIысхьэ унэ. ИлъэситI хъуауэ ди къулыкъущIапIэр хэтщ «Нэхъыжьхэр» («Старшее поколение») пилот проектым. Абы ипкъ иту пIалъэ кIыхькIэ дэIэпыкъуныгъэ ирагъэгъуэт социальнэ хуэIухуэщIэхэр ялъысыну зыхуэфащэхэм. ИджыкIэ а проектыр щагъэзащIэ Черкесск къалэм, Зеленчук, Хьэбэз, Уарп, Прикубан районхэм. Псори зэхэту ди деж щолажьэ къулыкъущIэ 700, илъэсым ди хуэIухуэщIэхэм къызэщIаубыдэ цIыху мини 5-м щIигъу…

— Фи организацэм хэкупсэ лэжьыгъэшхуэ ирегъэкIуэкI СВО-м и зауэлIхэм ядэIэпыкъуным хуэгъэзауэ. Абы къинэмыщIауэ, дэ дыщыгъуазэщ уи псапащIэ Iуэхум къыпэкIуэу Правительствэм ЩIыхь тхылъхэр къызэрыпхуигъэфэщам. Хъуну щытмэ, нэхъ тегъэчынауэ къытхутеувыIэ фи псапащIэ лэжьыгъэм…

— СВО-р зэрыщIидзэрэ тхьэмахуитI нэхъ щытемыкIам, ди лэжьакIуэ гупым сом мин 460-рэ зэхуихьэсри яхуригъэхьащ зауэ операцэ хэхам хэтхэм. Дэ зауэ операцэ хэхар здекIуэкI щIыпIэхэм гуманитар дэIэпыкъуныгъэ гулъэми, ахъшэ Iэрылъхьэми псори зэхэту дгъэкIуащ сом мелуани 3-м щIигъу и уасэ. Мы зэманым иджыри зы гулъэ догъэхьэзыр, ари куэд мыщIэу яIэщIэдгъэхьэнущ. Ар ди къалэнщ, икIи дэтхэнэ цIыхуми и пщэрылъщ ТекIуэныгъэм хэлъхьэныгъэ хуищIыну. Сэ ар нэгъуэщIуи къызгурыIуэкъым икIи къызгурыIуэнуи сыхуейкъым. Си лэжьакIуэ гупым фIыщIэ яхузощI абы и лъэныкъуэкIэ къызэрыздащтэм папщIэ. Пэжщ, дэ мызэ-мытIэу ди цIэр фIыкIэ ираIуащ КъэрэшейЧеркесым и Iэтащхьэми, Парламентми, Правительствэми, СКФО-ми, дзэ пакIэ зэхуэмыдэхэм я командованэми.

— Уи унагъуэр дауэ пыкъуэкIрэ уи гъащIэр зытебухуа Iуэхум? Хъунумэ, абы мащIэу къытхутепсэлъыхь.

— Си унагъуэр есэжащ жылагъуэ Iуэхухэм гулъытэшхуэ зэрахуэсщIым, икIи псомкIи къыздащтэ. Си щхьэгъусэмрэ сэрэ сабиищ диIэщ, абыхэм псоми я унагъуэ яIэжщ, ди нэм, ди псэм хуэтхьу фIыуэ долъагъу ди къуэрылъхупхъурылъхухэр. Дэ дыхуейщ икIи дыпылъщ ахэр цIыхуфIу къэтэджыным.

— Нурбий, уэ уабазэщ, ауэ адыгэбзэкIэ къабзабзэу, адыгэ куэдым нэхърэ нэхъыфIу уопсалъэ. Ар сыт къызыхэкIар?

— Уи жыIауэ, си адыгэбзэр зэрыкъабзэм щхьэусыгъуэ иIэщ. Си анэри си адэри абазэщ, сыщыцIыкIуми адыгэбзэкIэ сыпсэлъакъым, иджы хуиту седжэми сыпсалъэми. Псори къыщIидзащ ИнжыджКIыкIун илъэсий еджапIэм е 6-нэ классым сыхэсу, Хьэбэз курыт еджапIэ интернатым и футбол командэм хэту джэгун щезгъэжьам. Хабзэ хъуауэ, район футбол зэпеуэхэм мы еджапIитIым я гупхэр чэзууэрэ щытекIуэт. ИкIи а командэхэм сыщыджэгуну срагъэблагъэт физрук къызэрымыкIуэу щыта Гъуэзджэш Аслъэнбэчрэ Жэндар Хьэсэнрэ. Абыхэм сащIыгъуу Ипщэ Урысейр къызэхэткIухьащ. Сэ зыр абазэу адыгэхэм сахэтт, икIи бзэр зэзгъэщIэн къысхудэхуащ, псынщIэуи къыздэхъуащ. Си япэ егъэджакIуэ хъуащ си ныбжьэгъу адыгэ щIалэ хьэлэмэтхэр: лъынтхуэ (сосудистэ) хирург цIэрыIуэ, ди гъуащхьэтет Борсэ Мухьэмэд (абырэ сэрэ нобэр къыздэсым дызэпыщIащ), Туаршы Мэмэтбий, Гъуэщокъуэ Руслан, КIэмрыгу Ланиг, Гъуэзджэш МуIэед, Шыбзыхъуэ ЗэIудин, БакIуу Абу, нэгъуэщIхэри. ИужькIэ илъэситIкIэ сыщеджащ Хьэбэз еджапIэм, сыщылэжьащ «Виток» заводым, абы къыкIэлъыкIуэу сыщылэжьащ КПСС-м и Хьэбэз райкомым. Абдежхэми зыщезгъэсащ адыгэбзэкIэ седжэу. Мис апхуэдэщ си къекIуэкIыкIар. Адыгэбзэр си етӀуанэ анэдэлъхубзэу, адыгэхэр си къуэшу къызолъытэ. Сэ зэхэсхащ адыгэбзэр дэгъуэу зыгъэшэрыуэ абазэхэм мыпхуэдэ гушыIэ жыIэгъуэ къадекIуэкIыу: «Адыгэхэм я анэдэлъхубзэр зэгуэрым яфIэкIуэдмэ, ар абазэхэм я деж къыщагъуэтыжыну къыщIэкIынщ…»

— Нурбий, Тхьэр арэзы къыпхухъу жылагъуэ Iуэхухэм хьэлэлу уазэрыпылъым, адыгэбзэр фIыуэ зэрыплъагъум, ар зэрыбгъэшэрыуэм папщIэ! Уи псалъэхэр уи гум, уи псэм къазэрыбгъэдэкIыр сощIэ. Тхьэм дяпэкIи уригъэфIакIуэ, уи мурадхэр къыбдигъэхъу, зи ужь уихьэ Iуэхухэр къыуигъэхъулIэ!

Епсэлъар ДЭБАГЪУЭ Хьэтызэщ